Шпаргалка по дисциплине "Геодезия"

2. Дәл теодолит Т2—3-және 4-класты триангуляция мен по-лигонометриядағы бұрыштарды өлшеуге арналған; Т5 — 1 және 2 разрядтық триангуляциялық жүйелер мен полигонометриядағы бұрыштарды өлшеу және жер бетіндегі маркшейдерлік жұмыстарды жүргізу үшін қолданылады.

3. Техникалык, Т15, ТЗО және Т60 — теодолиттік және тахеометриялық жүрістерде және түсіргі жүйелерінде, сондай-ақ жер бетіндегі және жер асты қазбаларындағы маркшейдерлік жұмыстарды атқару кезіндегі бұрыштарды өлшеуге арналған.

Теодолиттердің шартты белгілеріндегі цифр горизонталь бұрышты бір тәсілмен өлшеудің секундтық орташа квадраттық қателігін білдіреді; Т5 теодолиті үшін m=5", Т30 үшін m=. 30" және т. с. с.

Дөңгелегінің жасалу және есептеу құрылғысының құрылысы жағынан теодолиттер екі топқа бөлінеді: металл және шыны лимбалылар (оптикалық теодолиттер).

Вертикаль дөңгелегі, арақашықтық өлшеуге арналған құрылғысы және буссолі бар теодолит тахеометр деп аталады. Қазіргі уақытта шығарылатын техникалық теодолиттер тахеометрлер болып табылады.

Теодолит буссоль, штатив және тіктеуіштен тұрады. Буссоль магниттік азимутты өлшеу үшін қолданылады. Үш сирақты штативтің бас жағы металдан жасалады. Теодолит штативтің басына стан винттің көмегімен бекітіледі. Тіктеуіш теодолитті нүктенің үстіне центрлеу үшін, яғни лимбаның центрін өлшенілетін бұрыштың төбесіне орналастыру үшін қолданылады. Теодолиттің айналатын бөліктерін қозғалмайтын жағдайға келтіру қысу винттерімен, ал бірқалыпты немесе баяу айналдыру микрометрлік (жетекші) винттермен жасалады.

Дәл теодолиттер. Түзетулер және дәл теодолиттерді зерттеу. Жұмыстың басталуына дейін теодолиттер мен бұрыш өлшеу комплектісін қарап шығады және поверкалар жасалады, теодолиттер зерттеледі және оның метрологиялық сипаттамалары анықталады.

Аспапты қарауда оның комплектілігін, оптикалық детальдардың, деңгейлеуіштердің ампулаларының сынбай сақталғандығын; жарық түсіру айнасының бекітілуін, көру дүрбісінің, аспаптың көтеру және кезеу винттерінің айналу плавность, оптиканың тазалығын, жіптер торының бейнесінің, дөңгелектердің шкалаларының штрихтарының және микроскоп шкалаларының айқындығын, т.б. тексереді. Дәл теодолиттерді зерттеу, олардың метрологиялық сипаттамаларын анықтау.

Теодолиттің берілген класс дәлдігін қамтамасыз ететіндігіне сенімді болу үшін оны зерттеу, оның техникалық, оның ішінде метрогиялық сипаттамаларын анықтау керек.

4 класс, 1 және 2 разрядты  полигонометрияда бұрыштарды өлшеу  мақсатында фокустауші құрылғысы  бар көру дүрбісі, дөңгелектер  және есеп алу құралдары, остік  жүйелер, деңгейлеушілер және еңкею  компенсаторлары зерттеледі.

99. Теодолиттің түсірістің мәні. Контурлар мен ситуацияларды  түсіру тәсілдері.

Теодеолиттік түсіріс – бұрыш өлшегіш аспап – теодолит және болттан жасалған қашықтық өлшегіш лента (немесе оптикалық қашықтық өлшеуіш) көмегімен орындалатын, жергілікті жердегі горизонтальды түсіріс айтады. Бұл түсірістерді орындау кезінде гроизонталь бұрыш және арақашықтық өлшенеді. Түсіріс нәтижесінде жергілікті жердің контур көрінісі және онда орналасқан заттардың ситуациялық планын алады.

Теодолиттік жүріс деп шын мәнісінде бектілген нүктелер жүйесін атайды, мысалы 1,4,5 нүктелерінің өлшенген β бұрыштары мен D арақашықтық мәндерінің нәтижесінде координаталары анықталған. Теодолиттік жүрісті бастамас бұрын жерігілікті жерді қарап шығады – дәлірек рекогносцировкадан бастайды, оның мақсаты – теодолиттік жүрісті және бұрыштарымен нүкте арасының арақашықтығын өлшеу жақтарын орнатып жүргізу үшін қолайлы жерді қарастырады.

Теодолиттік түсіріс дайындалу, далалық және камералдық жұмыстардың жиынтығынан тұрады. Жұмыстың басым жағы далалық жұмысқа келеді, оған түсіретін учаскенің рекогносцировкасы, теодолиттік жүріс және полигондарды жүргізу, оларды геодезиялық тірек пунктарына және ситуация түсірістеріне байланыстыру.

Түсіріс нәтижелерін схемалық сызбада бейнелейді — абриста, онда жергілікті жердің барлық контуры және заттардың сызбасы көрсетіледі (мысалы, трамвай жолдары, канава, трамвай мачтасы, үйлер № 10,12, 14 тасты (к), тұрғын (ж), тұрғын емес (н)). Абристі кез-келген масштабта қатты қағазда сызады, пландарды құруға арналған шартты белгілерге сүйенбейді. Түзу сызықты сызғышпен сызып, қиысқтарды қолмен сызады. Ситуацияны қалың сызықпен, қосымша сызықтарды жіңішкемен сызу. Абристі жүргізу кезінде кейбір детальдарды үлкен масштабта сызады.

Ситуацияны және рельефті түсіру. Тахеометриялық түсіріс техникалық теодолиттермен немесе арнайы тахеометрлермен орындалуы мүмкін. Мүмкіндігінше горизонталь мен нүкте өсімшелерін тура өлшейтін тахеометр автоматтарды (номограммалық тахеометрлер) қолдану ұсынылады. Бұл вертикаль бұрыштарды өлшеуді және есептеулерді орындауда қажет етпейді, осының нәтижесінде еңбек өнімділігі артады.

Ситуация мен рельефті түсіру тахеометриялық жүрістерді жүргізумен бір уақытта немесе ол жүрістерді жүргізіп болғаннан кейін орындалуы мүмкін. Бірінші жағдайда алғашында әрбір стансада негізгі түсіру жүрістерін жүргізгенге байланысты барлық өлшеулерді орындайды, содан кейін ситуациямен рельефті түсіреді.

Әрбір стансаны айналдыра рейкалық (пикеттік) нүктелерді белгілейді, олардың саны рельефке, ситуацияның күрделігіне және масштабқа байланысты. Рейкалық нүктелерді рельефтің керек нүктелерінде — жоталардың басында және төменгі жағында, ойпаттар мен жыралардың табаны мен жағалауларында, өзендер мен көлдердің шеткі сызықтарында жер бетіндегі заттардың қасында таңдайды. Биіктік және контурлық рейкалық нүктелердің орнын таңдауға мысал келтірілген.

100. Техногендік полигондар мақсаты және мәні. Техногендік полигондарда негізгі геодезиялық құрылымдар

Геодинамиканың бір есебі болып берілгендерді алу мақсатында сейсмоактивті аудандарда жер қабатының қозғалысын оқу, ол қажет сейсмикалық ауа райына қауіпті.Жер сілікнісін арнайы құрылыстарда орындайды, ол болжамдық геодинамикалық полигондар деп атайды.

Геодианмикалық полигон–бұлмақсатты түрде таңдалған территория, оларда геодезиялық геофизикалық ккомплекстер бақыланып орындалады, олардың мақсаты Жер беті деформациясын анықтау болып келеді. Жер қабатының қозғалысын қазіргі кездегі зерттеудің негізгі бөлімі геодезиялық әдістері оларды геодинамикалық полигондар да зерттеу болады. Үлкен масштабты территорияларға қарағанда бізде жер бітінің аз бөлігіне қатысты жерлерде бақылаулар орнатылған оларды әдетте активті разломы бар аудандар таңдалды бөлек геологиялық блоктарда сейсмоактивті облыстарда, т.б. геодинамикалық полигондар жоғарғы сапалы геодезиялық және геофизикалық аспаптармен жабдықталған, олар биіктікті жоғарғы дәлдікте өлшеуге мүмкіндік береді, кеңістік координаттары, гравитациялық және басқа алқабтарда қолданылады.

Геодинамикалық полигондар глобальды сұрақтарға да шешімдер ізденуде. ГДП жүйесі бірігу зонасы аралығында үлкен тектоникалық блоктарды үлкен детальдықпен негізгі тендецияның қозғалысын және олардың уақытта және кеңістітікте өзгеруін оқуды  мүмкіндік береді.

Жобалы және биіктік пункттерді геодезиялық құрастырулар ГДП әртүрлі геодезиялық және геофизикалық есептердің шешімін қамтамасыз ету керек. Геодезиялық құрастырулар локальды болып бөлінеді, онда құрылыс жергілікті тектоникалық разломдарда жасалады; алаңдық, онда геодезиялық құрылыстар қатты жер сілкінісібар эпицентр аудандарында және регионалды, құрылыс үлкен геологиялық структураларда жасалғанда болады.

 Локальды  және алаңдық жобалық торлар  бұрыштық, сызықтық-бұрыштық және  сызықты құрылыстарда құрылады. Қабырғасының ұзындығы орташа1,5км  дей болса бұрыштық торлар  салынады. Қабырғаның орта ұзындығы 1,5 ден 10 км дейін болса сызықты-бұрыштықторлар  және қабырғаның орта ұзындығы 10 км сызықты торлар тұрғызылады. Локальды және алаңдық биіктік  торлары трассаларда1 және 2 класстар  түрінде құрылады немесе периметрі 40 км асатын полигондар түрінде  құрылады. Региональды учаскілерде 1 класс сызықтары 400-1000 км полигондарымен құрылады және 2 класты 300-600км полигондарымен де тұрғызылады. Локальды құрастыруларда жобалық және биіктік торлары сәйкес келуі мүмкін. ГДП геодезиялық құрылыс мемлекетттік геодезиялық торлармен қосылады және биіктіктік нивелирлеу торларымен пункттерді бір координаттар жүйесінде алу үшін тұрғызады.

Жер сілкінісін болжағанда ГДП болжамы құрылады. Олар жерсілікінісі болатын кезде мағлұмат береді. Полигон контуры жерсілкінісінің жағдайы бойынша изосейст(тең ауытқу сызықтары) анықталады. Қазіргі кездегі құрылған ГДП сейсмикалық активті ауданда, территорияныда аномальды қозғалатын жылдамдықпен тұрғызуға мүмікндік береді және зерттеулердің толық комплексін жерсілкінісінің болжамының есептерін шешу мақсатында қолданады. Онтүстік және Онтүстік Шығыс Қазақстан территориялары, Алматыны қосқанда ТМД ең қауіпті территориялар. Жер шарының қозлысын қазіргі замандағыдай үйрену, үлкен жерсілікністері және СДЗК бақылау методикасының жаңартылғаны Қазақстанда1971-192жАлматы полигонында басталды.

Региональды жобада аудан бірігу зонасында орталық солтүстік жар орналасқан, ең биік бөлігінде Заийлиский Алатай хребетіне оған солтүстіктен қосылған Чие тау арасында қыратынада және Алматымен территориясымен сәйкес келеді. Полигон территориясы Алматы, Заилы, Борондай және басқа терең разломдармен күшті структуралар бірлікте құралды олар жоғарғы ретті разломдармен байланысты. Блоктарда жарылу жүйесі бар.

Алматы полигонының ерекшелігі оның жобалы және биіктікті торлары арнайы СДЗК үйрену үшін құрылған. СДЗК үйрену –үлкен комплексті жұмыс негізі, Алматыдағы ГДП жүргізілетін нивелирлі және сызықты–бұрылысты өлшеулерді өзіне, қосады бүгілі- деформациялаулар.

Бақылау торларын таңдау қиын және жауапкершілігі мол , сұр одан полигонның бағдарламасы байланысты. Бақылау пункттері сейсмикалық зоналарда құрылуы керек, разломдардың қосында және өзінде, онда жер қабатының интенсивті қозғалысы жүргізіледі, ең көп градиент қозғалыс жылдамдығы бар жерлерде. Бақылау пункттері қоршаған ауданды толығымен мінездеу керек, яғни репрезентативті болу керек.

Полигонның нивелирлеу торы өзінде меридианалды трасса жүрісін ұсынады субендікті жүрістермен тұйқталған және12 полигонды құратын, 200 км2 алаңды жабатын. Тор 1967ж бастап нивелирленеді және 20 қайта өлшеулерде  өткен.

Нивелирлі сызықтың жалпы сызылуы, Солтүстін Чие қыратынан Дмитриевка ендігінен басталып және оңтүстігінде кіші және Үлкен Алматинка өзендерінің ущельясы бойынша жүретін Медеу ендігі200 км құрайтын мұнда200 репер фундаментальды бекітілген. Нивелирлеу жұмыстары 1 класс бағдарламасы бойынша ЦНИИГАИК методикасының рекомендуциясыы бойынша жүргізімен.

Систематикалық бақылауларды жоғарградиентті тік қозғалыстар тұрғызған, оның қатарында сейсмикамен байланыс бар. Меридианалды бағытта сызылу сызығындағы нәтижелер қызық геодезиялық бақылаула жер қабатын полигон шегінде қозғалыстар жылылына 20 мм уақытта бір қалыпты берілген ол қозғалыстың орта темпін4-5рет көтереді. Тік қозғалыстағы меңгерлілген тенциялар болып:Алматы қыратына оңтүстітікке бүгілуін және Зайлиский Алатау жоғарлауына бүгілген тауалдындағы үстіртте солтүстікке мегерілгендегі бүгімен.

Сызықты-бұрыштықтор сұлбасы тектоникалық блоктармен байланысты. Жобалы геодезиялық тор қабырғасы орташа7,7 болады, 21 пункттен туралы, 515 км2 ауданды жобады. Сызықты және бұрыштық өлшеулерден басқа ІІ классты нивелирлеумен және астроанықтаулармен қамтылған. Сызық-бұрыштықтор 21 пунктті құрайды жалпы Чиі қаратының оңтүстік бөлігін алып жатыр, тау алдындағы бүгілген және Заилинский Алатау хребетінің прилавкаларын алып жатыр.

Пункттар әртүрлі тектоникалық блоктарда орналасқан тордан екі цепочканы ата көрсетуге болады: бірінің тауалды арасыннанбағытты бар және7 тектоникалық блокты қиады; екіншісітауалды долинасы арасында 5 блокты қиады.Болатын қателіктерде болғаубау үшін, үлкен торда түрғызылған, 3 локалды төртбұрыш 2,2-5,4кл қабырғаларымен тұрғызылды. Олардың төбелерінің бір разломда, ал екеу-басқажағында орналасқан. Олар дың өзаралық тұрақтылығын бақылау мүмкіндігі туады, ал ұзындықтың кішіреюі өз аралық жағдайынның дәлдігіне анықтайды. Алматыдағы ГДП да көлденең бақылауларды үшін екі геодезиялық тортбұрыштың сызықты-бұрыштықторы қолданылған, олар Верненскі жерсілкінісіндегі эпицентрлік зонада орналасқан.  Бақылаулар көрсеткендей полигонның әр бөлігінде деформирлеу әртүрлі мінез береді. Бұл областармен маркіленеді және Алаты және Таулды разломдарғаприурочены, олар бойынша бұзу процесі жүреді. Бір зонаның бүкілі Алматы депрессиясының прогиб процессінің жалғасы болып келеді, ал екінші зонаның бүгілуі таулы үстірттің Заили Алатау етектерін көтеруден туындады.

101. Топографиялық карталар мен пландардың номенклатурасы және бөлшектенуі

Масштабы мен географиялық орнының ерекшелігін ескеріп топографиялық карталарды жеке беттерінің атауын анықтау қызметін атқаратын жүйе номенклатура деп аталады .

Халықаралық 1:1 000 000 масштабты картаның бұрыштамаларына сәйкес меридиандары 6° бөлінетін каллоннадан,параллельдері 4° бөлінетін қатардан тұрады. Екі меридианның аралығындағы 6° меридиандар жолағын калонна деп атайды. Калонналар жолағын санмен белгілеу 180° шығыс бойлықтан басталады. Батыстан шығысқа қарай араб санымен  белгіленетін калонналардың жалпы саны 60. Бірінші калонна  180° б.б. пен 174° б.б. аралығымен шектеледі. 60 калонна 174° ш.б. 180° ш.б. аяқталады 4° параллельдер жолағы қатар деп аталады. Ол латынның бас әріптерімен белгіленеді. Қатарларды белгілеу экватордан солтүстік жіне оңтүстік полюстерге қарай жүргізіледі. А қатары  экватормен 4°, В қатары 4° - 8° шектеледі. Екі жарты шардағы толық қатардың саны 22 ден 44-ке дейін.

Топографиялық карталар үлкен территорияларға жасалады,олар көптеген беттен тұрады. Картаның бетке бөлінуін жол-жол сызық,ал беттің белгісін картаның номенклатурасы деп атайды. Топографиялық картаның әрбір беті трапеция болып саналады, оған номенклатура беріледі. Карта бетінің номенклатурасы рамканың солтүстік қабырғасының үстінде орналасқан. Номенклатураның жанында,одан басқа осы жерде, ең ірі болып саналатын елді мекеннің аты жазылады. Әрбір бетте тағы да қатар жатқан беттердің номенклатурасы көрсетіледі, мұның өзі карталарды жалғастырған кезде оларды іріктеуді жеңілдетеді. Осы жазулар беттің рамкасының сыртында қабырғасының ортасында орналасады.