Шпаргалка по дисциплине "Геодезия"

83. Өндірістік  алаңдарда геодезиялық пунктерді  бекіту ерекшеліктері.

Гедозиялық таңбаларының қаланатын орындары құрылыстың бас жоспарында, сонымен бірге, құрылыс аумағының жоспарлануы мен салынуындағы жұмыстарды өңдеудегі қажетті сызбаларда көрсетілуі керек.

Таңбалардың қаланатын тереңдігі жердің ең қатты қату тереңдігіне тәуелді болады. Таңба негізі ең қатты қату деңгейінен, кемінде, 0,5-1 м төмен орналасы керек. Бұл жердің қатуы кезіндегі таңбалардың ісінуіне әлсірету үшін қажет.

Демек, барлық топырақтық орталықтары мен реперлерді көбінесе жер қыртысымен теңестіріп салады. Таңбалардың тұрақтылығы мен сақтығы үшін қолайсыз процестердің, көшкіндерден, ықпалы бар аймақтардан тыс, сонымен бірге су алып кетуден, деформациядан, яғни ірі объекттердің котловандардың 200-400 м жақын емес жерлерде салынады.

Еркше назарды, пункттардың котловандар немесе қадаларды қағатын орындарға жақын жерге бекітуіне аудару керек. Таңбалар орталықтарының орнықты жағдайының сақталуы үшін, оларды котлованнан, кмінде котлован тереңдігінің он еселі қашықтықта орналасуы керек.

Сонымен бірге, салынып жатқан объекттердің биіктігін есепке алып, тірек нүктелерін ғимарат қабырғаларынан, оның биіктігіне тең не одан артық қашықтықта бекіту абзал.

Бөлшектеу тораптарының пункттерін бекіту тұрақты таңбалармен өңделеді. Бұл котловандарға салынған төменгі жағында бетон тұтасы бар рельстердің кеспелтектерді немесе металл құбырлар, немесе бетон толтырылған ұңғымақтарға қойылған рельстердің кеспелтектері және металл құбырлары.

Кейде бұндай таңба-белгілердің үстіңгі жағына, бетіне белгі ортасы бұрғымен тесіліп немесе рискемен белгіленеді, мөлшері 20х20 с металл пластина сваркамен жабыстырады Құрылыс тәжірибесінде қада түрдегі таңбаларды аса тиімді санауға болады..

84. План, карта. Масштабтар: сандық, сызықтық, көлденеңдік

Карта-дегеніміз жер бетінің едәуір территориясының, жердің қисықтығын еске ала отырып картографиялық проекцияда салынған жазықтықтағы кішірейген кескіні. Карта арқылы шешілетін міндеттердің сан алуандығы мазмұны жағынан да, олардың масштабтары жағынан да әр түрлі карталардың қажеттілігін тудырады. Мазмұны жағынан географиялық карталар жалпы географиялық және тақырыптық болып бөлінеді.

Жалпы географиялық карталарда жер беті туралы физикалық-географиялық мәліметтер (бедер, топырақ, өсімдік, гидрография және т. б.) және адам қызметімен байланысты объектілер (елді мекендер, өнеркәсіптік кәсіпорындар, жол торабы және т. т.) кескінделеді. 1 : 10000—1 : 1000000 масштабтағы жалпы географиялық карталар топографиялық карталар деп аталады. Олар ірі масштабты — 1:500, 1:1000, 1:2000, 1:5000, 1:10000, 1:25000, 1:50000, орта масштабты — 1: 100000, 1:200000, ұсақ масштабты — 1:500000, 1: 1000000 болып бөлінеді. 1:500, 1:1000, 1:2000 және 1:5000 масштабтағы топографиялық карталар топографиялық пландар деп аталады. Жер бетінің шектеулі учаскесі бедерінің, контурлары мен пішіндерін горизонталь проекцияда қағаз бетінде кішірейтіп және осы сияқты кескіндеуді (Жер қисықтығы ескерілмейді) топографиялық план деп атайды.

Ұсақ масштабты карталары халық шаруашылығының дамуын негізгі жобалау кезінде жерді жалпы зерттеуге, су кеңістігінің және жер бетінің қорларын есепке алуға, күрделі инженерлік объектілерді алдын-ала жобалауға, еліміздің қорғаныс мүддесіне арналған. Орта масштабты карталар егжей-тегжейлі мазмұнға және неғұрлым жоғары дәлдікке ие болады. Олар ауыл шаруашылығында егжей-тегжейлі жобалауға, жолдарды, трассаларды, электр жеткізу желісін жобалауға селолық елді мекендерді алдын ала жоспарлау және салуға пайдалы қазбалардың қорын барлау және іздестіруге арналған. Ірі масштабты карталар мен пландар әр алуан жұмыстарды неғұрлым дәл егжей-тегжейлі жобалау (суландыру, құрғату, көгалдандыру, қалалардың басты жоспарларын жасау, инженерлік тораптарды және коммуникацияларды жобалау) үшін жасалады. Тақырыптық арнайы карталар жалпы географиялық карталардың негізінде жасалынады, бірақ олардың элементтерінің бірі ғана барынша толық ашылады (топырақ карталары, орман, сортаңдану, дымқылдану геологиялық карталар және т. б.). Қазіргі уақытта пайдалы қазбалар кенін барлау және игеру кезінде жердің үлкен ауданын мелиорациялау және игеру жөніндегі шараларды жүзеге асыруда жолды салуда, айналадағы ортаны қорғауда және халық шаруашылығының басқа мақсаттарында арнайы салалық карталар жасалынады.

План немесе карта жер контурының горизонталь проекцияларының кішірейген кескінін береді. Пландағы, яғни картадағы кесінді ұзындығының жердегі тиісті кесіндінің горизонталь проекциясына қатынасы планның немесе картаның масштабы деп аталады. Масштаб: 1/500, 1/1000, 1/10000, 1/50000 және т. с. с. алынады.

Осындай масштаб сандық масштаб деп аталады, онын бөлімі жердегі сызықтардың план мен картада кескіндеу кезінде қаншалықты кішірейгенін көрсетеді. Мәселен, 1 : 1000 масштаб планда барлық ұзындық өлшемдер 1000 есе кішірейгенін, яғни пландағы 1 см жердегі 10 м-ге сәйкес келетінін көрсетеді. Сандық масштаб дегеніміз- алымы бір саны, ал бөлімі жергілікті ауданның көкжиектік бағыттағы проекциялық сызықтың картада қанша есе азаюына сәйкес болып, келетін дұрыс бөлшек болып табылады.

Сызықтық масштабтың көмегімен 0,5 мм дәлдікпен арақашыктықты өлшеуге және салуға болады. Арақашықтықты өте дәлдікпен анықтау үшін көлденең масштабты қолданады.

Сызықтық масштаб дегеніміз- қашықтықты есептеуге ыңғайлы болатындай бөліктерге бөлінген сандық масштаб атауының түзу сызықты графиктік кескіні болып табылады.

Көлденең масштаб – сызықтық масштабтың бір түрі. Бұл аталған масштабтың қолданылуы, нақты инженерлік құрылыстардың жобалау жұмыстарының үлкен көлемді топографиялық пландарда бейнелеп, қашықтық өлшемдерін жүргізу үшін, өте жоғарғы дәлдіктердің қажет болатындығынан, арнайы, көлденең масштабты темір сызғышты пайдалану негізінде болып келеді.

85. Пландық  геодезиялық тірек торлар. Оның  мәні.

Геодезиялық жиілендіру тораптары мемлекеттік геодезиялық торап негізінде дамиды, қалалар мен ауылдарда, ірі өндіріс объектілерінің құрылыс алаңдарында, тау-кен өндірісі аумағында атқарылатын ірі масштабты түсірулерді, сондай-ақ инженерлік және геодезиялық, маркшейдерлік жұмыстарды негіздеу үшін қызмет етеді.

Топографиялық түсіруді белгілі бір масштабта жасау үшін геодезиялық жүйелерді тиісті тығыздыққа жиілендіру жұмысы түсіру жүйелерін немесе осылай аталатын геодезиялық түсіру негіздеулерін дамыту есебінен жүргізіледі, негіздеу планды жөне биіктік болып бөлінеді.

Ал түсіру тораптары да пландық және биіктік тораптары болып бөлінеді.

Пландың түсіру тораптары теодолиттік, тахеометриялық және мензулалық жүрістер немесе триангуляция арқылы құрылады. Тораптардың тығыздығы түсіру масштабына, жердің рельефіне тікелей байланысты. Мәселен, 1:500 масштабты түсіруде пункт саны 4-тен кем болмауы керек. 1:2000 масштабта 10-нан, ал 1:1000 масштабтағы түсіруде 16-дан кем болмауы қажет.

Аракашыктықтарын өлшеу қиынға түсетін жерлерде түсіру пункттері ұшбұрыштар тізбегін қүру, тура жөне кері қиылыстыру әдістері не теодолиттік жүрістер арқылы анықталады.

Түсірудің масштабтары өндіріс жүмыстарының ерекшеліктеріне байланысты алынады. Мәселен, көлемі үлкен, ірі кен орындарын барлау және игеру кезінде жер беті 1:5000 масштабта, ал шағын кен орындары планға 1:2000 жөне 1:1000 масштабтармен түсіріледі.

Күнделікті жүмысңа кажет сызбалар 1:1000 не 1:500 масштабтарға қима биіктіктері 0,5 м болып жасалады.

86. Поляр координаталарының бөлу тәсілі.

87. Полярлы координата әдісі

Полярлы координаталар тәсілі ғимараттар, құрылыстар және құрылымдардың өстерін бөлуде  теодолиттік немесе полигонометриялық жүрістер пункттерінде бастапқы мен шығарылатын пункт арасы шығын болған жағдайда  өте жиі қолданылады. Жобалық нүктені  Р жер бетіне көшіру үшін тірек пунктіне А полярлы бұрыш тұрғызады, S арақашықтығын алып тастайды және нүктені белгілейді.

Сурет 12.  Полярлы координата әдісі.

Бұл нүктенің бөлшектеу дәлдігі бастапқы мәліметтерін формула бойыша анықтайды:

Мұндағы ms – S арақашықтығының орташа квадраттық қателігі;

mb - бұрыш тұрғызудың орташа квадраттық қателігі;

me ,me1     - нүкте бөлшектеуінің орташа квадраттық алынуы;

mф  - бөлінетін нүктенің белгіленуінің орташа квадраттық қателігі;

88. Рельефтің қима биіктіктері, құлама еңіс (ылдилық). Картадағы горинтальдар арқылы есептер шығару.

Топографиялық картада жер бетінің теңіз деңгейінен биіктігін есептеудің бастауы болып саналатын жердің беткі деңгейінен биіктігі бірдей тұйықталған қисық сызықтармен кескінделеді.

Жер бетіндегі биіктіктері бірдей нүктелерді қосатын мұндай қисық сызықтар горизонтальдар деп аталады.

Жер бетіндегі кезкелген нүктенің теңіз деңгейінен алынған биіктігін абсолют биіктік дейміз.

Бір горизонтальдың бойындағы абсолют биіктік бірдей болғандықтан екі горизонтальдың аралығындағы қима биіктіктері де бірдей қашықтықта жүргізіледі.

Көршілес жатқан екі горизонтальдың биіктік айырмасы горизонталь аралық қима биіктік деп аталады. Ол латынның һ әрпімен белгіленеді.

Картаның масштабы кішірейген сайын горизонталь аралық қима биіктіктің мәні артады. Мысалы, 1:25000 масштабты картада горизонтальдар 5 метрден кейін жүргізілсе, 1:50000 масштабты картада 10 метрден кейін жүргізіледі.

Географиялық карталардағы көршілес жатқан екі горизонтальдың арақашықтығын горизонталь аралық ұзындық дейміз. Горизонталь аралық ұзындық латынның d әрпімен белгіленеді.

Топографиялық картадағы көршілес жатқан екі горизонталь аралығының көлбеулігін төмендегі математикалық формуламен анықтайды  :   

мұндағы – α градус есебімен алынатын горизонталь аралық көлбеулік; h – горизонталь аралық қима биіктік; d – горизонталь аралық ұзындық. Мысалы: 1:25000 масштабты картадағы 6609 квадраттың көлденең бағыттағы 6  шақырымдық сызықтың үстіндегі 185-190 горизонтальдар аралығының көлбеулігін анықтау үшін төмендегі формуланың көмегімен анықтайды. 

Жергілікті жердің ірі масштабты карталарынан қажетті нүктенің абсолют биіктігін анықтау көптеген тәжірибелік есептер шығару үшін қажет. Егер қажетті нүкте белгілі бір горизонтальдың бойында жатса, сол горизонтальдың абсолют биіктігі нүктенің абсолют биіктігі болып табылады.

89. Ресурс  ғарыштық бағдарламасы.

Ресурс жердің табиғи ресурстарын зерттейтін жалпы мемлекеттік, көп буынды Ресейлік ғарыштық жүйе, ол төмндегілерді қамтиды:

- “Ресурс-Ф” ЖЖС фотобақылау;

- “Ресурс-О”, “Океан-О” ЖЖС жедел бақылау;

- ұшырылатын ғарыштық кемелер мен орбиталық станциялар (тартылатын құрал ретінде);

- авиациялық құралдар (тартылатындар ретінде);

- жербеті және теңіз полигондарының торабы;

- ақпаратты қабылдау мен өңдеудің салааралық орталықтары;

- ақпаратты тұтынушылар желісі.

Алғашқы буындағы “Ресурс-Ф1” (“Космос” сериясы) ЖЖС әртүрлі модификацияланғаны 1974 жылдан бастап пайдаланылды. Ұшыру шеңберге жуық күн-синхронды орбитаға 200-400 км биіктікпен және 82° көлбеу бұрышымен жүргізілді.

Бірінші және екінші сериядыға аппараттары ЖЖС картографиялық бағыттағы жоғары түсіру мүмкіндікті фототүсірістерімен және ғарыштық ақпараттың негізгі көздері ретінде КСРО-ны, одан кейін Ресейді қамтамасыз етті. Мүмкіндіктері LANDSAT жүйесінің мүмкіндіктерімен салыстырылатын “Ресурс-0” типіндегі (“Космос” сериясы) жедел бақылау ЖЖС бірнеше спектрлік диапазондарда түсірілімдерді қамтамасыз ететін жоғарғы және орташа қамту ауқымындаағы аппаратурамен жабдықталған.

“Океан-О” типіндегі алғашқы ЖЖС 1983 жылы ұшырылды. Негізгі нысаналы аппаратура ретінде ЖҚЗ бүйірлік шолудағы радиолокациялық станциямен (БШРЛЖ) жабдықталды. Ұшырылу мақсаты – мұз ахуалын зерттеу. БШРЛЖ-те акваторияны бақылауға бапталған телевизиялық және оптика-механикалық камералар орнатылды. “Океан-04” сериясындағы соңғы жер серігі орбитаға 1994 жылдың қазанында шығарылды. Орбитаның орташа биіктігі 650 км, көлбеуі 82,5°, қызметінің есептемелік мерзімі бір жыл.

90. РЛСА жұмыс қағидасы

Реалды апературалы радиолокациондық жүйе шешімін жақсарту қысқа толқындарды қолдану арқылы немесе антенна ұзындығын үлкейту арқылы жүргізуге болады. Алайда жаңа мәселелер туындайды. Толқын ұзындығын төмендету импульс энергисын төмендетуге әкеледі, антенна ұзындығын үлкейту тұтынушының техникалық мүмкіндіктері мен шектеледі.

Бұл мәселер синтезделген апературалы (РЛСА, SAR) РЛС өңдеуімен шешілген.

РЛСА жұмысы қағидасы 10–суретте көрсетілген.

РЛСА қатысты қысқа Д антеннасымен жұмыс істейді. Реттелген уақыттан кейін ұшу траекторисының жанына жерге қатысты кең жапырақ тәрізді сәуле сәулелендіреді. Түсірілім жолағында орналасқан түсірілім жүйесімен платформаның түсу қозғалысы кезінде объект радиосәуленің сәулеленетін антенна ішінде орын ауыстырады (10а–сурет). Ұшу уақытында объект “жапырақтың” орнын алмастырушы радио антенна шегінде бір–біріне ілескен көптеген позиция мен сәулеленеді де, одан шағылған энергия импульсі де бір–біріне ілескен көптеген позициядан қабылданады.

Жер объектісін радиосәуле арқылы орын алмасуы нәтижесінде объектте шағылудан соң радиоимпульстердің сәулеленген антеннасының жиілігі мен фазасының өзгерісі жүреді. Доплер әсері негізіндегі бұл жиіліктің әртүрлі өзгерісі доплерлік диаграммада (10б–сурет) көрсетілген.

Алып жүруші қозғалысы себебі бойынша сигналдардың жер объектісінен сәулеленген әртүрлі доплерлік жиілік радиосәуледегі (А нүктесі) кіру моментіндегі кейбір минимумнан алып жүрушіге қарсы позициядағы (Б нүктесі) максимумға дейін өседі де, радиосәуледен (В нүктесі) шығу моментіндегі минимумға түседі. Объект антеннадан сәулеленетін уақыт көлемінде объекттен шағылған радиосигналдардың жиілік, амплитуда және фазалық сипаттамалары электрондық құрылғыда жиналады. Сәуленетін кеңістік ішіндегі әр нүкте доплерлік жиіліктің өзгеруінің өз суретіне ие.

                                           10–сурет. РЛСА жұмыс қағидасы

Қабылдағыш қабылдаған РЛСА жүйесінің радиосигналдары олардың жиілігі мен фазасының өзгеруі туралы мәліметтермен бірге тіркеледі. Әр сигналдың интерференциялық суреті ЭЛТ көмегімен голограмма түрінде фотоүлдірге алғашқы материал ретінде немесе магниттік алып жүрушіге сандық формада жазылады. Өзіне фазалық сипаттаманы және импульстердің иілген қашықтығының сипаттамасын қамтитын бұл мәліметтер РЛ түсірілімде өңделеді. Бұл жағдайда “антенна ұзындығы” ретінде сәулеленетін дақ ені қабылданады. Осылайша,синтезделген антенна ұзындығы L дақтың сәулелену уақытында алып жүрушінің ұшу P1 P2 траекториясы қиындысына сәйкес келеді, яғни антенна ұзындығын жасанды ұзарту жүреді.