Бірінші топқа картографиялаудың
объектін сипаттайтын факторлар жатады:
объектің категориясы (планета, оның серіктесі,
комета, астероид); объект (Евразия материгі,
Австралия материгі және с.с.) объектің
ерекшеліктері (геогр. орны, өлшемдері,
шектес территорияларды бейнелеу маңыздылығы,
пішіні, территорияның бағыттық орналасуы);
Екінші топқа жасалынатын картаны
сипаттайтын факторлар жатады: картаның
мазмұны (жалпы географиялық, тақырыптық,
арнайы); картаның тақырыптығы және мамандандандырылуы
(геофизикалық, геоморфологиялық, экологиялық
және басқалар); ерекшеліктері (қолдану
аймағы, тұтушынылар тізімі, қолдану әдісі,
ерекше қасиеттері, масштаб және басқалары)
Үшінші топқа жасалатын картаны
сипаттаитын праекция факторы жатады.
Проекциядағы бұрмалану(бұрмаланудың
сипаты және үлкендігі, бұрмаланудың орналасуы
және т.б.) географиялық элементтедің бинелену
сипатының өзгешелігі( полюстер, экватр,
мередиан және т.б.) ерекшелігі(картографиялық
тордың кескіні, оның симметриалды және
ортогональды шарты, қасиетінің ерекшелігі
және т.б.)
67. Картографиялық туындыларды
құрудың жаңа типтері: электронды
карталар мен атластар, үш өлшемді
картографиялық бейнелер, картографиялық
анимациялар
Электронды карталар – бағдарламалық және техникалық
құралдарды белгіленген дәлдікпен рәсімдеу
ережелерін сақтап, шартты белгілер жүйесін
пайдалану негізінде қабылданған проекцияда
құрылған және компьютерлік ортада көрнекілендірілген
сандық карталар. Кейде дисплейде дараланған
кескіндерді экрандық карталар,
ал бастырып шығаратын қондырғылардың
көмегімен экраннан шығарылған карталарды экрандық карталардың
көшірмесі деп атайды. Электронды
карталармен қатар кәдімгі атластардың
баламасы электронды атластарда
бар. Телекоммуникацияның дамуына байланысты
көлемді электронды карталар мен атластарды
құрып, интернет желісіне енгізу мүмкіндіктері
туды. Кейде оларды Интернет-карта және
Интернет-атластар деп те атайды.
Атластар – бұл біртұтас шығарма ретінде
бірыңғай бағдарламамен құрылған карталардың
жүйеленген жиынтығы. Тақырыбы өзара үйлесіп,
бір-бірімен беттестіріліп талдау жасау
қызметіне, мазмұнына және тағы басқа
белгілеріне қарай жіктеледі. Атластар
кітап, альбом немесе арнайы қорапқа салынған
жеке беттер түрінде бастырылып шығарылады.
Онда карталардан басқа мәтіндік түсініктемелер,
анықтама материалдар, графиктік сызбалар
мен суреттер беріледі.
Жер бедерінің карталары бұл жер бетінің үш өлшемді,
көлемді үлгісі түрінде құрылады. Көрнекі,
әрі, мағыналы болу үшін мұндай карталардың
көлденең масштабына қарағанда тік масштабы
таулы аумақтар үшін 2-5 есе, жазықтар үшін
5-10 есе ірі болып келеді. Жер бедері картасының
барлық мазмұны кәдімгі шартты белгілермен
кескінделеді. Олар бұрын ағаштан, гипстен,
картоннан жасалса, қазіргі таңда пішінделген
пластиктерді термовакумды қондырғыларда
қыздыру арқылы жасайды. Жер бедері карталарын
оқу мақсатында және жолдарды, су қоймаларын
жобалау сияқты бірқатар тәжірибелік
мәселелерді шешу барысында қолданады.
Картографиялық анимация – бұл динамикалық бірізділікті
сақтай отырып кескінделетін нысандар
мен құбылыстардың динамикасын, эволюциясын,
олардың уақыт пен кеңістікте таралу қарқынын
компьютердің экранында көрсететін электронды
карталар. Анимациялар жазық немесе көлемді
стереоскопиялық болуымен қатар олар
фотобейнемен уйлесуі тиіс. Бұл жағдайда
жергілікті жердің шынайы толық бейнесі
пайда болады. Біршама күрделі бағдарламалық
қамтамасыз етуді пайдаланып компьютерлік
ортада құрылған жергілікті жердің мұндай
кескінін виртуалды карта
(виртуалды үлгі) деп атайды.
68. Картографияның
анықтамасы, білім және өндірістегі
оның ролі.
Картография – географиялық карталар,
оларды жасау және пайдалану туралы ғылым
Картография табиғат пен қоғам құбылыстарының
үйлесуі мен өзара байланысуын, олардың
кеңістіктегі орналасуын және уақыт бойынша
өзгеруін, т. б. картографиялық кескіндеудің
(бейнелеудің) көмегімен зерттейтін ғылым.
Жергілікті жердің бағдары
мен теңіз және құрлық үсті маршрут-сызбаларын
анықтауда қолданылып келсе, бүгінгі күнде
карталар ғарыш пен әуе бассейніндегі
навигациялық қызметті атқаруда. Карталарды
Жер мен қоғам туралы білімді беруде, инженерлік
құрылысты жобалау құжаттарында, өнеркәсіп,
ауылшаруашылық нысандары мен қалалар
және басқа да елді-мекендерді орналастыруды
жоспарлауда кеңінен қолданылады
Карталардың көмегімен ғылыми-зерттеу
жұмыстарын, қоршаған ортаны қорғау мен
қалпына келтіру іс-шараларын, табиғи
ресурстарды тиімді пайдалануды жобалайды.
Карта әскери өмірде де қолданылады, әрі
ел қауіпсіздігін қамтамасыз етуде де
маңызға ие. Картографиялау үдерісінің
өзінде де карталар жаңа өнім жасаудың
негізі мен бастауы болып табылады. Картографияның
міндеті ретінде осыған дейін тек картаны
құрастыру қарастырылып келсе, ХХ ғасырдың
ортасынан бастап, оны пайдалану маңыздылыққа
ие болып отыр. Мемлекеттік стандарттар
мен энциклопедиялық басылымдарда, оқулықтар
мен сөздіктерде «Картография –карта
жасау мен пайдаланудың өндірісі мен ғылыми
саласы»,-деген ұғыммен түсіндіріледі.Картографиялық
әдістер физикалық география, геология,
геофизика, әлеуметтану, экономика және
тарих ғылымдарында кеңінен қолданыс
табуда.
Карталарды таным құралы ретінде
пайдалану жаңа экология, медициналық
география, салыстырмалы ғаламтану (планетология)
тәрізді ғылым салалаларының дамуына
мүмкіндік берді. Картографиялық әдістер
халық шаруашылығының нысандарын жобалау-жоспарлау
жұмыстарына қатысты маңызды шешім шығаруда,
аумақтық-өндірістік кешенді дамытуда,
табиғатты қорғауда қызмет етуде.
69. Колонналарды
тұрғызуда сандық нивелирді пайдалану
Бағана қатарының тік екендігін
тексеру үшін бүйірлік нивелирлеу әдісін
қолдануға болады. Бағаналар өсіне параллель
0,5 - 1 м қашықтықта көмекші сызықты қадалайды.
Көмекші сызық үстіндегі бір нүктеге
теодолит орнатады. Әрі қарай кіші рейка
табанын бағана бүйіріне қойып, теодолит
дүрбісінің екі жағдайында рейкадан есеп
алады. Орташа есептің берілген қашықтықтан
ауытқуы арқылы монтаждау жұмысының сапасын
анықтайды. Бұл әдістің кемшілігі – рейка
ұстаушыға бағананың жоғары жағына рейка
ұстау кейде қиынға соғады.
70. Кіші
сфералық үшбұрыштарды шешудегі жалпы
мағлұмат
Астрономияның көптеген мәселелерін
шешу үшін аспандағы шырақтарға дейінгі
қашықтықты анықтаудың қажеті жоқ. Астрометриялық
өлшеулер үшін аспандағы шырақтардың
көрінетін орнын оларға дейінгі бағытпен
сипаттап, өзара орналасуын сол бағыттар
арасындағы бұрыштармен анықтау жеткілікті.
Мұндай өлшеулер жасауда аспанды белгілі
бір сфера, ал аспандағы шырақтарды сол
сфера бетінде орналасқан деп қарастырған
ыңғайлы. Бұл сфераны аспан сферасы деп
атайды, оның радиусын кез келген деп алуға
болады, бірақ есептеулерді жүргізу үшін
оны 1 тең деп алу ыңғайлы келеді. Осыдан
астрометрияның көптеген мәселелерін
шешу сфералық геометрияның әдістерімен
жұмыс істеуге келіп тірелетіні түсінікті:
аспан сферасы стереометрияда қарастырылатын
сфераның барлық қасиеттеріне ие. Осылардың
бізге қажетті болатын кейбіреулерін
атап өтейік. Сфераның ортасынан (центрінен)
өтетін жазықтықтың сферамен қиылысу
сызығы радиусы сфераның радиусына тең
үлкен шеңбер болып табылады (1.1-сурет).
Бұл шеңбермен шектелген осы жазықтықтың
бөлігі үлкен дөңгелек деп аталады. Ол
сфераны екі жартысфераға бөледі. Екі
үлкен шеңбер диаметралды қарама-қарсы
екі нүктеде қиылысады. Сфера бетінде
жатқан кез келген екі нүкте арқылы үлкен
шеңберді өткізуге болады (бұл тоқтам
планиметрияның екі кез-келген нүкте арқылы
түзуді жүргізуге болады деген аксиомаға
баламалы). Аспан сферасының кез келген
екі нүктесі арасындағы қашықтықты орталық
радиус- векторлар арасындағы сәйкес бұрышпен
немесе осы екі нүкте арқылы өтетін үлкен
шеңбер доғасымен (Сфералық геометрияда
бұл доға планиметриядағы түзудің орнына
екі нүктені қосатын ұзындығы ең аз сызық
болып табылады) өлшеуге болады. Аспан
сферасын оның ортасынан өтпейтін жазықтықпен
қиғанда кіші шеңбер шығады. Сфералық
үшбұрыш деп сфера бетіндегі үш үлкен
шеңберлер доғаларынан құралған пішінді
айтамыз (1.2-сурет). Сфералық үшбұрыштың
бұрыштары ретінде оны құрайтын үлкен
шеңберлердің жазықтықтары арасындағы
бұрыштарды (мұндай бұрыштарды екіқырлы
(екіжақты) деп атайды, 1.1-суреттегі бұрышы)
алады. Біз қарастыратын жағдайларда бұл
бұрыштардың әр қайсысы 180ºтан, ал үшбұрыш
бұрыштарының қосындысы сәйкесінше 540ºтан
аспайды, бірақ 180ºтан кем болмайды. Сфералық
артық бұрыш деп үшбұрыш бұрыштарының
қосындысынан 180ºті алып тастағанда шығатын:
(1.2.1) шаманы айтамыз. Сфералық үшбұрыштың
ауданы , (1.2.2) мұндағы R – сфера радиусы.
1.2-сурет.
71. ҚР мемлекеттік геодезиялық
торларының схемасы және құру
бағдарламасы.
Мемлекеттік
геодезиялық торлар барлық масштабтағы
топографиялық түсірістердің геодезиялық
негізі болып табылады және олар ғылыми
және инженер техникалық есептерді шешуде
халық шаруашылығының талабын қанағаттандырады.
Мемлекеттік геод/қ торларға жатады: а)
1, 2, 3 және 4 класты пландық торлар. Олар
бұрыштық және сызықтық өлшемдерінің
дәлдіктеріне, торлардың қабырғаларының
ұзындығына және дамытудың ретіне байланысты
ажыратылады. Пландық торлар триангуляция,
трилатерция, полигонометрия әдістерінен
және олардың бірікпелерінен құрылады;
б) 1,2,3,4 класты биіктік нивелир торлары.
Триангуляция әдісі. Триангуляция
әдісі жергілікті жерде үшбұрыштар жуйесін
кұрудан түрады; оларда барлық бұрыштар
және кейбір базис кабырғаларының ұзыңдығы
өлшенеді. Ұшбұрыштың басқа қабырғаларының
ұзындықтары тригонометрияның белгілі
формулалары бойынша есептеледі.
I класс триангуляциясының
тұтас жүйесін орасан зор территорияда
құру едәуір уақыт пен материалдық қаражатты
жүмсауды керек етеді. Сондықтан I класты
геодезиялық жүйені, мүмкіндігінше меридиан
және параллель бағытында бірінен-бірі
200 км-ге дейінгі алыс қашықтықтарда орналасқан
үшбұрыштар қатары түрінде құрады. I кластық
триангуляция қатары периметрі 800 км-ге
дейінгі тұйық полигонды құрастырады.
II класты триангуляция
бірінші класты полигонның бүкіл ауданын
толтыратын және I класты пункттерімен
сенімді байланыстағы үшбұрыштардың жаппай
жүйелі түрінде дамиды.
III және IV класты
триангуляциялар мемлекеттік геодезиялық
жүйелердің одан арғы жиілендіруі болып
табылады және ірі масштабтағы топографиялық
түсірулерді негіздеу үшін қызмет атқарады.
Ол бұлжымайтын жүйенін ендірмесі немесе
жоғарғы кластық жүйенің жеке пункттері
ретінде құралады.
I және II, III
класты мемлекеттік геодезиялық
жүйе 50— 60 км2-қа бір пункт
тығыздықпен жасалынады. Пункттердің
осындай тығыздығы 1 : 25000 және 1 : 10000 масштабтағы
топографиялық түсірулерді қамтамасыз
етеді. Ірі масштабтағы түсірулерді жүргізу
үшін және кен орындарының пайдалы қазбаларын
барлау мен пайдаланудағы инженерлік
есептерді шешу үшін геодезиялық жиілендіру
жүйелері және түсіру жүйелері құрылады.
Трилатерация әдістері. III және IV
класты мемлекеттік геодезиялық жүйелер,
сондай-ақ трилатерация әдісімен де құрылуы
мүмкін. Трилатерация триангуляция тәрізді,
барлық қабырғалар ұзындықтары өлшенген
үшбұрыштар жүйесі болып саналады. Үшбұрыштарды
шешу арқылы горизонталь бұрыштарын, ал
одан қабырғаларының дирекциондық бұрыштарын
анықтайды. Содан кейін пункттердің координаталарын
есептеуді триангуляциядағыдай жүргізеді.
Трилатерация жүйесінде қабырғаларының
ұзындығы әдеттегідей радио және жарық
қашықтық өлшеуіштерімен өлшеніледі.
Бұл жағдайда қабырғаларды өлшеудің салыстырмалы
қателігі мынадан аспауы керек: III класс
үшін — 1 : 100000, IV класс үшін — 1 : 40000.
Полигонометрия әдісі. Орманды
жазық жерде триангуляция жүйесінің дамуы
қиындау немесе жергілікті жағдайдын
күрделілігінен экономикалық жағынан
орынсыз кезде полигонометрия әдісі қолданылады.
Осы әдіс жергілікті жерде жүрістер және
полигондар жүйесін салудан тұрады, олардың
барлық бұрыштары мен қабырғалары өлшенеді.
Егер бір пункттің координаталары және
бір қабырғасының дирекциондық бұрышы
белгілі болса, онда полигонометриялық
жүрістің барлық пункттерінің координаталарын
есептеп шығаруға болады.
Полигонометриялық
жүрістің бұрыштары тиісті дәлдіктегі
теодолиттермен өлшенеді. Полигонометриялық
жүрістердің қабырғаларының ұзындығын
өлшеу үшін жарық және радио қашықтық
елшеуіштер, оптикалық-механикалық қашықтық
елшеуіштер, болат және инварлық сымдар,
ленталар мен рулеткалар колданылады.
Қабырғаларының ұзындығы, сонымен қатар
өлшенген базистен косалқы бұрыштары
өлшенген геометриялық фигуралар арқылы
анықталуы мүмкін. Сондықтан қабырғаларын
өлшеу әдісіне байланысты полигонометрия
мыналарға бөлінеді: а) траверстік немесе
магистральдық, яғни жүрістің қабырғаларын
тікелей елшеу арқылы; б) параллактикалық
немесе базистік полигонометрия, ол қабырғаларын
қысқа базис және параллактикалык сүйір
бұрыш аркылы жанама анықтауға негізделген.
Бұл жағдайда тікелей ұзындық өлшеулер
минимумге дейін қысқартылған.
I класты
полигонометрия меридиан және
параллель бағытында созылған
жүріс түрінде кұрылады, олар
бірінші класты периметрі 700—800 км
полигонның буындарын кұрады, II класты
полигонометрия I класты триангуляция
мен полигонометрияның ішінде
периметрі 150—180 км-лік тұйық полигон
жүйесі ретінде дамиды.
III және IV класты
полигонометриясы торапты пункттері
бар жүрістер жүйесі немесе
жоғарғы класты мемлекеттік геодезиялык
жүйенін пункттеріне сүйенетін
жекелеген жүрістер түрінде құрылады.
Мемлекеттік нивелирлеу жүйесі. Мемлекеттік
нивелирлеу жүйесінің пункттерінің биіктіктерін
геометриялық нивелирлеу әдісімен анықтайды.
I класты
нивелирлеу жүйесі периметрі 2000
км-ге жуық тұтас полигонды
құрайтын жүрістерден тұрады. I класты
нивелирлеу мейлінше жоғары дәлдікпен
жүргізіледі; оған барынша жетілдірілген
аспаптарды және бақылау әдістерін
қолдану арқылы жетуге болады.
Салыстырмалы биіктікті анықтаудын
орташа квадраттық кездейсоқ
қателігі 1 км жүрісте mһ = 0,5 мм болады.
II класты нивелирлеу
сызығы I класты нивелирлеу пункттерінің
арасында периметрі 500—600 км полигондар
түрінде салынады. II класты нивелирлеу
жүрісінде салыстырмалы биіктікті анықтаудын
орташа квадраттық қателігі 1 км жүрісте
mһ = 0,8 мм-ден
аспауы керек.
III класты нивелирлеу
жүйесі I және II класты нивенирлеу полигонының
ішінде жуйе немесе II кластық полигонды
периметрі 150—200-ден 6—9 полигонға бөлетін
жеке жүрістер түрінде жасалынады (1 км
жүрісте mһ=1,6 мм-ден
аспауы керек). III класты нивелирлеу жүйесін
одан ары жиілендіру IV класты нивелирлік
жүрістер жүйелерін құру арқылы орындалады.
Олар топографиялық түсірулердің тікелей
биіктік негізі болып табылады; оларды
салудың жиілігі түсірудің масштабымен
және жергілікті жердің жер бедерінің
сипатымен сабақтас болады.