Шпаргалка по дисциплине "Геодезия"

5. Жер серіктеріне тәжірибелер  жүргізуге арналған Жербетіндегі  полигондар торабы.

49. ЖҚБҚ ҒҰА баллистикалық ұшу  шарттарының ерекшеліктері.

Жер бетіне қатысты орбитадағы ҒҰА қозғалысы орбита бағытының бұрышы және жылдамдығымен сипатталады.

    ЖҚЗ жоспарлау  кезінде ұшу бағытының жоғарыда  аталған параметрлерінен басқа  ҒҰА ұшуының баллистикалық шарттарының  бірқатар ерекшеліктері ескеріледі. Осы ерекшеліктер ғарыштағы ЖҚЗ  мақсаттарынан, әдістері мен техникалық  құралдарынан туындайтын бірқатар  факторлардан пайда болады.

    ЖҚЗ ҒҰА ұшуларының  баллистикалық шарттарына мыналар  жатады: түсіріс апаратурасымен  қармау жолағы, қармау жолағын  көлденең жабу, шолудың сфералық  белдеуі ендігінің мәні, түсіру  масштабы мен оның тербелістері, берілген түсіру қабілеті, зерттелетін  аудандардың талап етілетін жарықтығы, жер серігінің белсенді пайдаланылу мерзімі, орта статистикалық метеожағдайы.

   Осы факторлардың  негізінде орбита параметрлеріне  таңдау жүргізіледі. Орбитаның биіктігі  қамту ауқымының қабілетіне, қармау  жолағының шамасына, түсіру масштабына, ЖҚЗ пайдалану мерзіміне ықпал  етеді. Орбитаның көлбеу бұрышы  Жер бетінің түсіру ендігінің  мәнімен анықталады. Жер төңірегіндегі  ЖЖС ұшу мерзімін, ұшу уақыты  қармау жолағының көлденең қабысу (жабылуы) және Жер бетінің жарықталу жағдайы анықтайды.

50. ЖҚБҚ дамуына қандай факторлар  себепкер болды ?

Жерді қашықтықтан зондтаудың дәстүрлі классикалық әдісі аэрофототүсіріс болса – адамзат дамуының қазіргі кезеңіндегі ғарыштан алынған ЖҚЗ-ның әртүрлі әдістері аэротүсірістерді ығыстыра бастады. Бұған төмендегі негізгі факторлар ықпал етті:

- екі әлемдік қоғамдық-саяси жүйенің қарсы тұруының аяқталуы, бұл ғарыштан қашықтықтан зондтаудың жоғары және өте жоғары түсіріс мүмкіндігі бар деректеріне еркін коммерциялық қол жеткізуге;

- аэрофототүсірістің кеңістіктік қамту ауқымы бойынша салыстырылатын жоғары және аса жоғары түсіру мүмкіндігі оптика-электрондық камераларын жасауға;

- компьютерлік технологиясымен өңдеу және ЖҚЗ-ны ұсынудың күрт өсуі;

- ғаламдық жерсеріктік жүйесін жасау мен пайдалануға беру (ГЛОНАСС, NAVSTAR және басқалары);

- Жердің табиғи ресурстарын зерттеу және адамды қоршаған ортаның мониторингі бойынша әртүрлі міндеттерді шешу үшін ЖҚЗ-ға сұраныстың өсуі;

- ЖҚЗ-ның кейбір әдістерінің артықшылығы кез-келген ауа-райы мен жарыққа тәуелсіз ЖҚЗ деректерін жедел алуға, оларды цифрлық түрде ұсынуы.

51. ЖҚБҚ –дың оптико –электронды  әдіс 

ЖҚЗ оптикалық-электрондық әдісінің маңыздылығы сәулелену энергиясын қамтуда және оптикалық жүйе мен түсірілетін беттіктің бейнесін құруда және оны электромагниттік ауытқулардың ультракүлгін, көрінетін, жақын инфрақызыл (ИҚ), жылу инфрақұрылым спектрлеріне сезімтал сәулеленудің электрондық қабылдағыштары арқылы тіркеуде. 

Зондтау оптикалық сигналды қабылдауға, оны электр сигналына айналдыруға және сигналда кездесетін сәулелену көздері туралы ақпаратты өңдеуге арналған оптикалық, электрондық, механикалық және басқа да элементтер мен тораптардың жиынтығы түсінілетін арнайы оптикалық-электрондық жүйемен (камерамен, аспаптармен) жүргізіледі.

Өте көп жағдайларда, оптикалық-электрондық зондтау пассивті әдіске жатады және түсіріс объектісінде сәулеленетін немесе шағылыстыратын сигналды қабылдап, тіркейді.

Оптикалық-электрондық зондтаудың белсенді әдістеріне оптика электрондық жүйелермен (ОЭЖ) жүргізілетін түсірістерге жатады, оларда зондтайтын сигналдың сапасы ретінде лазерлік сәуле (оптикалық локатор – лидар) қолданылады.

ЖҚЗ оптика-электрондық әдісінің бірқатар артықшылықтары бар, олар шешілетін табиғи ресурстық міндеттер санын күрт кеңейтуді қамтамасыз етті және ЖӨЗ-ның осы әдісіне басты жағдайға орналасуына мүмкіндік берді. Оларға мыналар жатады:

1. Ультракүлгіннен бастап  жылулық ИҚ дейінгі түсірістер  спектрін кеңейту;

2. Нақты уақыт режимінде  зондтау нәтижелерін оларды радиоарналар  бойынша жердегі қабылдау станцияларына  беру арқылы алу;

3. Цифрлық нысанда ақпаратты, жазбаларды беру және қабылдау  станцияларының жету шегінен  тыс орналасқан аумақтарда түсіріс  кезінде оны магниттік-оптикалық  құралдарда жинақтау, артынша оларды  радиоарналар бойынша беру мүмкіндігі;

4. Цифрлық нысанда алынған  қашықтықтан зондтау (ЖҚЗ) мәліметтерін  өңдеу мен тапсырудың компьютерлік  технологиясын пайдалану мүмкіндігі;

5. Әртүрлі айналымдағы  бір учаскені қайта бақылау  мүмкіндігі;

6. ЖЖС қызметінің ұзақ  мерзімі.

ЖҚЗ пассивті әдістеріне тән негізгі кемшілік ауа-райы жағдайларына тәуелділік болып табылады. Сәулелену қабылдағыштарын салқындатуды қамтамасыз ету, механикалық қорғалу, түсіру ауқымының қабілетін арттыру, стереобейнелеуді алу бойынша техникалық проблемаларға байланысты

кемшіліктер ЖҚЗ ОЭЖ дамуының қазіргі кезеңінде табысты шешілуде, бұл оларды зондтаудың басқа құралдарының арасында келешегіне жол ашады.

52. ЖҚБҚ -дың фотографиялық тәсілінің  артықшылықтары мен кемшіліктері

Ғарыштан алынған ЖҚЗ фотографиялық әдісінің негізгіартықшылықтары мыналар:

1) түсірістердің жоғары  кеңістіктік қамту ауқымы;

2) жоғары геометриялық  және фотометрлік дәлдік;

3) түсірістерді даярлаудың  қарапайымдылығы мен арзандылығы;

4) стереобейнелерді құру  мүмкіндігі;

5) орталық проекцияны  бейнелеу құрылысы, жақсы зерттелген  және сыналған өңдеу мен түсіндіру  әдістері.

ЖҚЗ фотографиялық әдісінің кемшіліктеріне мыналарды жатқызуға болады:

1) мәліметтерді жедел  ала алмау, баяулығы;

2) орбитаның төмен биіктігінің төмендігі мен борттағы үлдірдің шектеулі қоры салдарынан жер серігі жұмысының қысқа мерзімі (1 айға дейін);

3) ақпаратты баламалық  түрде беру.

53. ЖҚБҚ Радиолокациялық әдіс

Радиолокациялық әдіс ЖҚЗ-ның белсенді әдістеріне жатады. Бүйірлік (түсірудегі) шолудағы радиолокациялық (РЛ) станциялар (БШРЛС) түсірілетін аумақты (радиотолқындармен) «жарықтандырды». Қондырғының ұшуы кезінде аппараттың бойлау осінің бойында орнатылған антенна түсірілетін беттің ұшу бағытына перпендикуляр тар желек түріндегі диаграммасы бар жоғары жиіліктегі импульстерді жібереді. Жер бетінен шағылысқан сигналдарды антенна қабылдап, ол бейне сигналдарға айналады да, фотопленка немесе цифрлық түрде магнит таспасына тіркеледі.

Радиолокациялық жүйелердің екі түрі қолданылады: нақты апертурасы (шамасы) бар түсірілімдік радиолокациялық жүйелер, антенналар (БШРЛС немесе когеренттік емес жүйе, SLAR) және антеннаның синтезделген апертурасы бар түсірістік радиолокациялық жүйелер (РЛСА, SAR).

Радиолакациялық түсірілімдер түсірілімдердің белсенді әдісі арқылы алынады, түсірілімдік жүйенің антенналары радиосәулешашуды реттген уақытта, ол беттен сәуле қайтарылады, оларды тіркеу аппаратуралары қабылдайды. Сигналдардың шағылысуы жер бетінің рельефіне, оның кедір-бұдырлығына, аналық жыныстың құрамы мен құрылымына, өсімдік жамылғысы сипаты мен топырақ ылғалдылығына байланысты болады. Белгілі бір радиотолқын ұзындықтарында, олар жер бетіне еніп, қайтадан шағылысуға қабылетті, мысалы, жер асты суларының линзалары. Түсірілімдердің рұқсат етілуі антеннаның мөлшеріне байланысты, антенна ұзындығы бірнеше метр болғанда 1-2 км құрайды.Антеннаны жасанды ұзартқанда (жасалған апература құрастырады), 20 м дейінгі рұқсат етілу түсірілімдерін жүргізеді. Ұшақтар мен космостық сақтаушылар,бүйіржақ шолу радиолакаторларын пайдаланады, олар түсірілімдерді сақтаушы қозғалысының бағытына көлденең жүргізеді. Сондықтан ойлы-қырлы рельеф радиокөлеңке береді де, мәнерлі бейнелейді. Радиолақациялық түсірілімдердің негізі ерекшелігі – ауа райын талғамауы: мұхиттарды зерттеуге өте ыңғайлы- толқу, ластану. Радиолакацияны планеталарды зерттеу  ( Венераны үнемі бұлт торлап жатады) үшін қолданады.

Особенно хорошо фиксируется на радиолокационных снимках гидросеть. Она дешифрируется лучше, чем на аэроснимках. Высокое разрешение характерно и для районов, покрытых густой растительностью.

Анализ рельефа – одно из наиболее приоритетных направлений для многих отраслей человеческой деятельности: строительство, промышленность, научные исследования и геологическая разведка территорий.

Мониторинг разливов нефти на суше и в морских акваториях. Снимки, полученные с помощью сенсоров, установленных на космических платформах, покрывают области с шириной до 500 километров и обладают достаточным разрешением для локализации разливов.

Недостатки съемки: зависимость от рельефа местности (искажение контуров), зависимость от влажности почвы и свойств пород, низкое разрешение (до 30-50 м), обработка снимка на ЭВМ может занимать много времени. В последние годы появились видеосъемка и съемка цифровыми камерами, основанные на использовании волоконной оптики.

54. Жоғары  дәлдікті геометриялық нивелирлеу. І және ІІ класты нивелирлеу  тәсілі.

Геометриялық нивелирлеу – өзара биіктік горизонталь көздеу сәулесі арқылы анықталады және нивелир аспабының көмегімен орындалады.

Геометриялық нивелирленуде нүктелердің биіктік өсімшесі нивелир деп аталатын аспап пен рейкалар арқылы анықталады, нивелир горизонталь жазықтыққа келтірілген дүрбі арқылы рейкадан есеп алуға негізделген. Геометриялық нивелирлеудің ортадан және алға нивелирлеу деген әдістері бар. Ортадан нивелирлеу кезінде нивелир нүктелер арасында, ал рейкалар сол нүктеге орналасады. Содан кейін А және В нүктелеріндегі рейкалардан а және b есептеліп, егер А артқы, В алдынғы деп алсақ онда а артқы есеп, е алдыңғы есеп болады. В нүктесінің А нүктесіне қараған айырмашылығы һ=а- b форм-мен есептеледі (һ биіктік өсімшесі). Бұл әдісте биіктік өсімшесі артқы және алдыңғы есептердің айырмашылығына тең.

Алға нивелирлеу әдісінде нивелир дүрбісінің оқулары мен А нүктесі бір тіктеуіш сызық бойында орналасады да, есеп алынатын рейка екінші нүктеге орнатылады. Бұл жағдайда визирлік остің А нүктесінен биіктігін – і рулеткамен өлшеліп, В нүктесіндегі рейкадан в есебін алады. биіктік өсімшесі һ=і-в форм-мен есептеледі. І-аспап биіктігі. В нүктесі-ң биік-гі НВ=НА+һ форм-мен анық-ды. Деңгей жазықтықтан нивелирдің визирлік осіне дейінгі тіктеуіш сызық аспап горизонты ГИ деп ат-ды. ГИ= НА+а н/е ГИ= НВ+а;

Мемлекеттік нивелирлеу жүйесі. Мемлекеттік нивелирлеу жүйесінің пункттерінің биіктіктерін геометриялық нивелирлеу әдісімен анықтайды. I класты нивелирлеу жүйесі периметрі 2000 км-ге жуық тұтас полигонды құрайтын жүрістерден тұрады. I класты нивелирлеу мейлінше жоғары дәлдікпен жүргізіледі, оған барынша жетілдірілген аспаптар мен бакылау әдістерін қолдану арқылы жетуге болады. Салыстырмалы биіктікті анықтаудың орташа квадраттык кездейсоқ қателігі 1 км жүрісте mh 0,5 мм болады. И класты нивелирлеу сызығы I класты нивелирлеу пункттерінің арасында периметрі 500-600 км полигондар түрінде салынады. II класты нивелирлеу жүрісінде салыстырмалы биіктікті анықтаудың орташа квадраттык кателігі 1 км жүрісте mh =0,8 мм-ден аспауы керек. III класты нивелирлеу жүйесі I және II класты нивелирлеу полигонының ішінде жүйе немесе II кластык полигонды периметрі 150-200-ден 6-9 полигонға бөлетін жеке жүрістер түрінде жасалынады (1км жүрісте mh=1,6 мм-ден аспауы керек). III класты нивелирлеу жүйесін одан ары жиілендіру IV класты нивелирлік жүрістер жүйелерін құру аркылы орындалады. Олар топографиялық түсірулердің тікелей биіктік негізі болып табылады. Оларды салу жиілігі түсіру масштабымен және жергілікті жердің жер бедерінің сипатымен сабақтас болады. Барлық кластағы нивелирлеу жүрістері жергілікті жерде орташа есеппен алғанда 5 км сайын тұракты реперлер және таңбалармен бекітіледі.

55. Жоғарғы дәлдікті нивелирлеудің қайталау кезіндегі графикалық нұсқауы және дәлдік бағасы.

I және II кластық нивелирлеу  ортадан жүргізіледі біріктіру  әдісімен.

І кластық нивелирлеу тура және кері жүріспен екі қос таяқ көмегімен, олар нивелирлеудің екі жеке сызықтарын жасайды оң және сол, бір бірімен 0,5 м кем емес орналасады. Көздеу сәулесінің минимал биіктігі 0.8 м, максимал ұзындығы 50 м, станциядағы нивелирден рейкаға дейінгі арақашықтықтардың теңсіздігі 0,5 м, секция бойынша 1,0 м. II кластық нивелирлеу түрге және кері жүріспен бір таяқ көмегімен орналасады. Көздеу сәулесінің минималдық биіктігі -0,5, станциядағы нивелирден рейкаға дейінгі арақашықтықтың теңсіздігі -1м, секция бойынша -2м, көздеу сәулесінің максимал ұзындығы-65м.

Өсімшелердің айырмасы тура және кері жүрісте : шекті қатесі мм.де I класс -3мм L ; II класс 5мм L.

І және ІІ кластық нивелирлеу кезінде тура және кері жүрістерді күннің әр уақыт мезгілінде жүргізеді, бір трассаның бойында, бір типтің сол нүктелерінде еді. Тура және кері жүрістерде штативтер саны бірдей және жұп болу керек.

I және II класс нивелирлеуі 25-30 км-лік учаскемен «сегіз» сұлбасы  бойынша жасалады.

ІІ кластық нивелирлеудің тура жүрісінде станциядағы бқылау тәртібі келесідей:

Тақ станция

1. Артқы рейканың негізгі шкала сынақ есеп
2. Алдыңғы рейканың негізгі шкаласынан есеп.
3. Алдыңғы рейканың қосымша шкаласынан есеп.
4. Артқы рейканың қосымша шкаласынан есеп.

Жұп станция

1.Алдыңғы рейканың негізгі  шкласынан есеп

2. Артқы реканың негізгі  шкаласынан есеп

3. Артқы рейканың негізгі  шкаласынан есеп

4. Алдыңғы рейканың қосымша шкаласынан есеп.

Тақ станцияларда кері жүрісте бақылау алдыңғы рейкалардан, ал жұп станцияларда артқы рейкадан басталады. Кері жүрісте рейкалардың орнын ауыстырады. І клас нивелирлеуде бақылауды он жақтағы таяқшадан бастайды.

III және VI кластық нивелирлеу  топографиялық түсірістерге биіктіктердің  көбейту мақсатымен жасалады. Нивелирлік  тор пункттерінің қалындығы кен  игерудің, түсірістің масштабынан  және рельефтің қию биіктігіне  байланысыты.

III кластық нивелирлеу  тура және кері жүрістерде  біріктіру әдісімен және рейканың  негізгі шкаласының үш жібі  арқылы қосымша шкаласының ортанғы  жібі арқылы әдісімен жасалады. Алыс өлшеу жіпторлары арқылы  арақашықтың және өсімшені бақылау  үшін керек.