Шпаргалка по дисциплине "Геодезия"

- Өрескел қателіктер –  өлшеуіш адамның бір жайтты  аңғармай қалуынан, өлшеу аспаптарының  көрсеткен цифрын шала оқудан, кейбір қажетті шарттарға көңіл  аудармаудан болатын қателер. Мысалы, қашықтықты өлшегенде бір таспа  ұзындығы (20м) ескермеу, қалдықты таспаның  екінші ұшынан, яғни 6 цифрының орнына 9 деп есептеу.

- Жүйелі қателіктер –  өлшеу аспаптарының құрылысындағы  кемшіліктердің, аспаптардың дұрыс  орнатылмауының, сыртқы орта әсерінен  болатын т.б. кетеді.

- Кездейсоқ қателіктер  – түпкі тегі мәлімсіз, кездейсоқ  себептерден пайда болатын, өлшеу  нәтижелерін біресе арттырып, біресе  кемітіп отыратын қателер.

Бұл әдістердің ішінен қажеттісін таңдап алу құрылыстың түріне, тұрғызу жағдайына, тіректік бөлу тораптарының орналасу схемасына, өлшеу құралдарына, басқа да факторларға байланысты болады. Сонымен қатар, тәсілдер дәлдігінің жоғарлылығы да әсер етеді. Бөлу әдістерінің дәлдігі геометриялық және жалпы қателіктердің көздерімен айқындалады.

Бөлу геометриясының қателігін жергілікті жерде жобалық сызықтар мен бұрыштарды құрудың өзіндік қателіктері деп атайды. Бұл қателіктердің ықтимал шамасы mорт геодезиядағы белгілі формулалар арөылы анықталады. Жобалық бұрыштар мен сызықтарды салған кезде бұрыш өлшеу аспаптары мен нысаналарды центрлеу, нысананы көздеу қателіктері кетуі мүмкін.

Бөлу жұмыстарын жүргізудің дәлдігіне сыртқы жағдайлар, әсіресе бүйірлік рефрация әсер етуі мүмкін. Рефрация әсерін азайту үшін ең қолайлы уақытты таңдау қажет.

26. Геодезиялық  тірек торды құруда GPS геодезиялық  системасын қолдану.

Ғылым мен техниканың соңғы он жыл ішінде қарқындап дамуы геодезияға координаталар мен координата өсімшелерін анықтаудың жер серіктік атты жаңа әдісін дүниеге әкелді. Бүл әдісте геодезистер әдеттегідей геодезиялық тораптардың жылжымайтын пункттерін пайдаланбай, оның орнына жылжымалы жер серіктерінің координаталарын қолданады. Әлбетте, ол координаталарды геодезистер кез келген уақытта пайдаланып, тұрған жердің орнын анықтай алады.

Геодезиялық GPS өлшеулері GPS қабылдағыштарымен төрт (одан да көп) жер серіктерін бір уақытта бақылау арқылы жүргізіледі. Екі қабылдағыштың бірі базалық, ал екіншісі ровер болып келеді. Базалық қабылдағыш барлық, өлшеу процесі бойы координаталары белгілі геодезиялық негіз пункттерінде орналасады. Ал ровер координаталары анықталатын нүктелер бойынша жылжиды. Осы екі қабылдағыштар арқылы алынған деректердің нәтижесінде база мен ровер аралығындағы кеңістіктік вектор анықталады. Бұл вектор базалық сызық деп аталады.

Базадан есептегендегі ровердің орнын анықтау үшін әр түрлі өлшеу әдістері қолданылады. Бүл әдістер өлшеулерді жүргізудің ұзақтығымен ерекшеленеді, яғни нақтылы уақытта өлшеулер жүргізу үшін радио модель қолданылады. Ол база деректерін роверге жіберіп отырады. Нәтижелер, яғни нүкте координаталары далалық жағдайда-белгілі болады.

Өлшеу нәтижелерін өңдеу алғаш далалық деректерді жазып алып, кейін офистік компьютерлерде қайтадан өңдеуді талап етеді. Өңдеу әдістерін таңдау келесі факторларға: кабылдағыштық түріне, кажетті дәлдікке, уақыттың тығыздығына және нәтижелерді алудың нақты уақытына байланысты болады.

GPS өлшеу әдістері. GPS өлшеулер кинематикалық, дифференциалдық және жедел статика әдістері арқылы жүргізіледі. Кинематикалық және дифференциалдық әдістер тек нақтылы уакытта өлшеуге, ал жедел статика кейін өңдеуге қолайлы.

27. Геодезиялық тірек торды құрудың  әдістері.

Мемлекеттік геодезиялық тораптарға мыналар жатады:

а) 1, 2, 3 және 4-кластың пландың төраптары, олар өзара бұрыштық және ұзындық өлшеулер дәлдігімен, торап қабырғаларының ұзындықтарымен ерекшеленеді. Пландық тораптар триангуляция, триатерация, полигонометрия әдістерімен құрылады.

ә) 1, 2, 3 және 4-класты биіктік нивелирлік тораптар. Олар геометриялық нивелирлеу әдісімен құрылады.

Триангуляция әдісі. Триангуляция әдісі жергілікті жерде үшбұрыштар жүйесін құрудан тұрады, олардың барлық бұрыштары мен кейбір базис қабырғаларының ұзындығы өлшенеді. Үшбұрыштың басқа қабырғаларының ұзындықтары тригонометрияның белгілі формулалары бойынша есептеледі.

1-класс триангуляциясын  орасан зор территорияда қүру  едәуір уақыт пен материалдық  қаражат жұмсауды керек етеді. Сондықтан 1-класты геодезиялық торапты, мүмкіндігінше, меридиан жене параллель  бағытында бірінен-бірі 200 км-ге дейінгі  алыс қашықтықтарда орналасқан  үшбұрыштар катары түрінде құрады. 1-кластык триангуляция қатарының  параметрі 800 км-ге дейінгі тұйық  полигонды құрайды.

2-класты триангуляция  бірінші класты полигонның бүкіл  ауданын толтыратын және 1-кластың  пункттерімен тығыз байланыстағы, периметрі 150-180 км болатын үшбұрыштардың  жүйесі ретінде құрылады.

3 және 4-класты триангуляциялар  мемлекеттік геодезиялық жүйелердің  одан арғы жиілендірілуі болып  табылады.

1 және 2, 3-класты мемлекеттік  геодезиялық тораптар 50-60 км2-ге бір пункт тығыздықпен құрылады. Пункттердің осындай тығыздығы 1:25000          1:10000 масштабтағы топографиялық түсірулерді қамтамасыз етеді.

1, 2, 3 және 4-класты триангуляциялық  тораптың негізгі сипаттамалары 4.1-кестеде келтірілген.

Трилатерация әдістері. 3 және 4-класты мемлекеттік геодезиялық тораптар трилатерация әдісімен де құрылуы мүмкін.

Трилатерация, триангуляция тәрізді, барлық қабырғалар ұзындықтары өлшенген үшбұрыштар жүйесі болып саналады. Үшбұрыштарды есептеу арқылы горизонталь бұрыштарын, ал одан кабырғаларының дирекциялық бұрыштарын аныктайды. Содан кейін пункттердің координаталарын есептеуді триангуляциядағыдай жүргізеді.

Трилатерация жүйесінде қабырғалардың ұзындығы әдеттегідей радио және жарық қашықтық өлшеуіштерімен өлшенеді. Бүл жағдайда қабырғаларды өлшеудің салыстырмалы кателігі: 3-класс үшін - 1:100000, 4-класс үшін 1:40000-нан аспауы керек.

Полигонометрия әдісі. Бұл - геодезиялық тірек торабын құру үшін жер бетіндегі нүктелерді қосатын түзу сызықтардың ұзындықтарын және ол сызықтар арасындағы горизонталь бұрыштарды өлшеу әдісі. Осы әдіс жергілікті жерде жеке жүрістер және полигондар жүйесін салудан тұрады, олардың барлық бұрыштары мен кабырғалары өлшенеді.

28. Геодезиялық  тірек торды құрудың негізгі  этаптары.

Геодезиялық түсірістердің қай түрі болсын, олар алдын ала жергілікті жерге бекітілген және өте жоғары дәлдікпен пландық координаталары (X, У) жене биіктік координатасы анықталған нүктелерге сүйенеді. Мұндай пункттерді тірек пункттері дейді. Координаталары геодезиялық тәсілмен біртұтас координаталар I жүйесінде анықталған тірек тораптары геодезиялық тірек тораптары деп аталады.

Геодезиялық жұмыстарды дұрыс үйымдастыру үшін түсіріс жүргізер алдында күні бұрын керекті өлшеу дәлдігімен тапсырма беріледі, одан соң жұмысты жүргізу әдістері мен тиісті аспаптар таңдалып алынады.

Геодезиялық тірек торларын «жалпыданжалқыға (нақтылыққа) көшу» деген ұстаныммен дамыту, яғни алдымен геодезиялық бастапкы (тірек) торлары құрылады, олардың координаталары жоғары дәлдікпен табылады да, олар әрі қарай жиілетіледі. Өлшеу, есептеу және графиктік жұмыстардың әр кезеңін міндетті түрде тексере отырып, бастапқы өлшеулер нәтижесінің дәлдігіне көз жетпейінше, кейінгі өлшеулерге кіріспейді.

1, 2, 3 және 4-кластың пландың  төраптары, олар өзара бұрыштық  және ұзындық өлшеулер дәлдігімен, торап қабырғаларының ұзындықтарымен  ерекшеленеді. Пландық тораптар  триангуляция, триатерация, полигонометрия  әдістерімен құрылады. 1, 2, 3 және 4-класты  биіктік нивелирлік тораптар. Олар  геометриялық нивелирлеу әдісімен  құрылады.

Жергілікті жердегі тірек тораптары пункттерінің ұзақ мерзім бойында беріктігін, орнының тұрақтылығын, бұзылмауын қамтамасыз ету үшін әрбір пункт жер асты центрін  орнату аркылы бекітіледі.

Центрдің түрі мен құралымы жұмыстар жүргізілетін ауданның физикалық және географиялық орнына, жергілікті жердің ерекшеліктеріне, сондай-ақ топырақтың құрамы мен маусымдық мұз қату тереңдігіне байланысты болады. Әдетте, құрылыс салынбаған жерде геодезиялық, пункт ретінде темір бетонды пилон орнатылады, оның жоғарғы табанының ортасына кресі бар шойын таңба қондырылған. Креспен қиылысу нүктесі геодезиялық пункттің центрі болып саналады, ал оның координаталары - Х,У,Н.

Геодезиялық биіктік жүйелерінің пункттері грунттық, қабырғалық реперлермен және маркалармен бекітіледі. Қабырғаға салынған реперлер шойын дөңгелек таңбамен белгіленеді.

29. Геодезиялық  тірек торын құрудың ерекшеліктері.

Геодезиялық түсірістердің қай түрі болсын, олар алдын ала жергілікті жерге бекітілген және өте жоғары дәлдікпен пландық координаталары (X, У) жене биіктік координатасы анықталған нүктелерге сүйенеді. Мұндай пункттерді тірек пункттері дейді. Координаталары геодезиялық тәсілмен біртұтас координаталар I жүйесінде анықталған тірек тораптары геодезиялық тірек тораптары деп аталады.

Геодезиялық тірек тораптарын құру арқылы біз толық біртұтас координата жүйесін аламыз. Кейін барлық жұмыстарды сол бастапқы мәліметтерден бастау алып жүргіземіз.

Мемлекеттік геодезиялық тораптар жиілету және түсіріс торларын одан әрі дамытудың, сонымен қатар, ізденіс, құрылыс, жер қойнауын пайдалану, жерге орналастыру, т.б. көптеген инженерлік есептерді шешудің негізі болып табылады.

30. Геодезиялық тірек торының  түрлері және қолданылуы.

Геодезиялық түсірістердің қай түрі болсын, олар алдын ала жергілікті жерге бекітілген және өте жоғары дәлдікпен пландық координаталары (X, У) жене биіктік координатасы анықталған нүктелерге сүйенеді. Мұндай пункттерді тірек пункттері дейді. Координаталары геодезиялық тәсілмен біртұтас координаталар I жүйесінде анықталған тірек тораптары геодезиялық тірек тораптары деп аталады.

«Жалпыдан жалқыға кешу» ұстанымына сәйкес, мемлекетіміздегі барлық тірек тораптары бірнеше класқа бөлінеді.

Оларды құру жұмыстары ең жоғарғы кластан төменгі, күрделі және дәл геометриялық кұрылымдардан үсақ, дәлдігі төмендеу кластарға қарай ауысады. Жоғарғы I класты пункттер бір-бірінен әжептәуір үлкен (бірнеше километр) арақашықтықта орналасады.

Геодезиялық тірек тораптары пландың және биіктік бұрыштары болып бөлінеді. Пландық торапта тірек тік бұрышты координаталары X пен 30 мемлекетаралық жүйе бойынша анықталады, ал биіктіктері Балтың теңізінің биіктік осімен есептеледі.

Геодезиялық тораптар мемлекеттік, жиілету және түсіріс тораптары болып бөлінеді, ал олардың өзі дәлдігіне қарай кластарға бөлінеді.

геодезиялық тораптар жиілету және түсіріс торларын одан әрі дамытудың, сонымен қатар, ізденіс, құрылыс, жер қойнауын пайдалану, жерге орналастыру, т.б. көптеген инженерлік есептерді шешудің негізі болып табылады.

31. Геодезиялық тірек торының  түрлері.

Геодезиялық түсірістердің қай түрі болсын, олар алдын ала жергілікті жерге бекітілген және өте жоғары дәлдікпен пландық координаталары (X, У) жене биіктік координатасы анықталған нүктелерге сүйенеді. Мұндай пункттерді тірек пункттері дейді. Координаталары геодезиялық тәсілмен біртұтас координаталар I жүйесінде анықталған тірек тораптары геодезиялық тірек тораптары деп аталады.

«Жалпыдан жалқыға кешу» ұстанымына сәйкес, мемлекетіміздегі барлық тірек тораптары бірнеше класқа бөлінеді.

Оларды құру жұмыстары ең жоғарғы кластан төменгі, күрделі және дәл геометриялық кұрылымдардан үсақ, дәлдігі төмендеу кластарға қарай ауысады. Жоғарғы I класты пункттер бір-бірінен әжептәуір үлкен (бірнеше километр) арақашықтықта орналасады.

Геодезиялық тірек тораптары пландың және биіктік бұрыштары болып бөлінеді. Пландық торапта тірек тік бұрышты координаталары X пен 30 мемлекетаралық жүйе бойынша анықталады, ал биіктіктері Балтың теңізінің биіктік осімен есептеледі.

Геодезиялық тораптар мемлекеттік, жиілету және түсіріс тораптары болып бөлінеді, ал олардың өзі дәлдігіне қарай кластарға бөлінеді.

32. Геодинамикалық  зерттеулер есебі. Болжамдық геодинамикалық  полигондағы негізгі геодезиялық  құрылыстар.

Геодинамиканың бір есебі болып берілгендерді алу мақсатында сейсмоактивті аудандарда жер қабатының қозғалысын оқу, ол қажет сейсмикалық  ауа райына  қауіпті. Жер сілікнісін арнайы құрылыстарда орындайды, ол болжамдық геодинамикалық полигондар  деп атайды. Геодианмикалық полигон –бұл мақсатты түрде таңдалған территория, оларда геодезиялық геофизикалық ккомплекстер бақыланып орындалады, олардың мақсаты Жер беті деформациясын анықтау болып келеді.Жер қабатының қозғалысын қазіргі кездегі зерттеудің негізгі бөлімі геодезиялық әдістері  оларды геодинамикалық полигондар да зерттеу болады. Үлкен масштабты территорияларға қарағанда бізде жер бітінің аз бөлігіне қатысты жерлерде бақылаулар орнатылған  оларды әдетте активті разломы бар аудандар таңдалды бөлек геологиялық блоктарда сейсмоактивті облыстарда, т.б. геодинамикалық полигондар жоғарғы сапалы геодезиялық және геофизикалық аспаптармен жабдықталған, олар биіктікті жоғарғы дәлдікте өлшеуге мүмкіндік береді, кеңістік координаттары, гравитациялық және басқа алқабтарда қолданылады.

Геодинамикалық  полигондар глобальды сұрақтарға да шешімдер ізденуде. ГДП жүйесі бірігу зонасы аралығында үлкен тектоникалық блоктарды үлкен детальдықпен негізгі тендецияның қозғалысын  және олардың уақытта және кеңістітікте өзгеруін оқуды мүмкіндік береді.

Жобалы және биіктік пункттерді геодезиялық құрастырулар ГДП әртүрлі геодезиялық және геофизикалық есептердің шешімін қамтамасыз ету керек. Геодезиялық құрастырулар локальды болып бөлінеді, онда құрылыс жергілікті тектоникалық разломдарда жасалады; алаңдық, онда геодезиялық құрылыстар қатты жер сілкінісі бар эпицентр аудандарында және регионалды, құрылыс үлкен геологиялық структураларда жасалғанда болады.

Локальды және алаңдық жобалық торлар бұрыштық, сызықтық-бұрыштық және сызықты құрылыстарда  құрылады.