Шпаргалка по дисциплине "Геодезия"

Экологиялық атлас Ұлттық атластың үшінші томы болып отыр. Онда отандық оқымыстылар 2004 жылдан бастап еңбектеніп келеді. Ал атлас 2006 жылы орыс тілінде шығарылған. Ал 2010 жылы қазақ және ағылшын тілдерінде жарық көрді

Қазақстан Республикасының  Ұлттық атласы. Қазақстан картографиясындағы маңызды бағыттардың бірі картография институтының директоры,география ғылымының докторы,профессор А.Р. Медеудің редакциялық басшылығымен құрылып, 2011 жылы Алматы қаласындағы картографиялық фабрикада басылып шыққан Қазақстан Республикасының ғылыми-анықтамалық Ұлттық Атласы болып табылады.

Кешенді ғылыми-анықтамалық Қазақстанның Ұлттық Атласы жер асты байлықтарын тиімді пайдалануға, қоршаған ортаны қорғауға, өндіруші күштерді дамытуға сондай-ақ Республикадағы әлеуметтік-экономикалық мәдени дамуды шешуге бағытталған.

Аталған жобаны жүзеге асыруға 1982-83 жылдар аралығында Мәскеуде басылып шыққан ҚазССР екі томдық атласын құру барысында жиналған тәжірбие ықпал етті.

100-ден аса авторлар  қатысқан Ұлттық Атлас III томға  жинақталып,онда  300-ден астам  карталар топтастырылған.

Атластағы карталар қазіргі геоақпараттық технологияларды қолдана отырып AreGis-9.1 карта құрастыру бағдарламасында жасады.

Атласты жинақтау кезінде замануи геоақпараттық технологиялар қолданғандағы оны қағаз жүзінде болсын, электрондық тасмалдаушы жүзінде болсын шығаруға және көбейтуге мүмкіндік береді.

11. Аэро және  ғарыштық  түсіріс туралы  түсінік

Қашықтықтан түсіруде түсіру жүйелері жер бетінен жүздеген метрден мың шақырымға дейінгі қашықтықтан қабылданады. Ақпаратты қабылдағыштар қызметін фотографиялық және телекамералар тағыда басқа приборлар атқарады. Ұшақтан, тік ұшақтан жүргізілетін түсіру жұмыстары аэротүсіру деп аталады.

Жер атмосферасының шегінен биікте (жердің жасанды серіктерінен, орбиталық бекеттерден, ғарыш кемелерінен) жүргізілетін түсіру жұмыстары ғарыштық түсірулер деп аталады.

Ғарыштық түсірулердің материалдары Жердің табиғат байлықтарын оқып-үйрену, сонымен қатар, топографиялық шолу карталарын жаңарту барысында қол жетуі қиын аз зерттелген аумақтардың карталарын құру мақсатында қолданылады.

Жер бетін картаға түсіру үшін үлкен көлемді ақпараттар сақталған және кейбір қасиеттері жағынан картаға жақын (шолулығы, көрнекілігі, масштабының болуы) фототүсірулер қолданылады.

Қазіргі кезеңде масштабы 1:500 ден 1:25 000 ға дейінгі топографиялық сұлбалар (пландар) мен карталарды жасау қызметін ұшақтан немесе Жердің жасанды серіктерінен жергілікті жердің фотосуретті кескінін алуды және оларды өңдеуді қамтитын аэрофото топографиялық түсіру әдісі болып табылады.

12. Аэроғарыштық  суреттерді  дешифрлеу теориясы

Аэрофототүсірімдер аэрофотосұлбалар мен фотосызбалардағы жергілікті жердегі нысандардың кескіндерін тану үдірісі дешифрлеу деп аталады.

Аэрофотосуреттерді дешифрлеу картаны құру мен өңдеу барысында атқарылатын жұмыстардың негізгі тармағы болып табылады. Дешифрлеу үрдісінде фотосұлбада жергілікті жердің барлық құрамдас бөліктері мен нысандары сызылады. Алдымен аэрофотосурет стереоаспаптарда камералық жағдайда дешифрленіп, содан кейін аумақта қажетті приборларды пайдалана отырып, жергілікті жерде жаппай және бағыттық, жерүсті, аэрокөру сияқты аумақты далалық зеріттеудің барлық түрлері жүргізіледі.

Фотосұлбалар (пландар) жергілікті жерде тексеріледі. Сұлбадағы жергілікті жердегі нысандар кешендерінің орнының ауытқуы 0,5 – 1 мм аспауы тиіс.

13. Әлемді тануда картографияның ролі. Картографияның негізгі теориялық концепциялары.

Географиялық карта планетамыздың және оның жеке бөліктері- құрылықтар мен мұхиттар, олардың географиялық жағдайы, табиғат байлықтары, халқы, экономикасы, мәдениеті және тарихи дамуы туралы жаңа деректерді алуда, таратуда, аса бағалы құрал болып табылады.

Теориялық тұғырнама – бұл картография пәні мен оның әдістеріне қатысты белгілі бір көзқарастар жүйесі. Онда қазіргі кезеңдегі картография ғылымы мен өндірісінің дамуын айқындайтын үрдістерді түсіну мен анықтау деңгейі қарастырылады.

Тұғырнама ғылымның бұрынғы тәжірибелерін жинақтап болашақтағы даму үдерісін бағалайды. Бірақ онда әрқашан ғылымды түсінудің бүгінгі жағдайы мен болашағын ашып көрсетіп, қазіргі көзқарастары мен өзекті мәселелері талқыланады. Тұғырнаманың эволюциясын жаңа прогрессивті заманауи әдістер мен технологияны, озық тәжірибелерді игеріп оларды жетілдіру дәрежесіне сәйкес ескінің жаңаға орын беруі арқылы көрініс табатын ғылым теориясының біртіндеп даму жолы айқындайды. Қазіргі кезеңде картографияда бірнеше теориялық тұғырнама бар.

Танымдық немесе үлгілік-танымдық тұғырнама картографияны шындықты картографиялық үлгілеу құралы арқылы тану туралы ғылым деп қарастырып, картаны шындықтың үлгісі ретінде алады. Бұл анықтама картографияны жаратылыстану және әлеуметтік-экономикалық ғылымдарға және таным теориясына жақын танымдық ғылым ретінде көрсетеді. Картографияға қатысты бұл тұғырнаманы Н.Н.Баранский, К.А.Салищев, А.Д.Гедымин, А.Г.Исаченко мен олардың ізбасарлары 1940 жылдары негіздеді.

Коммуникативтік тұғырнама картографияны кеңістіктік ақпаратты беру туралы ғылым, ол картаны ақпараттың арнасы және коммуникация құралы ретінде қарастырады. Бұл жағдайда картография ақпарат теориясымен, автоматикамен, қабылдау теориясымен тығыз байланысты ақпараттанудың бір саласы болып табылады. Бұл тұғырнаманың негізін ХХ ғасырдың 70-80 жылдары батыс картографтары Е.Арнберг, А.Колачный, А.Робинсон тағы да басқа ғалымдар қалады.

Тілдік (картаның тілдік) тұғырнама картографияны картаның тілі туралы ғылым, ол картаны шартты белгілердің көмегімен құрылған ерекше мәтін ретінде қарастырады. Бұл жағдайда картография лингвистика мен семиотиканың (тіл туралы ғылым) саласы, ал зерттейтін пәні картографиялық шартты белгілер жүйесі болар еді. Бұл көзқарастар жүйесі ХХ хасырдың 70-80 жылдары А.Ф.Асланикашвилидің, А.А.Лютыйдың, Я.Правданың еңбектерінің нәтижесінде дамыды.

Картографияның өзге де ерекшеліктеріне баса назар аударатын және әр түрлі көзқарастармен үйлесетін басқа да теориялық ойлар да бар. Олардың қатарына картографияның үлгілік және коммуникативтік қызметі туралы түсініктер, басқа да бірқатар тұғырнамалар өзара үйлестірілген бейнелеу теориясының логикалық-философиялық қағидаларына негізделіп картографияның жалпы теориясы құрылатын метакартография (А.Ф.Асланикашвили бойынша) және картология (Л.Ратайский бойынша) жатады.

Жоғарыда аталған тұғырнамалардың әрқайсысының шынайы негіздемелері, тиімді түйіндері бар. Олар картографияны бірі дүниені тану туралы ғылым, екіншісі коммуникация құралы, үшіншісі білім берудің ерекше тілі ретінде қарастырады.

Бұл картографияның сан қырлы екенін, қасиеті мен атқаратын қызметі алуан түрлі болатын карта шандықтың үлгісі, кеңістіктік ақпаратты берудің арнасы болумен қатар география мен Жер туралы ғылымның басқа түрлерінің ерекше тілі бар екенін айғақтайды.

Қазіргі кезеңде картографияда біртіндеп конвергенция үдерісі басым бола бастауы байқалып, картографияның пәніне қатысты әр түрлі көзқарастар жақындасып, картография мен картаның үлгілік, коммуникативтік, тілдік қызметтері туралы ұғымдар құрамдасуда.

ХХ ғасырдың 80 жылдарында картографияны ақпараттық-картографиялық жүйелі үлгілеу және геожүйені тану туралы ғылым ретінде қарастыратын жаңа геоақпараттанулық тұғырнама қалыптаса басталады. Геоақпараттану Жер туралы ғылымдармен және қоғамдық ғылымдармен тығыз байланысты.

14. Бастапқы геодезиялық  есептер. Есептеу әдістері.

Тура геодезиялық есеп

Белгілі бір жердегі геодезиялық өлшеулердің нәтижесінде бұрынғы нүктенің координаталарына сүйеніп басқа нүктелердің координаталарын анықтау қажеттігі туады. Мысалы, нүктенің х1 және у2 координаталары, 1- нүктеден 2-нүктеге дейінгі горизонталь арақашықтығы және 1—2 сызығы бағытының дирекциондық бұрышы берілсін. Екінші нүктенің x2 және y2 координаталарын табу керек болсын. Осы тұрғыда координаталардың берілуі геодезиялық тура есеп деп аталады.

1- және 2-нүктелерін координаталар  осіне проекциялаймыз.

 Осындағы келесі және  бұрынғы нүктелердің координаталарының  айырымы ( Δх және Δу) координаталар өсімшелері деп аталады. Олар d1-2 кесіндісінің координаталар осіндегі проекциялары болып табылады. 1—2—2' үшбұрышынан мынаны табамыз:Δ x = d1-2 cos α1-2 ,               Δ y = d1-2 sin α1-2                         

Демек, координаталар өсімшелерін біле отырып, 2-нүктенің координаталарын мына формулалар бойынша анықтауға болады: x2 = x1 + Δx = x1 + d1-2 cos α1-2 ,     y2 = y1 + Δy = y1 + d1-2 sin α1-2  

Сонымен, келесі нүктенің координаталары бұрынғы нүктенің координаталарына және координаталар өсімшелерінің қосындысына тең.        

Кері геодезиялық есеп

Кесіндінің екі шетінің тікбұрышты координаталары арқылы осы кесіндінің ұзындығы мен дирекциондық бұрышын анықтайтын болсақ, онда бұл есеп геодезиялық кері есеп деп аталады. Мұндай есеп геодезияда барлау кезіндегі бұрғылау ұштастыру арасындағы арақашықтықты анықтауда жиі кездеседі. А және В кесінділеріндегі екі бұрғылау ұштастыру координаталары берілген (17- сурет).

Осы А және В нүктелеріндегі ұштастырудың арақашықтығы АВ = δ мен АВ бағытының дирекциондық бұрышын AB анықтау қажет болсын. Тікбұрышты АаВ үшбұрышынан

                                                   

Мұнда Ba = Δy= yB – yA,  Aa = Δx= xB – xA                                   

Дирекциондық бұрыштың мәнін анықтаған кезде координаталар өсімшелерінің таңбаларын ескерген қажет.

Координаталар арасындағы арақашықтықты d тексеру мақсатында мына формулалардық көмегімен екі рет есептеп шығарылады.

                                                        

Бұдан басқа, арақашықтықтың d мәнін тікбұрышты үшбұрыштан Пифагор теоремасы бойынша есептеп шығаруға болады.

                   

формулаларын пайдаланып ұзындықтың мәнін үш рет анықтауға болады, нәтижелерінің жиынтығы есепті шығарудың сенімді тексеруі болып саналады.

15. Берілген  еңкіштікпен жазықтықты жердің  бетіне шығару.

Жобалық бұрыштар мен сызықтарды жергілікті жерге көшіру.

Мұндағы бөлу жұмыстары құрылыс геометриясының жобадағы нүктелерін жер бетінде белгілеуден тұрады. Бұл нүктелердің пландық орындары теодолит арқылы бастапқы қабырғадан есептегендегі жобалық бұрышты және бастапқы нүктеден бастап жобадағы ұзындықты салып, нүктені бекітумен анықталады.

Жобалық бұрышты салуда бір нүкте, яғни бұрыштық төбесі және бастапқы бағыт белгілі болады. Суретте  ВА бұл бастапқы бағыт, В бұл жобаланатын бұрыштың төбесі, ал  β бұл жобалық бұрыш.

Бөлу жұмысы мына тәртіппен жүргізіледі: теодолит В нүктесіне орнатылады. Көру дүрбісін А нүктесіне  көздеп, лимбтен есеп алады. Одан кейін алынған есепке жобалық бұрыш β қосылады да, алидаданы ашып, есептелген бұрыштың мәніне қояды. Сонда теодолиттің көру дүрбісінің нысаналау осі екінші іздеп отырған бағытты көрсетеді. Сол бағыт бойынша , жер бетіне жобадағы арақашықтық салынады да, С1 нүктесі белгіленеді. Дәл осындай өлшеп бөлу жұмысы теодолиттің басқа дөңгелегінде (КЛ) жүргізіліп, жер бетінде  С2 нүктесі белгіленеді. Бөлу жұмыстарының қателігі С1 С2 сызығы тең екіге бөлініп, жер бетінде АВС жобалық бұрыш салынып С нүктесі бекітіледі. Жер бетінде жобалық бұрышты салудың дәлдігі аспаптық қателікке, өлшеу қателіктеріне (нысаналауға және лимбтен есеп алуға) сонымен қатар сыртқы жағдайлардың әсерінен кететін қателіктерге байланысты болып келеді.

Жобалық сызықтарды жер бетіне көшіру үшін бастапқы нүктеден бастап жобадағы горизонталь проекцияға сәйкес келетін көлбеу ұзындықты берілген бағыт бойынша салады. Жобалық қашықтықтарды салуда, қажетті дәлдікке байланысты, болат және инвардан жасалған ұзындық  өлшеуіш аспаптары, оптикалық қашықтық өлшеуіштер, жарық сәулелі өлшеуіштер қолданылады.

Жоба биіктігі арқылы нүктені жер бетінде белгілеу.

Жергілікті жерге жоба биіктігі HЖ белгілі нүктені шығару үшін нивелирді шамамен биіктігі HR белгілі репер мен жер бетіне шығарылатын нүкте аралығына орнатады.

Репер мен шығарылатын нүктеге рейкалар ұсталынады, репердегі рейкадан «а» есебін алып, аспап деңгейін анықтайды:

HАД =  HR +a

Нүктені жобадағы биіктікке НЖ орнату үшін нүктедегі «b»  есебінің мәнін білу қажет. Қажетті мәнді былайша анықтауға болады.

b =  HАД - HЖ

Одан кейін анықталатын нүктеде тұрған рейкадағы есеп «b» ға тең болғанша, қазықша қаға отыра, рейканы көтеріп немесе төмен түсіріп отырады.

Нивелир дүрбісінің ортаңғы штрихы «b»   есебіне дәл келген кезде, рейканың табаны жоба биіктігіне тең болады. Нүктенің жоба биіктігіне дәл келгендігін тексеру үшін нивелирлеу жүргізіліп, жергілікті жерге көшірілген  нүктенің нақтылы биіктігі анықталады және оны жобадағы  биіктікпен салыстырады.

16. Берілген  еңкіштікпен сызықты жердің бетіне  шығару

Сызықты жобалық ылдилықпен белгілеу  үшін нивелирлер, теодолиттер және лазерлі  аспаптар қолданылады. А және В нүктелерін  жобалық биіктіктерге  қояды, яғни нивелирлік  рейкалар орнатылады. Содан кейін  рейкадағы есептер бір біріне  тең болғанша, көтергіш бұрандалар (немесе элевациялық бұранда) арқылы нивелирді біртіндеп еңкейтеді. Сонда нивелир дүрбісінің визирлік осі жобадағы ылдилықты көрсетеді. Бұдан кейін рейканы АВ сызығының жармасына әр 5м сайын қойып, ондағы есептер  А және В нүктелеріндегі есептерге тең болғанша көтеріп немесе төмен түсіріп  отыру керек. Сол кездерде рейкалардың  табандары жобалық, ылдилық сызығының нүктелерін көрсетеді және ол нүктелер жер бетінде белгіленеді.

Жобалық ылдилықты салуда теодолит қолданғанда, оны бастапқы нүктеге орнататын аспап биіктігі өлшенеді. Теодолиттің вертикал дөңгелегіне жобалық ылдилыққа  тең бұрыштық мәнді қояды, сонда теодолит көру дүрбісінің  визирлік сызығы жобалық ылдилықты көрсетеді.

17. Берілген  нүктенің белгі және еңістік  сызығы бойынша нүктені жер  бетінде анықтау.

Жоба биіктігі арқылы нүктені жер бетінде белгілеу.

Жергілікті жерге жоба биіктігі HЖ белгілі нүктені шығару үшін нивелирді шамамен биіктігі HR белгілі репер мен жер бетіне шығарылатын нүкте аралығына орнатады.

Репер мен шығарылатын нүктеге рейкалар ұсталынады, репердегі рейкадан «а» есебін алып, аспап деңгейін анықтайды: