Жерсеріктік қабылдағыш антенналарының
қасиеті – кез кел- ген затпен басқа қоршаған
обьектілерден шағылысқан сигналдар-
ды қабылдамауы болып табылады. Шағылысқан
сигналдардың антеннаға келіп түсуі –
өлшенетін арақашықтық шамасында қателікке
алып келеді.
GPS-ке сəйкес жалпыға
арналған кодтың негізделген
абсолюттік əдіске тəн жоғарыда
келтірілген барлық əсерді сандық
бағалау 2-ке- стеде берілген. Бұл
деректер абсолюттік өлшеу əдісі
үшін нəтижелі дəлділік, жалпыға
арналған (С/А) кодты пайдаланғанда
шама- мен 8 м деңгейдегі қателікпен
бағаланатынын көрсетеді. Бұл кез-
де С/А-кодты қолдануға тəн
əдістің ең төменгі сезгіштігі
шамамен 3м қателікке сəйкес келеді.
Яғни, абсолюттік əдісті пайдаланған
жағдайда, жоғарыда келтірілген
қателіктердің əсерінен жалпыға
арналған кодтық өлшеудің потенциалдың
дəлдігін іске асыру мүмкін
емес.
5. 3- класты
нивелирлеу кезіндегі жұмыстарды ұйымдастыру
және жүргізу.
Топографиялық және инженерлік
есепті шешу үшін торлар биіктігін
жиелету негіздеу мақсатында 4–классты
нивелирлеу құрылады 4–классты нивелирлеу
торы 3–ші классты мемлекеттік
нивелирлеу реперіне және 4–ші
классты триангуляция пунктін
және 1 разрядты полигонометриялық
пунктіге сүйенеді.
4–ші нивелирлік
жүрістер тек қана бір бағытта
жоғары классты белгілер арасына
салынады. Нивелирлеу ортасынан
ортасынан жүргізіледі.Далалық есептеулер
және бақылау 3 және 4 класты нивелирлеуді
геометриялық нивелирлеумен ортадан
тәсілімен орындайды. 3класты нивелирлік
жүріс тура және кері бағытта
орындалады.Секцияда бір рейкамен
бастап сол рейкамен аяқтаған
жөн яғни станция саны жұп
болуы қажет. Әрбір станцияда
келесі бақылау тәртіптері сақталады:
артқы рейканың қара жағы, алдыңғы
рейканың қара жағы,алдыңғы рейканың
қызыл жағы артқы рейканың
қызыл жағы. Жұп станцияларда
тусірісті алдыңғы рейкадан бастаған
дұрыс. Артқы және алдыңғы рейкалар арасындағы
қашақтықтың айырмашылығы 2мм ден аспауы
тииіс.жүріс кезіндегі секцидағы жиналған
қателік 5 мм ден аспауы тиіс. Рейка шкаласының
негізгі қара жағы қызыл жағы биік айырым
айырмашылығы 3мм ден аспауы тиіс.
6. 4 -класты
нивелирлеу. кезіндегі жұмыстарды ұйымдастыру
және жүргізу.
Рейка шкаласының негізгі кара жағы және
қосымша қызыл жағы биік айырым айырмашылығы
5мм ден аспауы тиіс.Тұйықталған полигондардағы
орташа биік айырым қосындысының уйлеспеушілігі
20мм немесе 5мм L – жүрістің ұзындығы.3- класты
нивелирлеу жүйесін одан ары жиілендіру
4- класты нивелирлік жүрістер жүйелерін
құру аркылы орындалады. Олар топографиялық
түсірулердің тікелей биіктік негізі
болып табылады. Оларды салу жиілігі түсіру
масштабымен және жергілікті жердің жер
бедерінің сипатымен сабақтас болады.
Барлық кластағы нивелирлеу жүрістері
жергілікті жерде орташа есеппен алғанда
5 км сайын тұракты реперлер және таңбалармен
бекітіледі.
7. Landsat бағдарламасы – жер серігінен спутнктік
фототусүрілімнен алынатын ерекше жалғастырылған
проект. 1972ж ең алғаш спутниктік бағдарламсында
жіберілді; ал соңғы және қазіргі кезде
Landsat 8 — 11 ақпан 2013ж. жабдықтау орнатылған
Landsat спутнигінде миллиартаған түсіріліс
жасалды,ол АҚШ –та және станцияда алынатын
анықтамалар картографияда, геологияда,
орман өсірушілікте, ғылыми ізденістер
де , бүкіл әлемге бірегей ресурс болып
табылады.Мысалы, Landsat 7 8спектрлік диапазонда
кеңістік алқабында 15-60 метр нүктеге түсіріс
жасайды; бүкіл планета үшін Периодикалық
анықтамалар жинағы басында 15-18тәулікті
құрады.
Жердің табиғи ресурстарын
зерттеу жөніндегі “LANDSAT” бағдарламасын бастапқыда
АҚШ аэронавтика және ғарыштық кеңістікті зерттеу
жөніндегі ұлттық агенттігімен АҚШ “NASA”(National Aeronautics and
Space Administration) құрылып және пайдаланылды.
1983 жылдан бастап жүйе мұхиттар мен атмосфераны зерттеу
жөніндегі ұлттық басқармаға “NOAA”(National Aeronautics and
Space Administration), ал 1985 жылы ЖҚЗ мәліметтерін
коммерцияландыру мақсатында “Space Imaging EOSAT”(Earth observation
Satellite) жеке фирмасына берілді. Жүйені күту
мен ұстауға кететін айтарлықтай шығындарға байланысты
1989 жылдан бастап программаны мемлекеттік қаржыландыру
және оған “NASA” мен “NOAA” қатысуы қарастырылды.
LANDSAT жүйесінің ЖҚЗ мәліметтерін
коммерциялық таратумен Space Imaging EOSAT
фирмасы шұғылданады. Тұтынушыға
ЖЖС-нен алынған ЖҚЗ мұрағаттық
мәліметтері, сондай-ақ түсіріс аппаратурасының
бүкіл спектрі бойынша пайдаланылған
жүйенің қолданыстағы спутниктерінен
(олар орбитада болған жағдайда)
мәліметтер жеткізіле алады. Өнімдер
(түсірістер) магниттік аспаптарда
цифрлық түрде немесе фотоқағазда
көрнекі түрде, ақ қара түстегі
жағымсыз немесе жағымды үлдірде
немесе су көк, өсімдік қызыл,
бұдырланбаған үстіңгі бет сұрғылт-көк
түспен бейнеленген түрлі-түсті
стандартты синтезделген түсірілімдер
түрінде жеткізіледі. “LANDSAT” жүйесі
өнімдерінің құны түсірілім жүргізу түрі
мен күніне байланысты 200 бастап 6000 дейінгі
АҚШ доллары шегінде ауытқиды
8. Sроt бағдарламасы
Француздық ғарыштық
бақылау жүйесі Sроt 1986жылдан
бері жұмыс істейді.осы уақытқа дейін
5спутник әр түрлі сипаттамамен ұшырылды.
Spot – 5 жоғарғы дәлдікті оптикалық спутник.Сипаттамасы:
- жоғарға дәлдікті
стереокопиялық детектор HRS, стереопара
алу үшін рельефтің сұлбасын құру және
топографиялық мақсатта қолданылады;
- жоғарғы дәлдікті
екі камерасы 5м аралықта ақ-қаралы
суреттерді және 10м аралықта түсті
суреттерді алуға мүмкіндік береді;
- Vegetation 2 камерасы 1км
аралықта күнделікті Жер кеңістігі
түсірісін алуға мүмкіндік береді.
Жердің табиғи ресурстарын
зерттеудің Француздық ғарыштық жүйесін
СПОТ (SPOT- Sisteme Probatoire d’Observation de la Terra) құру
жөніндегі жұмысты 1975 жылы Францияда Ғарыштық
зерттеулердің ұлттық орталығы (CNES) бастаған
болатын. Жүйенің бас әзірлеушісі болып
Matra Marconi Space фирмасы таңдалды. Программаны
қаржыландыруды мемлекеттік ұйымдармен
қатар, жеке ұйымдар да жүргізді. Жүйенің
ЖҚЗ мәліметтерін коммерциялық таратумен
АҚШ-та, Австралияда, Сингапурда филиалдары
бар SPOT IMAGE жеке фирмасы шұғылданды. Жүйенің
орбиталық сегменті Францияның Ғарыштық
зерттеулердің ұлттық орталығына тиесілі.
Программа сәйкес СПОТ жүйесінің
орбиталық сегменті 1-2 ЖЖС құрайды, сонымен
қатар екіншісі, әдеттегідей, белсенді
жұмыс істеу уақыты есептемелік жұмыс
уақытынан асып түскен жер серігі болып
табылады. Барлығы алты ЖЖС ұшыру көзделді:
1986, 1990, 1993 жылдары және шамамен 1997, 2002,
2007 жылдары. Алғашқы буындағы Spot-1,2,3 бір
ЖЖС құны 100 миллион доллар шамасын құрады.
Келешекті ЖЖС құны 300 миллион доллардан
асып түседі, бұл Landsat жүйесіндегі ЖЖС
бағасымен пара-пар.
СПОТ жүйесін іс жүзінде пайдалану
Француздық Гвианада орналасқан ғарыш
айлағынан Ариан-1 зымыран-тасығышымен
SPOT-1 ЖЖС-ні 1986 жылы 22 ақпанда ұшырумен
басталды.
9. Атласты
жобалау. Редакционды құжаттар.
Атластарды редакциялаудың
негізгі ерекшеліктері
Атластарды редакциялау
мен жобалаудың негізгі ерекшеліктері,
олардың картасын жасау.
Атласты жобалау кезеңдерінің
ерекшеліктері бір-бірімен байланысты
екі бөлімнен тұрады: Ÿ
- атластарды жобалау
толық шығарма ретінде ;
- жеке карталарды жəне
атластардың серияларын толық
бөлік ретінде жобалау.
Осы процестердің көбірек
сипаттағы кезеңдеріне мыналарды
жатқызуға болады: Ÿ
- атластың структурасының
мəнін анықтау жəне оның
толық қолданылу жағдайы
белгіленеді;
- математикалық негіздің
жобалануы; Ÿ
- атластың картасының
құрамын өңдеу жəне олардың
элементтерін генерализациялау
принциптері.
Бұл тапсырманы шешу
үшін мынадай жұмыстарды орындау қажет:
Ÿ
- картографиялауды қажет
ететін табиғаттың құбылыстарын,
қоршаған ортаны жəне нысандарды
олардың бір-бірімен жəне басқа
нысандардың құбылыстарымен байланысын
табу;
- атласпен немесе атластың
картасымен шешілетін жəне оларды шешуге
қажет тапсырмалардың кешенін бекіту;
Ÿ
- классификациялық көрсеткіштердің
есебі арқылы картографияланатын аумақты,
оның коммуникациларын жəне олардық толық
көрсетілу дəрежесін анықтау;
- осы туындының картасына
қажетті тақырыпты бекіту;
Атласты жобалаудың
ерекшелігі болып
шығушы конструктивтік
параметрлердің, техникалық
сипаттамаларын дұрыс таңдау
болып табылады.
Оларға мыналарды
жатқызуға болады: атластың
(картаның формасы
өлшемдері, томдардың
сандары, көлемі
картаның саны
жəне беттердің саны)
текстік қосымшаның көлемі
мен бөлімдері, переплеттің
түрі, красканың типі
жəне қағаздың
өлшемі т.б)
Атластың математикалық
негізінің жобасы негізінде 3гл
байланысты жасалады. Соған қарамастан
тапсырмаларды шешу кезінде ерекшеліктер
пайда болады: Ÿ
- картографиялық коррекцияны
анықтау;
- атластың картасының басты
маштабтарын таңдау; Ÿ
- əрбір қаралатын
картаның құрастырылымдық
жобасын анықтау;
Атластың картасын жасау
кезіндегі картографиялық
проекцияны таңдауда қабылданған
ерекшілігі болып
табылатыны ол шешім біруақытта
барлығын ескерткен
дұрыс. Ÿ картаның атласына картографиялық
проекция үш топ фактор əсер
етеді. Керек жағдайларда
əртүрлі масштабта бірнеше картада
қайталанатын типтік құрастырылымдар
жасалынады. Атластың математикалық
негізі проекциялар, масштаб, құрастырылымдардың
картографиялық
жүйесі сияқтылар жасалынады.
Карта атластың мазмұнының дайындалуы
қолданылатын жағына байланысты,
тематикаға, картографиялық нысанның
ерекшеліктерін, картографиялық ақпараттардың
бар екендігіне сəйкес жасалады.
Бұл жағдайға қосымша атластың
мазмұнын жобалағанда оның бөліктері
арқылы көрсетілуі , шешілу керек.
Барлық карталар тақырыпты ашуы
керек. Картаның мазмұнын жобалаудың
əдісі карта нысандардың əртүрлі
картографиялық генерализациялық
тапсырманы шешетін жəне классификасиялық
мəндерінің жасалуын қадағалауы
керек. Карта атластарды
жасау кезінде географиялық
жəне түпнұсқаның тақырыптық
мазмұнын жасауға тура келеді.
Атластың мазмұнын жобалаудың
маңызды ерекшелігі болып картаның
келісуі жəне ғылыми принциптердің
дұрыс бекітілуі болып табылады.
Олардың əрқайсысы əртүрлі бөліктегі
суреттерді, картографиялық нысандардың
қабырғаларын береді.
Картаның мазмұнын
жобалаудың бір формасы –макеттердің
тақырыптық мазмұнының түпнұсқасы
мен фрагменттерін жасау.
Олардың жасалуы атлас картасының
мазмұнын жобалау кезінде шешім
қабылдау кезінде дұрыс бағалауға
мүмкіндік береді.
Карта атластарын
жасаудағы редакциялық
жүйесінің шараларына
мыналар кіреді:
ұйымдастыру дайындық
жұмыстарының өтуі; Ÿ
картографиялық ақпараттардың
талдауы, жүйелеу, жинақтау; Ÿ картографияланатын
нысанды зерттеу; Ÿ
картаның мазмұнының
нұсқаларының дайындалуы, берілген
масштабта картографиялық проекция
мен географиялық негіздерді
дайындау, картада тематика
қолданылатын жағдайы бойынша
жақын элементтердің суреттерінің
анықтығы жəне толықтығын
анықтау үшін дұрыс географиялық
біртүрлі схема жəне қосымша
карталарды құру;
картаның түрлеріне
тəжірбие жасау, гинерализациясына
түріне, көркемделуіне жасалу реті
бойынша картаның редакцияның
жобасын жəне атластың бағдарламасының
разработкасы;
атласты жасау процесінде
редакторлау жұмыстарын өткізу;
10. Атласты
картографиялау дамуының қазіргі
тенденциялары. Атластың жаңа типтері
мен түрлері.
Атластар – бұл біртұтас шығарма
ретінде бірыңғай бағдарламамен құрылған
карталардың жүйеленген жиынтығы. Тақырыбы
өзара үйлесіп, бір-бірімен беттестіріліп
талдау жасау қызметіне, мазмұнына және
тағы басқа белгілеріне қарай жіктеледі.
Атластар кітап, альбом немесе арнайы
қорапқа салынған жеке беттер түрінде
бастырылып шығарылады. Онда карталардан
басқа мәтіндік түсініктемелер, анықтама
материалдар, графиктік сызбалар мен суреттер
беріледі.
Атластарда аумақ туралы,сонымен
қатар,географиялық сипаттаулар мен оның
ерекшеліктері жөніндегі деректер,әртүрлі
кестелер мен нұсқаулар болады. Мазмұнына
қарай: жалпы географиялық; салалық тақырыптық
(геологиялық,климаттық,топырақ,ландшафтық,ауылшаруашылығы,экономикалық);
өзара байланысқан құбылыстарды (климат
пен мұхитты) қамтитын карталар кіретін
кешенді, сонымен қатар, аумақтың табиғаттың,
халқың, экономикасын, саяси-әкімшілік
құрылымын сипаттайтын көп мақсатты атластарға
жіктеледі.
Атқаратын қызметтеріне қарай
ғылыми-анықтамалық, өлкетанулық, оқу,
туристік, жол тағы басқа атластар болады.
Географиялық атластың мынадай түрлері
болады:
территорияны
қамтуына қарай — дүние жүзінің, жеке елдер
мен облыстардың т. б. атластары;
мазмұнына қарай — жалпы географиялық карталардың
атласы;
тақырьптық карталардың (мысалы, геологиялық және климаттық,
ауыл шаруашылық т. б.)
салалық атластары: көптеген өзара байланысты
құбылыстардың (мысалы, дүние жүзілік
мұхиттың климаты мен океанографиясының
көрсетілетін территорияның толық сипатын
беретін комплексті атластар;
арналған мақсатына
қарай — ғылыми-анықтама, өлке тану,
оқулық, туристік, көлемі жағынан бірнеше
томдық үлкен атластан қалта атласына
дейін болады.
2007 жылы Алматыда кешенді
ғылыми-техникалық «Қазақстан Республикасының
Ұлттық атласы» және «Қазақстан
Республикасы» атты монография
жарыққа шықты. Аталмыш еңбектердің
әрқайсысы 3 томнан тұрады. Атластың
1-ші томы табиғи-ресурстық ахуалға
арналған. Оған еліміздің жағрафиялық
орны, бедері, геологиялық құрылысы,
минералдық ресурстары, климаты, жерасты
және жербеті сулары, топырақтары,
жер ресурстары, жануарлар мен
өсімдіктер дүниесі, ландшафтары
мен физикалық-жағрафиялық ерекшеліктері
қамтылған. Онда 116 карта жарияланған.
Атластың әлеуметтік-экономикалық
ахуалға арналған 2-ші томында
еліміздің халқы, әлеуметтік саласы,
туристік орындары, ауыл шаруашылығы,
аумақтардың әлеуметтік-экономикалық
саласы, сыртқы экономикалық байланыстар,
тарихы және археологиясына қатысты
116 карта берілген. Ұлттық атластың
3-ші томынан еліміздің табиғи-шаруашылық
жүйелерінің экологиялық жағдайына
арналған 89 картамен танысуға болады.
Ал «Қазақстан Республикасы»
монографиясының «Табиғи жағдайлары
мен ресурстары» деп аталатын
1-ші томында еліміздің литосферасы,
гидросферасы, атмосферасы және
биосферасы туралы айтылады. «Әлеуметтік-экономикалық
дамуы» деп аталатын 2-ші томда
еліміз өз конституциясын қабылдағаннан
кейінгі әлеуметтік-экономикалық
жағрафиясы сипатталса, «Қоршаған
орта және экология» деп аталатын
3-ші томда экологиялық ахуалдың
жай-күйі қамтылып отыр.