Шпаргалка по дисциплине "Геодезия"

HАД =  HR +a

Нүктені жобадағы биіктікке НЖ орнату үшін нүктедегі «b»  есебінің мәнін білу қажет. Қажетті мәнді былайша анықтауға болады.

b =  HАД - HЖ

Одан кейін анықталатын нүктеде тұрған рейкадағы есеп «b» ға тең болғанша, қазықша қаға отыра, рейканы көтеріп немесе төмен түсіріп отырады.

Нивелир дүрбісінің ортаңғы штрихы «b»   есебіне дәл келген кезде, рейканың табаны жоба биіктігіне тең болады. Нүктенің жоба биіктігіне дәл келгендігін тексеру үшін нивелирлеу жүргізіліп, жергілікті жерге көшірілген  нүктенің нақтылы биіктігі анықталады және оны жобадағы  биіктікпен салыстырады.

18. Биіктік  тірек  торлары.

Мемлекеттік геодезиялық биіктік жүйесі. Мемлекеттік геодезиялық биіктік торы геометриялық нивелирлеу әдісімен құрылады және мемлекеттік І,ІІ,ІІІ және IV класты нивелирлік торларға бөлінеді. І,ІІ класты нивелирлік торлар бас биіктік негізі болып есептеліп, территориямыздың біріккен биіктік тор жүйесіне кіреді. Сонымен бірге біріккен биіктік тор жүйесі ғылыми мақсаттарда, яғни мұхиттардың деңгей айырмашылықтарын бақылау, құрлықтардың жылжуын т.б ізденістерді қамтамасыз етуді пайдаланады.

І класты нивелирлік торлар ең жоғарғы дәлдікпен өлшеніп, 1 км қашықтыққа 0,5 мм қатеден көп емес шаманы қамтамасыз етуі керек. ІІ класты жүрістер І класты тор қосындыларынан басталып және сол дәлдікті қосындарда аяқталады. Олар периметрі 600 км тұйықталған полигон құрайды. ІІ класты нивелирлеудің орташа шаршылық қатесі 1 км жүрісте 2,0 мм аспауы керек.

ІІІ класты нивелирлік тор І,ІІ класты қосындарына сүйеніп, периметрі 150-200 км полигон құрайды. ІІ класты әр полигон 8-9 бөлікке, яғни ІІІ класты жүрістерге бөлінеді. Келесі мемлекеттік биіктік геодезиялық тор, өзінен класы жоғары қосындарға сүйенген IV класты нивелирлік жүрістерден құралады.

19. Биіктіктер түсінігі. Нормальді биіктік. Геодезиялық биіктік.

Геодезиялық жұмыстарда үш геопотенциалды биіктік жүйесінде қолданылады: нормальды, ортометрлік және динамикалық, сонымен қатар геодезиялық биіктік жүйесін қолданады. Геодезиялық биіктік H - жер эллипсоидының бетінен нормаль бойынша есептелген нүктенің биіктігі HГ геодезиялық биіктік референц-эллипсоид бетінде нормаль бойынша есептеледі және екі қосындының қосындысы болып анықталады. HГ=Н0+ζ

мұнда Н0 - физикалық Жер бетінің квазигеоид үстіндегі берілген нүктесінің нормальды биіктігі.

 

Биіктік жүйесі

Геодезиялық биіктікті нивелирлеу және өлшенген ауырлық күш нәтижелерінен анықтау үшін нормальды биіктік Н0 табу керек..

Нγ =

Нормальды биіктік Жер қыртысын құрылысын білмей есептесе береді. Нормальды биіктік жүйесі СССР және басқа мемлекеттерде қолданылады. Нормальды биіктіктер топографиялық карталарға келтіріледі. Нормальды биіктікті есептеу кезінде бос ауадағы ауырлық күш аномалиясын білу өту қажет, оларды анықтау үшін Буге редукциясында гравиметриялық карталарды қолданады.

Геодезиялық биіктік – референц жазықтығындағы жер бетінің биіктік нүктесі-эллипсоид нормаль биіктік пен аномаль биіктіктер қосындысы арқылы анықталады.

20. Жоғары  дәлдікті бұрыштық өлшеулер тәсілі. Шрейбер әдісі. Струве әдісі.

Горизонталь бұрыштарды өлшеудің екі принциптік сұлбасы бар: жеке бұрыштардың өзін өлшеу, бағыттарын өлшеу.

Бағыттарын өлшеу кезінде бір бенеттен бақыланатын визирлік нысаналарға дүрбіні кезекпен бағыттау, бекітілген лимб бойынша есептеулер және алғашқы бағыт және басқа бағыттар арасындағы бұрыштар қатарын есептеу жұмыстарын жүргізеді.

Жеке бұрыштары өлшеу бенеттердің әрбір жұбын кезекпен өлшеу, лимб бойынша есептеу және өлшейтін бұрыш шамасын анықтайтын айырма есептеледі.

Өлшеу бірлігі ретінде өлшенетін бұрыш немесе бағыттың бір мәні алу үшін белгілі бір тәртіпте орындалатын өлшеу операцияларының жиынтығын тұратын амал алынады.

Бұрыштық өлшеулердің кең тараған қателігінің бірі рефракция қателері, ауаның конверциялық ағындары, белгілердің бұрылуы, визирлік цилиндр фаза қателіктері болып табылады.

Рефракция -күнсәулесінің атмосфераның әртүрлі тығыздықты қабаттарынан өту кезіндегі сыну траекторисы. Бақылаушы А нүктесінен В нүктесін АВ бағыты бойынша емес, АВ1жанама түзуі бойынша көреді.

Бүйірлік рефракция горизонталь бұрыштарды өлшеудің кездейсоқ және жүйелі қаталерде, ал вертикаль рефракция – зиниттік қашықтық қателеріне алып келеді. Рефракция шамасына температураның өзгеруі( температура градиенті) ең көп әсер етеді.

Бақылаулар жүргізу үшін қолайлы кезең таңертең , кеші кезеңнің бірінші жартысы түнде Күн отырғанан 1 сағатан кейін.

Ауаның конверциялық ағыны. Күнмен жер бетінің қызуы салдарынан пайда болады: Олар визирлік нысаналар көрінісінің биіктігі және азимуты бойынша тербелістерге алып келеді, ол биссекторды бағытауды қиындатады.

Белгілердің бұрылуы. Әрбір сигнал немесе штативтің әруақытта температуралық өзгерістер, жел қысымынан жеке бөліктерінің деформациялануынан аздаған ауытқулары (азимуты бойынша) болады.

Визирлік цилиндр қателері–күнсәулесінің тегіс емес түсуінен болатын құбылыс, оның салдарынан визирлік қондырғының бақылынатын осінен жүйелі. Ауытқу орын алады. Егер цилиндрдің бір бөлігіне жарық түссе, ал екіншісі көлеңкеде болса, онда оны көлеңкеде жобалағанда жарық бөлігі ғана көрінеді, ал жарықты жобалағанда қараңғы жағы көрінеді. Бақылау үшін азфазалы цилиндрлер қолданылады, мысалы, В..Н. Шишкин конструкциясы.

Тәсілдің артықшылықтары:

-өлшеулер процесін жылдамдататын  бақылаулар жүргізудің қарапайымдылығы;-арнайы  бағдарламаны құрастыруды талап  етпейтін дөңгелектің ауыстыруларынының  аз саны;

-тікелей өлшеген бұрыштардың  көп қатары. Тәсілдің кемшіліктері:

-барлық бағытта бірдей  көріністің қажеттілігі;

-бастапқы және басқа  бағыттардың теңсіздігі. Бірінші  бағытқы екі есе көп

бағытталады саның нәтижесінде олармен жааған бұрыштардың қателіктері аз.-өлшеулердіңсалыстырмалы ұзақ уақыты.

Бұрыштарды барлық комбинацияларда өлшеу тәсілін Гаусс ұсынған, неміс геодезисты Шрейбермен жетілдірілген, ол оны 1868-1874 жылы триангуляциясында қолданған. Бұл тәсілі өзара әртүрлі комбинациялар құрайтын екі бағыт арсындағы жеке бұрыштар өлшенеді.nбағыттағы мұндай бұрыштардың саны:  n(n-1)/2

Берілген бекеттегі әрбір нақты жағдайда бұрыштарды бақылау үшін амалдар саны бағыттар санына байланысты анықталады: m = P/ n,

мұндағы Р – Инструкциясымен реттелген өлшеулер салмағы.

Лимб бөліктерінің ауытқуларының әсерін азайту үшін және тәуелсіз нәтижелер алу мақсатында бұрыштарды горизонталь дөңгелектің әртүрлі қондырғылармен өлшейді. Лимбті амалдар арасында келесі бұрышқа орын ауыстырады.

Бұрышты өлшеу келесі кезекте жүргізіледі. КЛ кезінде көру дүрбісінің биссекторын сол жақ визирлік нысанаға бағыттайды, лимб бойынша берілген бұрыштық берілген амалы үшін сәйкес есептеуге жүргізіеді.

Алидаданы алып, сол жақ бағыттағы визирлік нысаныға сағат тілі бағытымен бағыттайды. Екі рет есеп алады. Бұл қозғалыстар бірінші жартылай амалды құрайды.

Екінші жартылай амал. Дүрбіні зенит арқылы өткізеді және алидаданы сағат тілі бағытымен айналдырып, көру дүрбісінің биссекторын оң жақ визирлік нысаныға бағыттайды. Есебін алады. Алидаданы алып және оны сағат тілі бағытымен айналдарып көру дүрбісін сол жақ визирлік нысаныға бағыттайды. Есебін алады.

Бұл тәсіл бұрыштарды кез келген кезекте өлшеуге мүмкіндік береді және барлық бағыттағы көріністі қажет береді. Бір амалдың жалпы уақыты дөңгелек амалдағыдан аз. Шрейбер тәсілінде лимб бөліктерінің ауытқулары Струве тәсіліне қарағанда толықырақ жойылады, себебі лимб орындастыруларының саны артады..

Бұрыштық өлшеулер нәтижелерін өңдеу кезінде екі жартылай амалдан алынған бұрыштық орташа мәні шығарылады. Тікелей өлшеген бұрыштар мәнінен және басқа бұрыштардың айырылымы немесе суммасы ретінде алынған бұрыш мәнінен бұрыштық орташа мәнін табады. әрбір бұрыш үшін оның тікелей өлшеген және теңестірілген( v ) мәндері арасындағы айырымды анықтайды және дәлдігін бағалайды.

21.Бұрыштық  қиылыстыру тәсілі

Бұл тәсіл мынандай жағдайда қолданылады, егер түсіру негіздері нүктесімен жобалық нүктенің арасын өлшеуіш лентамен жер бетінде бөгеттердің болуынан өлшеу мүмкін болмаған жағдайда (12-сурет).

Р жобалық ұңғыманы жер бетіне көшіру үшін міндетті түрде үш түсіру  негіздері нүктелері болу керек. Жобалық ұңғыманың координаталары планнан алынады. Одан кейін a, b, g және d бұрыштарының мәндері анықталады.

12-сурет. Р ұңғымасының жобасын  тура бұрыштық қиылыстыру тәсілмен  жер бетіне көшіру

Алдымен АР,ВР,СР бағыттарының дирекциондық бұрыштары анықталады

Содан кейін бұрыштық мәндері мына формулалармен анықталады

a = aАВ -aАР;  b = aВР-aВА; ¡ = aВС -aВР; d = aСР - aСВ

Одан кейін далалық жағдайда теодолит А,В,С түсіру  негіздері нүктелеріне ретімен орнатылып, жобалық бұрыштар a, b, g  және d құрылады; бағыт беріледі және оның біреуі олардың түйісуі мүмкін жерге жақын орында (А1, А2; В1, В2; С1, С2) екі қадамен белгіленеді. Осы үш бағыттың қиылысуы жобалық ұңғыманың беті болып табылады.

22. Географиялық атластардың  біртұтас туынды ретінде ерекшеліктері.  Ұлттық атластар.

Карталарды жинау үшін «Атлас» атауын алғаш рет 1595 жылы Меркатор аңыздағы Ливия королі Атластың құрметіне аспан денелерінің глобусын құру барысында қолданды.Уақыт өте келе ол ғылымда кеңінен қолданыла бастады.

Басты құрамдас бөлігі географиялық карталар жүйесі болып табылатын жалпы атауы мен шындықты бейнелеуде біртұтас  картографиялық құралды пайдалануы біріктіретін бірыңғай бағдарлама бойынша құрылған картографиялық өнімді географиялық атлас дейміз.Бұл жер беті мен ондағы құбылыстар,ғылым мен халық шаруашылығының соңғы жетістіктері туралы ғылыми білімнің энциклопедиясы.

Атластар орасан зор географиялық зерттеулерді жинақтап қана қоймай басқа географиялық карталармен салыстырғанда,аумақ туралы жан-жақты терең сипаттама беретіндей жинақы,әрі бір-бірімен беттестіре алатындай нышанда кескінделуімен ерекешеленеді.Атластарда аумақ туралы,сонымен қатар,географиялық сипаттаулар мен оның ерекшеліктері жөніндегі деректер,әртүрлі кестелер мен нұсқаулар болады.Оларды құруға картографиялық кәсіпорындардың,ғылыми-зерттеу мекемелерінің,академиялар мен университеттердің көптеген жетекші мамандары қатысады.

Табиғат қорларын оқып-үйренуге мен бағалау,өнеркәсіп,ауыл шаруашылығы мен көлік кәсіпорындардың тиімді орналастыру,оқу және емдеу мекемелері торларын құруды жоспарлау,табиғатты қайта түлету,сонымен қатар,халық шаруашылығының көптеген мәселелерін шешу барысында атластарды кеңінен қолданады.

Жалпы географиялық карталар сияқты атластарда аумақты қамтуына,қызметіне,мазмұны мен рәсімделуіне тағы басқа белгілеріне қарай жіктеледі.Аумақты қамтуына қарай дүниежүзінің,материктердің,жеке елдер мен облыстардың атластары болып бөлінеді.

Мазмұнына қарай: жалпы географиялық;салалық тақырыптық (геологиялық, климаттық, топырақ, ландшафтық, ауылшаруашылығы, экономикалық); өзара байланысқан құбылыстарды (климат  пен мұхитты) қамтитын карталар кіретін  кешенді, сонымен қатар, аумақтың табиғаттың, халқың, экономикасын, саяси-әкімшілік құрылымын сипаттайтын көп мақсатты атластарға жіктеледі.

Атқаратын қызметтеріне қарай ғылыми-анықтамалық,өлкетанулық,оқу,туристік,жол тағы басқа атластар болады.

Өлшеміне қарай бірнеше томнан тұратын столға қоятын,ірі және шағын қалтаға салатын атластар болып бөлінеді.

Кез-келген атластың сапасын оның тұтастығы, ақпараттың кеңдігі, ішкі бірлігі, құрылымы мен деңгейі айқындайды.КСРО кезеңінде құрылған атластардың ішіндегі ең маңыздыларының қатарына 1967 жылы геодезия мен картографияның бас басқармасы шығарған дүние жүзінің үлкен анықтама атласы, ҚазКСР ғылым академиясының география институтының ғалымдары шығарған Қазақстанның екі томдық физикалық және экономикалық географиялық атластарын жатқызуға болады.

1980 жылы КСРО геодезия  мен картографияның бас басқармасы  шығарған мұғалімдерге арналған  дүние жүзінің үлкен атласы 191беттен, 149 картадан тұрады.Аталған картографиялық  өнімнің бірінші бөлімінде дүние  жүзінің,екінші бөлімі жеке материктердің,үшінші  бөлімі КСРО-ның табиғатының ерекшелігін,халқы  мен шаруашылығын сипаттайтын  жалпы географиялық,физикалық- географиялық  және экономикалық-географиялық  тақырыптық карталарынан тұрады.

Карталарға берілетін түсініктемелерінде кескінделген құбылыстарды түсіру әдістері,қолданылған картографиялық проекциялардың негізгі түрлері туралы деректер келтірілген.Атласта жер бедерінің түрлері мен оларды кескіндеудің әртүрлі тәсілдері көркем бейнеленген картлардың үлгілері көрсетілген кестелер де бар.

Қазақстан Республикасының  Ұлттық атласы.Қазақстан картографиясындағы маңызды бағыттардың бірі картография институтының директоры,география ғылымының докторы,профессор А.Р. Медеудің редакциялық басшылығымен құрылып,2011 жылы Алматы қаласындағы картографиялық фабрикада басылып шыққан Қазақстан Республикасының ғылыми-анықтамалық Ұлттық Атласы болып табылады.

Кешенді ғылыми-анықтамалық Қазақстанның Ұлттық Атласы жер асты байлықтарын тиімді пайдалануға,қоршаған ортаны қорғауға,өндіруші күштерді дамытуға сондай-ақ Республикадағы әлеуметтік-экономикалық мәдени дамуды шешуге бағытталған.

Аталған жобаны жүзеге асыруға 1982-83 жылдар аралығында Мәскеуде басылып шыққан ҚазССР екі томдық атласын құру барысында жиналған тәжірбие ықпал етті.

100-ден аса авторлар  қатысқан Ұлттық Атлас III томға  жинақталып,онда  300-ден астам  карталар топтастырылған.

Атластағы карталар қазіргі геоақпараттық технологияларды қолдана отырып AreGis-9.1 карта құрастыру бағдарламасында жасады.

Атласты жинақтау кезінде замануи геоақпараттық техно нологиялар қолданғандағы оны қағаз жүзінде болсын,электрондық тасмалдаушы жүзінде болсын шығаруға және көбейтуге мүмкіндік береді.