Қазақстан төлем жүйесіндегі банктік карталар

Банкоматтың тағы да бір жұмыс істеу режимі – on-line. Бұнда  банкоматтар БЖ-мен  тікелей байланысты. Егер банкомат бұл режимде жұмыс істесе, ол клиентке оның шотының ағымдығы туралы анықтама бере алады.

Банкоматтарды қолдану кезінде телекоммуникациялық  жағдайларды ұйымдастырудың 2 жолының  бірін таңдау керек:

• жекеменшік банкоматтар жүйесіне қызмет көрсету;
• бірнеше банктермен бірлесіп бір банкомат жүйесіне қатысу.

Жекеменшік  жүйені пайдалану кезінде банк бұл  жүйеге толық бақылау жасайды. Бұл  жүйенің бір кемшілігі жүйені құру мен пайдалануға айтарлықтай  шығын кетеді.

Банкоматтарды пайдалана отырып телекоммуникациялық  жағдайларды құру тәжірибесі банктерге  ортақ банкоматтар жүйесін құру пайдалы екенін көрсетіп отыр.

Internet және  «банк-клиент» арнайы жүйесінің  қарқынды дамуына қарамастан, банкоматтар  бұрынғыдай маңызды рөлді атқарады.

Өкінішке  орай, Қазақстанда банкоматтар жүйесінің  дамуы баяу жүріп жатыр. Бұның  негізгі себебі болып банк жүйесінің  шетел деңгейіне салыстырғанда  дамымағандығы және тұрғындарда  бос ақша қаражаттарының болмауы  және несие карточкаларына қажеттіліктерінің  болмауы.

        Банкоматтар  (АТМ – Automated Teller Machine) – сөзбе-сөз  аударсақ автоматты кассалық  машина немесе банкомат. Банкомат  – бұл төлем карточкасы арқылы  қолма-қол ақшаны алуға және  тағы да басқа операцияларды  орындауға мүмкіндік беретін  электронды механикалық құрылғы. 

Банкоматтың құрылымы:

1. Монитор;
2. Кард-ридер (карточканы салу орны);
3. Екі клавиатура: біреуі сандық, екіншісі меню пункттарын таңдау үшін;
4. Принтер;
5. Банкоматтың ішінде ақшалар орналасқан төрт кассета. Онда әр түрлі ақша номиналдары орналасқан. А кассетасында 5000 теңге, В кассетасында 1000 теңге, С кассетасында 500 теңге, D кассетасында 200 теңге.

Сонымен қатар, арнайы қолданбалы ДҚ (ПО) барлық блоктардың жұмысын басқару үшін және компьютер  желісіне қосылу үшін телекоммуникациялық  құрылғы керек.

60-жылдардың  аяғында қолма-қол ақша беретін  аппараттардың пайда болуы карточкалық  бизнесте революция жасады. Карточкаларды  ұстаушылар бұндай аппараттарды  пайдалана алуы үшін карточканың  артқы жағына магнитті пленкадан  жасалған сызық жапсырылатын  болды. АҚШ-та магнитті сызығы  бар карточкаға қызмет көрсететін  бірінші банкомат 1969 жылғы «Docutel»  фирмасының банкоматы болды. Магнитті  сызығы бар карточканың пайда  болуынан бастап қана әрбір  ұстаушыға Pin-кодты ендіру мүмкіндігі  туды.

Pin-код –  ДСН-код – Дербес Сәйкестендірме  Нөмір, карточканың иесіне берілетін  және карточканы ұстаушыны сәйкестендіруге  арналған төрт таңбалы саннан  тұратын құпия код. Банктен  карточка алғанда Сізге аузы  жабылған арнаулы конверт қоса  беріледі, онда ДСН-коды басылған  қағаз бар. ДСН-кодын Сіздің  өзіңізден басқа ешкім де білмейді, сандық код банк қызметкерлеріне  де белгісіз, сондықтан карточканы  пайдаланатын мерзім ішінде Сіз  ДСН-кодыңызды құпияда ұстауыңыз  керек, оны ешкімге еш жағдайда  жария етпеуіңіз керек. 

Бірінші банкоматтардың көбі қолма-қол ақшаның аз ғана сомасын  беретін, 60-жылдардың аяғы – 70 жылдардың  басында банкоматтарды пайдалануда  көптеген қиыншылықтар көріне бастады (банкоматтардың бұзылуы, дербес карточкалардың жиі бұзылуы немесе карточкаларды  операция орындалғаннан кейін ұстап  қалу). Осының негізінде банктің  көптеген клиенттері өз операцияларын  дәстүрлі түрде банкте жүргізуді  жөн көрді.

Банкоматтарды қарапайым банктік операцияларды  орындау үшін пайдалану банк жұмысшыларының жұмысын жеңілдетіп, оларға мамандандырылған қызмет түрін көрсетуге кететін  шығындарды төмендетуге мүмкіндік  береді.

Банкоматтардың  қолданылуы банктерге өз қызметтерін  клиенттерге жақындатуға мүмкіндік  береді. Тұтынушы үшін олардың бағалылығы клиент үшін қолма-қол ақша алу немесе салым операциялары бойынша уақытша  және кеңістік шектеулерді кеңейтетіндігінде. Банк үшін банкомат қызметкерлердің  санын қысқартуға және үлкен пайда  табуға мүмкіндік беретін тиімді құрал. Банкоматтар тәулігіне 24 сағат, еш демалыссыз жұмыс істейді.

Клиенттердің  көзқарасы бойынша банкоматты пайдалану  банкте қызмет көрсетуден гөрі тиімді. Ең алдымен клиент үшін тез қызмет көрсету және ыңғайлылық, банкомат арқылы операцияны кез-келген уақытта  күндіз немесе түнде жүзеге асырудың мүмкіндігі. Сондықтан соңғы жылдары  банк клиенттері банк бөлімшелерінен гөрі, банкоматтар қызметін пайдаланғанды жөн көреді. Банк клиенттерінің жартысынан көбі банкоматтар қызметін пайдаланады. Мысалы:

• қолма-қол ақшаны алу,
• несие лимитін алу;
• ақша аударымдарын жүзеге асыру;
• карточкалық депозит ашу;
• «Мобильді банкинг» қызметін пайдалану;
• салық төлеу мүмкіндігі;
• мобильді байланыс қызметтерін төлеу т.б.

Банкоматты  пайдалану кемшіліктеріне мыналар  жатады:

а) клиенттің  шотынан операция атқарылған күні қаражаттарды сызып тастау (сенбі мен жексенбіні санамағанда);

б) карточканың  жоғалу не ұрлану мүмкіндігі;

в) керекті  кезде банкоматтың әр түрлі жағдайларға  байланысты жұмыс істемей қалуы (эксперттердің анализі бойынша, банкоматтардың бұзылу уақыты оның жұмыс  уақытының 5%-нен аспайды. Банкоматтардың атқаратын барлық жұмысын есептегенде, бұл банк пен оның клиенттері үшін айтарлықтай шығын болып табылады).

Карточкаларды қабылдайтын басқа да электронды құрылғылар:

POS-терминал (ағылшын тілінен Point of Sale Terminal –  сауда орталығының терминалы)  – магнитті сызықтан немесе  карточканың микрочипінен ақпаратты  оқуға және төлем карточкасы  арқылы операцияларды жүзеге  асыруға банкпен байланыс орнатуға  мүмкіндік беретін электронды  құрылғы. Банкпен байланыс телефонды  желі арқылы жүзеге асырылады.  Банкоматтан айырмашылығы POS-терминалда  кассир қызмет көрсетеді. 

Импринтер –  клиенттің төлем карточкасында  эмбоссирленген мәліметтерді алуға  мүмкіндік беретін механикалық  құрылғы. Берілген чек, мәліметтер алынғаннан кейін, кассирмен толтырылып, клиентпен  қол қойылады. 

2. Шетелдегі банк картасының дамуы

Банк карталардың ежелгі тарихы бар. Кредиттік карточка идеясы өткен ғасырда, Эдуард Белламидің 1888 жылы жарық көрген «Өткенге көзқарас» (Looking Backward) атты кітабында ұсынылған еді, ал алғашқы рет картонды кредиттік карточкаларды тәжірибелік тұрғысынан енгізудегі әрекеттер АҚШ-та толайым сауда кәсіпорындары мен мұнай компаниялары  арқылы жиырмасыншы жылдары жүргізілді. Әрине, мұндай несиелеудің ерекше құралы тек АҚШ-та енгізілді, себебі ол елде ХІХ ғасырдың аяғынан бастап жеке тұлғаларға тұтынушылық несиелер беру қарқынды дамыған еді. 1914 жылы кейбір дүкендер өздерінің тұрақты ауқатты тұтынушыларына арнайы карточкалар бере бастады, яғни оларды өздеріне «байлап-матап» ұстау мақсатында. 1928 жылы  Бостондық  Farrington Manufacturing компаниясы арқылы алғашқы металлдан жасалған пластинкалар шығарылды, оларда адрес басылған және олар несие төлеуге қабілетті клиенттерге ғана берілді. Карточканы жасау үшін қолданылатын материалды іздестіру он шақты жылдарға созылды, және тек 60-шы жылдары ғана қабылдауға болатын шешім табылды – ол магниттік жолағы бар пластикалық карточка.

Несиелік  карточкаларды құрастыру жобасы ресторанда басталды. Бұл АҚШ-та 20-шы ғасырдың ортасында басталды. 1936 жылы ортақ кленттерді несиелеуге келісім  берген кәсіпорындардың алғашқы  бірлестігі пайда болды. Ерекше табыс  ресторандық «Diners Club» («Түстену клубы») несиелік карточкасының үлесіне  түсті. Жақсы абыройға ие болған ресторандардың тұрақты клиенттері ғана «DC» карточкасын  ала алды және де оны олар Нью-Йорктың  көптеген ресторандарында қолма-қол  ақша орнына ұсынды. Ресторандар шоттардың  көшірмелерін «DC» -қа беріп отырды, ол ай сайын клиентке жалпы шот  есебін шығарып беріп отырды. Клиент  «DC» -пен есеп айырылысса, ал ол ресторандармен есеп айырылысып отырды 1951 жылдың басына қарай Diners Club компаниясы, сауда және сервистің 300-ге жуық кәсіпорындарымен келісімшартқа отырды, және де 35 мыңға  жуық адам  карточка иелері ретінде  саналды. Карточканы қолданудың ақысы  жылына 3 долларды құрады. Жылдың аяғына қарай компанияның табыс айналымы 6,2 млн. долларға жетсе, таза кіріс 61 мың.долларды құрады.

Төлем жүйелерінің  дамуына шешуші әсерін тигізген АҚШ-тың  карточкалық нарығындағы негізгі  оқиғалар 1958 жылы шешілді. Hilton қонақ  үйі желісінде ауқатты клиенттерге  есептеліп жасалған  Carte Blanche жүйесі жұмыс істей бастады. Бірінші  ашушылар табысын бағалай келе, ірі  американдық банктердің бірқатары  тек ресторандарда ғана қолданып қана қоймай, сондай-ақ басқа да орындарда  қолдануға болатын несиелік карточкаларды  шығарды. Сөйтіп, төлем жүйелері қалыптаса  бастады: банк карточка шығарып және де клиентке шот ашты; бір елдің  территориясында және де одан тысқары  шетелдерде дүкендердің, барлардың, ресторандардың, қонақ үйлердің және т.б. тұтас желісі қалыптаса бастады, оларда пластикалық  карточкалардың қызметімен айналысушы орталық жабдықталды, төлемге банк-эмитент  арқылы шығарылған карточкалар алынды. Пластикалық ақша нарығын игеруде  алғашқы бастаушылар ретінде, қазірде  аттары әлемге әйгілі Bank of America, Master Card, American Express, Visa International танылды. 1958 жылдың қазан айында карточка нарығына American Express жүйесі шықты, ол жол чектерімен қызмет көрсетудің халықаралық инфрақұрылымын құрған еді. Американдық қонақ үйлер  ассоциациясы шығарған Universal Travel Card карточкасына құқық алғаннан бері, American Express алғашқы шын мәніндегі бұқаралық карточка болып саналды. Бір жылдан соң осы карточканың иегерлері 50 мыңға жуық  адамға жетті. Карталарды сауда және сервистің 30 мыңдай кәсіпорындары қабылдады. Иә, осындай жағдай  қалыптасты, яғни карточкалық нарықтың қалыптасуы мен дамуы, «саяхаттар мен көңіл көтерулер» (Travel and Entertainment – T&E) үшін арналған карточкалар есебінен жүзеге асырылды. Банктік карталар бірқатар кейінірек пайда болды, яғни T&E, Diners Club, American Express, Carte Blanche карталарын таратушы компаниялар күш ала бастағанда. Карточкалар нақты түрде T&E типті және тек банктік типті карточкаларға жіктеле бастады. 1958 жыл банктік несиелік карталардың шығуымен ерекшеленді. АҚШ-тың банктерінің 100 -ден астамы, осы уақытқа өздерінің карточкалық бағдарламаларын іске асыра бастады. Олардың арасында екі банк танылды: Bank of America и Chase Manchattan Bank, яғни, оларға пластикалық карталар нарығы тарихында ерекше роль атқару жүктелді. Өзінің жекелеген карточкалық бағдарламасын іске асырудағы алғашқы жылдарының аяғына қарай Chase Manchattan Bank 350 мың. карточкалар шығарды және олардың қызметіне 5 мыңнан астам сауда мекемелерін тартты. 1960 жылдың соңына қарай карточкалар бойынша айналым 25 млн.долларға жетті. Сонымен қатар, сол кезде қауіпті қарқынмен операциялық шығындар мен несиелерді қайтармау жағдайлары өсті. Бағдарлама ешқандай кепілдіксіз, жағдайдың күрт өзгеруіне әкеп соққан шығынды бағдарламаға айналды. 1962 жылдың қаңтар айында банк өзінің карточкалық бизнесін 9 млн.долларға сатты. Бірқатар уақыт бойы, American Express бөлігі ретінде танылып, 1969 жылы ол Chase Manchattan Bank –тің оған 50 млн. доллар төлеуі нәтижесінде оның қарамағына өтті. Кейінгі екі жыл ішінде карточкалық бағдарламаны қолдану нәтижесінде банк 2 млн. доллар көлемінде шығынға батты және 1972 жылдың қаңтар айында, National Bank of America Inc ассоциациясының барлық құқықтарына мойынұсынып, одан құтылды. National Bank of America Inc пайда болуы карточкалық нарық дамуының жаңа кезеңінің тууымен ескерілді, яғни оның интернационализациясы мен шын мәніндегі ғаламдық төлемдік жүйелердің қалыптасуымен ерекшеленеді. Сол кезде Chase Manchattan Bank-тің және көптеген АҚШ-тың барлық банктерінің бағдарламалары  қиындықтарға ұшыраған еді, ал сол кезде кеңінен танылғаны BankAmericard-тың карточкасы еді, ол АҚШ-тың ірі Bank of America арқылы шығарылды. Бірақ карточкалық істе оның кең танылуына, сәттілікке ие болуына (сол Chase Manchattan Bank өз мүмкіндіктері бойынша Bank of America –дан ешбір кемшілігі жоқ еді) банктің мөлшері мен шамасы себеп болған емес, керісінше банктің географиялық орналасуы себеп болды десек қателеспес едік: Калифорния – АҚШ-тың ең бай штатттарының бірі еді. Бұдан басқа, 1996 жылы Bank of America өзінің карточкаларын шығаруға басқа банктерге лицензияларын бере бастады.

Калифорниялық банктің экспансиясына жауап  ретінде Банкаралық карточкалық  ассоциациясының бірнеше ірі  банктері арқылы құрылған Inter Card Association (ICA) болды. 1969 жылы АҚШ-тың батыс жағалауы банктері арқылы шығарылған Master Charge карточкасына деген құқықты Асоциация сатып алды. Өз кезегінде, BankAmericard-ты шығарушы банктер, бақылаудан бір банктің (Bank of America) бағдарламасының шығарылуын талап етті. 1970 жылдың шілде айында National Bank of America Inc (NBI) төлемдік ассоциациясының құрылғаны туралы жария етілді.

Сөйтіп, 70-шы жылдардың басында АҚШ-та бір  мезгілде банктік карточкалар нарығында  бәсекелесінің күші бойынша тең  келуші екі карточка пайда болды: ICA мен NBI. Басында барлығы бұғанға  дейінгі жүргізілген ретпен жүрді: банктер таңдау жасап, біреулері  бір ассоциацияға, екіншілері басқасына  қосылып жатты.

 Бірақ  1971 жылы, нарықтың барлық қатысушылары  үшін күтпеген жерден банк Worthen Bank Trust Company of Little Rock екі жүйенің де  мүшесі ретінде қабылданды. NBI жағынан  Ассоциация мүшелерімен Master Charge карточкаларын шығаруға шектеу  қойылды. Іс сотқа дейін барды,  сөйтіп, 1972 жылы аймақ соты бұл  мәселені қараушы қорытынды шығарды,  яғни NBІ тыйым салу антитрестік  заңның бұзылуына, еркін бәсекеге  кедергісін келтіреді және тұтынушылар  құқықтарын шектейтіндігі анықталды. NBI сот шешіміне қарсы шығуға  ұмтылды, дегенмен прецедент құрылды,  және әзірге бұл процесс созылғанға  шекті (жалпылама 5 жылға) көптеген  банктер екі карточкаларды да  шығаруды бастады. 1976 жылы NBI берілді.  Мәселе түбегейлі түрде күн  тәртібінен алынып тасталды, сонда  ірі бірнеше банктер – NBI мүшелері,  Bank of America және Chase Manchattan Bank банкін қоса, сол жылы  ICA-ға  мүшелікке қабылдауға  және Master Charge карточкасын шығаруға  өтініш жасады. Америкалық нарықтың  дамуына қарама-қарсы карточкалық  операциялардың интернационализациясы  жүріп жатты. Европаға «жол  ашқан» Diners Club компаниясы болды,  ол 1951 жылы Ұлыбританияда өзінің  атын және несиелік схемасын  қолдануға қатысты алғашқы лицензиясын  берді. Осыған ұқсас, ауқатты  British Hotels Restaurans Association ұйымы (қонақ  үйлер мен ресторандардың британдық  ассоциациясы) өзінің жеке дербес  несиелік карточкасын (BHR) шығара  бастады. 1965 жылы, Rikskort шведтік компаниясымен  бірігу арқылы, ағылшындық жүйе  Швециядағы бас-пәтері бар Eurocard International компаниясын құрды. Американдық  төлемдік ассоциацияларының бәсекесі 70-ші жылдары европа нарығына  шықты. 1974 жылы ICA, Eurocard International мүшесі  болып табылатын AcsessCard британдық  жүйесімен келісімге қол қойды.  Осылай Eurocard International мен ICA арасында  ынтымақтастық басталды. 1976 жылы BankAmericard өзгерткен NBI VISA карточкасының жаңа  атауы, түбегейлі Ассоциация қызметінің  ғаламдық сипатын өзгертті, ал  оның өзі VISA International деп аталды. Осыған ұқсас қадамды 1980 жылы, өзінің карточкасының атауын  анағұрлым түсінікті - MasterCard етіп  өзгерткен ICA жүзеге асырды. Осылайша Eurocard International мен ICA ынтымақтастығы  басталды. 1976 жылы BankAmericard ауыстырған NBI VISA карточкасының жаңа атауы,  нақты түрде Ассоциация қызметінің  ғаламдық сипатын бекітті, ал  оның өзі VISA International деп аталды. 1980 жылы осыған ұқсас қадамды  ICA жасады, ол карточкасының атауын – анағұрлым түсінікті – MasterCard етіп өзгертті. 1992 жылдың аяғында Eurocard International мен Eurocheque төлем жүйесінің бірігуі жүргізілді. Жаңа ұйым Europay International деп аталды. Оның бәсекелесі – сол бұрынғы - VISA International болды.