Острый пиелонефрит

 

§ 3. Негизги химиялык закондор

Авогадро  закону

Бул закон Авогадро тарабынан 1871-жылы ачылган: «Бирдей шартта квявмдвру барабар болгон ар турдуу газдарда бирдей сандагы молекулалар болот». Авогадро законунан эки маанилуу натыйжа келип чыгат:

1. Нормалдуу шартта (t = 0°С, Р = 1 атм) моль массалары бо- 
юнча кескин айырмаланса да, ар турдуу газдардын 1 молу бирдей 
келемду (22,4 л) ээлешет. Мисалы,

1 моль Н₂ = 2,016 г/моль =   22,4 л;  1моль _{н so}   = 98 г/моль ;

1 моль Н₂0 = 18 г/моль = 22,4 л; 1моль_МаС1 = 58,5 г/моль .

2. Бирдей келемдегу эки башка газдын масса катышы алардын 
моль массаларынын катышына барабар.

mj _ Mj

^~Щ ⁽²'³⁾

Ал эми бир газдын массасынын экинчи газдын массасына болгон катышы mi/m₂ = р биринчи газдын экинчи газга салыштырмалуу тыгыздыгы болгондуктан, анда Mi/Mz = р барабар болот. Бул форму-ланын жардамы менен моль массасы белгилуу, жецилирээк газ аркы-луу белгисиз газдын моль массасын таап алууга болот.

Практика жузунде  газдардын тыгыздыгын суутекке жана абага карата аныкташат:

Mi=2.p_H2;   _Ml=29-p_a6a (2.4)

Массанын  жана энергиянын сакталуу закону

Бул закон XVIII кылымдын орто ченинде М. В. Ломоносов тарабынан кеп сандаган тажрыйбаларды жургузуу аркылуу ачьшган. Бул байкоолордон ал теменкудей корутундуга келген: реакцияга катыш-кан заттардын массасы реакциянын натыйжасында пайда болгон про-дуктулардын массасына барабар.

С(_К) + 0₂(_Г)  —> С0₂(_Г)

12 г + 32 г = 44 г

Химиялык реакциянын тендемесин жазганда езара аракетте-нишууге  катышкан заттардын алдына коюлган  коэффициенттер заттардын массасынын сакталуу законуна негизделген. Кийинки жургузулген илимий изилдеолердун бардык тармактары бул закон-дун туура экендигин ырастап келе жатат.

Коп сандаган тажрыйбалардын негизинде (Ломоносов, Гесс, Майер, Гельмгольц, Джоуль) энергиянын сакталуу закону калып-

 

30 

31

 

танган. 1840-ж. Р. Майер энергиянын сакталуу законун теменкудей аныктаган: энергия жоктон пайда болбойт жана изсиз жоголуп кет-пейт. Энергиянын айрым турлвру бир формасынан экинчи форма-сына эквиваленттик катышта втв берет.

XIX кылымдын аягына чейин масса жана энергия бири бирине байланышы жок вз алдынча тушунуктер болуп келген. 1893-жылы П. Н. Лебедев жарыктын басым жасоо кубулушун ачып, кун нурла-рынын материалдык касиетке ээ экендигин аныктаган. Азыр тынч абалда массага ээ болбогон талаанын бардык формалары (электр-маг-ниттик термелуулер, нурлануу, фотондор ж. б.) материалдык дуйненун турлеру экени далилденди., масса менен энергия - материянын ажыра-гыс, езара тыгыз байланыштуу мунездемелеру, материяны энергия-дан ажыратып же энергияны материядан бвлуп кароо мумкун эмес.

1905-жылы А. Эйнштейн масса менен энергиянын ортосундагы езара байланышты теменку тендеме менен туюндурган:

Е = тс², (2.5)

мында Е — энергия, т - масса, с - жарык ылдамдыгы, ал 3,0 10⁸ м/сек га барабар.

Ар кандай химиялык процесстерде массанын езгерушу байкал-багандыктан  массанын сакталуу закону туура деп  эсептелет, ал эми ядролук реакцияларда энергия кадимки химиялык реакцияларга са-лыштырганда вте квп миллион эсе ашыкча белунгендуктен массанын езгерушу эске алынат.

Курамдын  туруктуулук закону

1801-ж. француз окумуштуусу Л. Ж. Пруст кеп тажрыйбанын негизинде табиятта кездешкен заттарды ар кандай ыкмалар менен синтездеп белуп алып, алардын курамын салыштырып келип теменку корутундуга келген: «Берилген химиялык бирикме кантип, кандай ыкма менен алынгандыгына жана таркалган жерине карабастан курамы дайыма туруктуу болот», б. а. бирикмени тузген элемент-тер езара белгилуу гана сандык катынгтарда аракеттенишет. Миса-лы, жаратылышта кеп кездешкен кайнатма туз, кальций карбонаты (бор, мрамор) ж.б. менен лабораторияда алынган ушул эле заттардын курамында эч кандай айырма болбойт. Туштук Америкадагы шакар (К₂С0₃) менен киновардын (HgS) химиялык курамы Сибир-деги же Австралиядагы кездешкен ошол эле заттардан эч айырмасы болбойт. Демек, курамы туруктуу болгондон кийин берилген бирик-менин химиялык касиеттери да дайыма туруктуу болот. Бул кору-тунду кээ бир органикалык заттарга колдонулбайт, себеби бирикме-нин курамындагы элементтердин атомдук катыштары бирдей болго-

32 

ну менен ал заттар касиеттери боюнча кескин айырмаланышат. Ал-сак, C₂H_gO эмпирикалык формула этил спиртинин (С₂Н₅ОН), этил эфиринин (СН₃-0~СН₃) структуралык формулаларын берет. Бул эки зат касиеттери боюнча кескин айырмаланышат. Этил спирти суюк-тук, суу менен чексиз аралашат, щелочтор менен алкоголяттарды пайда кылат, ал эми диметил эфири - газ, сууда эрибейт, химиялык касиеттери боюнча спирттен кескин айырмаланат.

*? /•-

•   Суроолор жана конугуулор

1. Химиялык элемент, атомдукжана молекулалык масса, моль кандай чон,-дуктар?
2. Валенттуулук жана окистенуу даражасы кандай тушунуктер? Алардын айырмасын керсеткуле.
3. Томенку кемуртектуу бирикмелердеги С0₂, СН₄, СН₃ОН, С₂Н₅ОН, СН₃СООН, СН₂0, НСООН кемуртектин валенттуулугун жана окистенуу даража-сын аныктагыла?
4. Темэнку заттардагы элементтердин окистенуу даражаларын аныктагыла: Na₂0, Na₂0₂, Fe₂0₃, S0₂, S0₃, Cl₂0₅, AIH₃, HCI, Fe₂(S0₄)₃, FeS0₄, f^Cr^, NK, NO,

4' 3

5.1-VII группадагы темонку элементтердин Li, Mg, Al, Si, P, S, CI оксидце-рин жана аларга туура келген гидроксиддеринин негиз же кислота катары формулаларын жазгыла.

6. Негиздик, кислоталыкжана амфотердикоксиддердин химиялык касиет-терин керсеткен реакцияларды жазгыла.
7. Теменку кислоталарды жана алардын калдыктарын эларалык аталыш-тары менен атагыла: HCI, НСЮ, НСЮ,, НСЮ,, НСЮ„ H,SO„, h'S0„ НРО„ Н,РО„

г ' ' 2 3* 4'      2 4'      2 З¹ 3'      3 4'

H₂Cr₂0₄, HCN, HCNO.

8. Тэмонкутуздарды классификациялап, атагыла: А1С1₃, АЮНС1₂, А1(ОН)₂С1, Ca₃(P0₄)₂, CaHP0₄, Ca(H₂P0₄)₂, KCr(S0₄)₂, lyptcy.
9. Темонку айланыштардын тендемелерин жазгыла:

Са ^ СаО -> Са(ОН)₂-> Ca(N0₃)₂ ->■ СаО -> Са.

10. Курамдын туруктуулук законуна, массанын сакталуу закону жана Аво-гадро законуна аныктама бергиле.
11. КЮ, КОН, KCI, KN0₃, KjSO,,, K₃P0₄ заттарындагы калийдин массалык улушун аныктагыла.
12. Темонку заттарга туура келген оксиддерди тапкыла: HN0₃, H₂S0₄, H₃P0₄, Fe(OH)₂, Fe(OH)₃, НСЮ, НСЮ₄, AI(OH)₃, K,Si0₃.
13. Томенку заттардын графикалык формулаларын керсеткуле: Al₂0₃, AI(OH)₃, HNQ₃, H₃P0₄, H₂S0₄, H₂S0₃, CaS0₃, СаНР0₄, Ca(H₂P0₄)₂, Са₃(Р0₄)₂

 

3-36 

33

 

HI глава

ЖЛЛПЫ ХИМИЯНЫН ТЕОРИЯЛЫК НЕГИЗДЕРИ

§ 1. Атом-молекулалык окуу

Бардык заттар андан  ары белунбеген эн, майда белукчелерден -атомдордон (грек, atomos - белунбес) турат. Атомистиканын енугушу М. В. Ломоносов, А. А. Лавуазье, Ж. Пруст, Л. К. Бертолленин или-мий эмгектеринин Натыйжасы'болуп эсептелет. Кийин Дж. Дальтон 1803-1807-жылдарда топтолгон эксперименталдык жана теориялык материалдары менен толуктаган. Атом-молекулалык теориянын не-гизги жоболору теменкулер:

1. Ар бир элемент андан ары курамдык белуктерге ажырабаган эн, майда белукчеден - атомдон турат.
2. Берилген затты тузгвн жвнвквй жана татаал атомдор бири-бирине толук окшош, массалары бирдей болгондуктан заттардын курамы туруктуу болот.
3. Турдуу элементтердин атомдору взара аракеттенишип татаал затты пайда кылат, ал эми реакциянын натыйжасында бир элементтин атому башка элементтин атомуна айлана албайт.
4. Жвнвквй атомдор андан ары белунбеген бвлукчвлвр. Татаал атомдор татаал заттын эн, кичине белугу, аларды ажыратуу ал затка таандык касиеттердин жоголушуна алып келет.
5. Эки же андан квп элементтердин атомдорунан бирикме пайда болсо, алардын атомдору езара жвнвквй бутун сандар катарында ка-тьшышат.

Атомдун татаалдыгы

Электрон. Бардык заттар андан ары белунбеген вте  майда атомдордон тургандыгы тууралуу кезкараштар биздин доорго чейинки мез-гилдерден тартып етквн кылымдын акырына чейин екум суруп келди. Бул кезкараштар менен катар атом тузулушунун татаалдыгын далилде-ген эксперименталдык фактылар топтолду.

XIX кылымдын орто ченинен баштап окумуштуулар абасы сор-дурулуп алынган айнек тутуктерден электр разряддарын еткерушуп (1870-1879-жж. Крукс), катоддон анодго багытталган терс заряд-дуу белукчелврдун - катод нурларынын агымын байкашкан.

Катод нурларын изилдввнун натыйжасында Крукс алардын темвнку касиеттерин  керсвткен:

34 

I) катод пурлары туз сызыктуу таралгандыктан, алардын жолун-

■ и\ юмдардын колокосу экранга тушет, алар кинетикалык энергия-

Гам болгондуктая жолундагы женил нерселерди кыймылга келтирет;

|)КМ бир ааттардын флуоресценттик жарык чыгаруусун шарттайт,

мп. .1.11.1, бизго белгилуу телевизордун экрапындагыфлуоресценция;

И) катод нурлары тутуктун капталдарына урунганда, алардын ИИфГИЯСЫНЫИ  бир белугу жарык энергиясына  айланат, магнит таа-i.i. мин.. ..и уюл]-I кыйшаят.

1879 I. u .Iи бул таре варяддуу бвлукчвлвр Стонейдин сунушу

боЮНЧО   ШКГЛрОНдор ДСП аталгап, ал :>лектр зарядынын мумкун бол- 
 ИЧИИ1 6ИРДИГИН алып журвт,  ё- 1,6 10 '" кулон, массасы

III '1.1  |    |()   II ,..

¹ m   I-  '     ii ааряды щ.> к шс терс сан болгондуктан, иштввгв

¹¹¹¹¹ айлуз болсуи учун ага терс электр зарядынын чен бирдиги катары 3 бвлги ыйгарылган.

Протон  жана квйтроя

I [ротондун Ролушун радиоактивдуулукту изилдеедегу бир катар М крыйбалар корсоткон, алар электр талаасында терс уюлга кый-ШВЯ1    Массасы 1,67 10 '^м г, б. а. электрондун массасынан 1836 эсе

   ОшвНТИП, суутектин атому 1 протон жана 1 электрондон тур-

¹ «НДЫК гам i in массасы протондун массасына дал келет. Суутектен

башка а.пежщттердин атомдорунун  массасы алардын курамындагы  Протон менен электрондордун массаларынын суммасынан чон болот. 11у м айырмачылыкты 1920-жылы атомдун курамындагы нейтрон деп п. пап болукче бар деп божомолдошту. Тажрыйба жузунде бул бвлукчвлвр - нейтрондор Чедвик (Англия) тарабынан 1933-жылы пчы.)1Д|.|. Исйтрондун жана протондун массалары дээрлик бирдей, бирок пентрондун заряды нелге, протондуку +1, электрондуку - 1ге барабар.

Рентген нурлары жана радиоактивдуулук

11. I 'ептген катод нурларынын касиеттерин изилдеп жатып, 1895-

КЫЛЬ!   катод нурлары тутуктун айнегине тийгенде андан кезге

Карунбвген нурлардын чыгаарын байкап, аларды х-нурлары деп ата-

iaii. Вул нурлар электр жана магнит талааларында кыйшайбайт, газ-

Дарды пондоштурат, б. а. х-нурлары еткен  газ электр тогун еткергуч

' V'¹ палат, кийин аларды рентген нурлары деп аташты. Рентген

нурларынын ачылганынан бир жыл еткенден кийин А. Беккерель i 11196 жылы) уран туздары рентген нурлары сыяктуу кезге керунбеген

арды чыгарууга жендемдуу экендигин  байкаган. Ал нурлар да кара кагазга  оролгон фотопластинкага так  калтырып, турдуу заттар

 

 

аркылуу етуп, абаны иондоштурат. Беккерелдин  сунушу боюнча М. Кюри-Склодовская менен  П. Кюри радиоактивдуу заттарды белуу  боюнча тажрыйбаларын баштаган. Кийин, ошондой эле эле нурларды торий, радийдин туздары да белуп чыгарары байкалган. Заттардын керунбвгвн нурларды белуп чыгаруу касиетин алар радиоактивдуу лук, ал эми вздврунрадиоактивдуу заттар деп атоону сунуш кылышкан. Радиоактивдуу заттардан белунуп чыккан нурлар магнит жана электр талаасында кыйшаюу менен, фотопластинкада уч кара такты пайда кылат. Белунуп чыккан нурларды касиетине жараша а-, р-, у-нурла-ры деп аташкан.

у-нурлары, электр талаасында эч жакка кыйшайбайт, рентген нур-лары сыяктуу зарядсыз белукче, электр-магниттик  термелуулер болгон-дуктан темирдин 30 см катмарынан да етуп кетет.

Р-нурлары терс заряддуу электрондордун агымы, ылдамдыгы жарык  ылдамдыгына (300000 км/с) барабар.

ос-нурлары он заряддалган  белукчелердун агымы, 20000 км/с ылдамдык менен таралат, заттар муну жецил эле синирет. Кальщ-дыгы 0,1 мм алюминий пластинкасынан ете албайт. а-нурларынын массасы 4 м.а.б., ал эми заряды +2 болгон гелийдин ядросуна барабар белукче, а²₄. Радиоактивдуулуктун ачылышы атомдун тузулушунун татаалдыгын, алардын оц жана терс заряддалган белукчелерден тур-гандыгын далилдеди.

Мындан тышкары атом тузулушунун такталышы, аны менен  байланыштуу Резерфорд, Бор теориялары, Мозли закону, Гейзенберг менен Луи-де Бройль толуктоолору, акырында квант  теориясынын негиздери жалпысынан мезгилдик закондун тууралыгын ырастап, аны диалектикалык-материалисттик кезкарашта ете жогорку бийик-тикте кетеруп олтурат. Татаал физикалык-химиялык процесстерди пайдалануу менен жаны элементтер ачылып, Менделеевдин мезгилдик системасы акырындап толукталууда.

§ 2. Атом тузулушун тушундуруучу алгачкы теориялар

Резерфорддун  планетардык-динамикалык теориясы

Бул теория 1911-жылы ачылган. бзу жургузген кеп тажрый-баларына таянып, Резерфорд атом тузулушу теориясын  теменкуче баяндаган: «Атом оц заряддалган  эц кичине белукчеден - ядродон жана анын айланасында тынымсыз айланып журген терс заряддалган эц кичине электрондон турат. Окумуштуу бул моделди кун системасы сыяктуу керсеткен. Ал: атом электр жактан нейтралдуу, элек-трондун саны ядро зарядына барабар, - деген негизги жыйынтыкка келген. Бул теориянын негизинде илимге керектуу натыйжа келип