Острый пиелонефрит

Ар бир болумдун акырында бсрилген суроолорго толук жооп бер-сен,ер, конугуу  маселени чыгара алсанар, заттардын  генетикалык бай-ланышын керсеткен  айлануулардын схемаларын иш жузуне ашыруучу химиялык реакциялардын тендемелерин жазып, тендей билсенер, ар бир учурда пайда болгон заттарды кайсы класстын екулу экенин билип, алардын касиеттерин тиешелуу теориялардын, закон че-немдуулуктердун негизинде мунездей алсанар, анда ар бир белумдун материалдарынын мазмунун ездештурген болосунар.

Жогорку айтылгандарга  жетишуу учун силерден ете тырыш-чаактык менен системалуу турде талыкпай эмгектеништи талап кылат. Белумде берилген материалдардын ички мазмунун салышты-рып анализдее аркылуу алардын жалпылыгын жана айырмачылык жактарын ажырата билуу, билимди ыраатка келтируу жалпылоонун негизги езегун тузет.

Салыштырьш анализдее  менен бардык химиялык реакцияньш тип-теринде  молекулалардын бузулушу, жаны байланыштардын натыйжа-сында заттардын пайда  болушу, химиялык реакцияларда айрым  эле-менттердин окистенуу даражасынын  езгеруусу же езгербеесу менен жургендугун байкайсьщар. Баштапкы заттардын молекулалары бузу-луп, аларды пайда кылган атомдор кайра жайгашуусу иондук жана радикалдык механизимде журеру боюнча жалпы жыйынтык чыгарасы-нар. Жалпы курстун алтынчы белумундегу элементтердин химиясында мезгилдик системадагы негизги металл эместер жана металлдардын ка-сиеттери, алардын тузулуштеру менен тыгыз байланыштуу экендиги, атомдун тузулуш теориясына байланыштуу терендетилип баяндалат.

Урматтуу окуучулар! Орто мектептин химия курсун аяктап жатый, химия илимин ездештуруу татаал, кеп эмгекти талап кылаа-рын байкадьщар. Ошону менен эле химия илими ете кызыктуу. Химия илиминин жетишкендиктерин дуйнену таанып-билууде жана эл чарбасынын бардык тармактарында, кунделук турмушта пайдалан-гандыгыбызды сездинер.

Химия илими боюнча билимицерди  ез алдьщарча еркундеткуцер келсе, башка кошумча адабияттарды, маалыматтамаларды  пайда-лансандр болот. Химия боюнча билиминер бардык кесиптеги адам-дар  учун керек. Адамдардын жаратылышка  жасаган мамилесинде химиянын негизги закон ченемдуулуктерун эске албаса экологиялык тевдештик бузулат. Биз химия илиминин мугалими катарында си-лерди химияга байланыштуу кесипти тандап алгыла деп ундейбуз.

Авторлор 

I глава

10-КЛАССТА ВТУЛГОИ ОРГАНИКАЛЫК ХИМИЯ БОЮНЧА БИЛИМДЕРДИ ЖАЛПЫЛОО

Органикалык химия курсу  менен таанышууда практикалык мааниге  ээ болгон заттар, татаал тузулуштегу  белок, нуклеин кисло-талары женунде  маалымат аласьщар. Азыркы илимде 10,5 млн. заттын туру белгилуу болсо, алардын  басымдуу кепчулугу органикалык заттар. Ушул фактылык материалдарды бириктирип туруучу А. М. Бутлеровдун органикалык заттардын тузулуш теориясы менен негизги законченемдуулуктерге токтолуп етелу.

§ 1. Химиялык тузулуш теориясынын негизги  жоболору

Органикалык заттардын  тузулуш теориясы негизинен терт жобо турунде берилгенин билесицер. Эми ошол терт жобонун алкагында илимий божомолдоо ыкмаларын пайдаланып, окулуп етулген заттардын тузулуштерун жана касиеттерин, ар кандай заттардын ми-салдарында аныктоого аракеттенели.

н н н н

I   I   I  I

-с-с-с-с-н

I  I  I   I

н н н н

1. Органикалык заттардын молекулаларын тузген атомдор ва-ленттуулукке жараша байланышып, белгилуу ырааттуулукта зкай-гашат,

Бул абал бардык органикалык  заттардын класстарына мунездуу. Мисалы, СШю- бутан бул бирикменин молекуласы эки турдуу элементтен  Н туруп, алар валенттуулуктеру толук каныккан абалда белгилуу бир тартипте орун алышат:

Бул бирикменин молекуласын тузген кемуртектин 4 валенттуулугу  сакталып, езу менен езу жана суутек элементинин атомдору менен байланышты.

Ар турдуу органикалык заттардын класстарынын айрымдарынан дагы мисалдар келтирели.

СНзСООН - уксус   кислотасы,

НСНО - кумурска альдегиди,

СНз - СНг - ОН - этил спирти.

Ушул заттардын курамына кирген элементтердин валенттуулуктеру толук жумшалганча байланыш тузушуп, андагы атомдор-дун жайгашуу ырааттуулугу алардын структуралык формулаларын-да толук чагылдырылган.

5

 

12 3 4

Н₂С = С = СН — СН₃

СНзСООН - уксус  кислотасынын структуралык формуласы  темендегудей жазылат:

'   /

н —с —с

ОН

I   ^ч

н

н    н

I   I

н — с —  с — о—н,     н — с

I   I

н    н

Калган  заттардын структуралык формулалары: СН3СН2ОН - этил спирти жана НСНО - кумурска альдегиди:

\

о

н

Жогорку мисалга келтирилген заттардын  курамындагы бар-дык элементтердин валенттик электрондору химиялык байланыш-ка катышып, коваленттуу уюлсуз жана аз уюлдуу заттардын мо-лекулаларын пайда кылышты. Органикалык заттардын молеку-лалары пайда болууда коваленттик уюлсуз жана аз уюлдуу, сигма, л, пептиддик байланыштар басымдуу болсо, органикалык эмес заттарда коваленттик уюлсуз жана уюлдуу, иондук, метал -лдык, донор - акцепттодук ж.б. байланыштар мунездуу болушат.

2. Заттардын касиеттери анын курамьшдагы кайсы атомдор канча санда молекуланы тузгенуне жараша болбостон, молекуладагы атом-дордун жайгашуу тартибине жараша болот.

Молекуладагы атомдордун жайгашуу ырааттуулугу взгвргвн са-йын  жаны заттар келип чыгат, б.а. изомерия кубулушу байкалат. Изомерия кубулушунун  аныктамасын эсинерге тушургуле. Заттардын курамындагы квмуртек атомунун саны всквн сайын алардын изомерлерди пайда кылуу мумкунчулуктвру жогорулайт. Бутан жана пентандын изомерлерин эстегиле.

Изомерия кубулушу буткул органикалык заттардын класстарына  мунездуу. Органикалык заттардын  втв эле квп турдуулугунун бир себе-би ушунда. Изомерлер квмуртек атомдорунун бутактанышынан, анда-гы кош учтук байланыштардын ордунан функционалдык топтордун ар кандай жайгашкандыгынан келип чыгат.

СШв формуласына туура  келген кош байланыштын жайгашуу абалына туура келген изомерлердин формуласын жазалы:

12 3 4

Н₂С = СН — СИ =СН₂

1,2 - бутадиен

1,3-бутадиен

6 

 

4                     3                     2             1	1                    2            3             4
СНз СН2 С = СН ,	сн3—с =с —сн
1 - бутин	2- бутин

Углеводороддук радикалдар функционалдык топтун абалына карата изомерлердин пайда болушуна мисал келтирели. С4Н9ОН -бутанол, теменкудей изомерлерди пайда кылат:

4 3 2 1

СН₃ — СН₂ — СН₂ — СН₂ОН 1 - бутанол

4 3 2 1 3 2 1

СН₃— СН₂— СН — СН₃ , СН₃— СН— СН₂ — ОН

он сн₃

2 - бутанол 2 - метил 1 - пропанол

3. Заттардын касиеттерине карап аньш молекуласынын курамын жана курамына жараша берилген заттын касиетин билуугв болот.

Мисалы, СНзОН  — метил спиртине активдуу металлды таасир эт-сек, ал бир атом суутекти суруп чыгарат. Метил спиртинин курамында терт атом суутек бар, суутектин уч атому квмуртек менен байланы-шып, твртунчу суутектин атому квмуртек менен кычкылтек аркылуу байланышат. Демек ОН - функционалдык тобундагы суутектин атому кыймылдуу келип, металл ошол суутектин атомун суруп чыгарды.

Глюкозанын курамы жана касиеттери менен тааныш болгондон  кийин ал альдегид-спирт экенин билдик. Демек глюкозанын СбШгОе молекуласынын  курамында спирттерге жана альдегиддерге  мунездуу функционалдык топторду кармап жургендуктен спирттер жана альдегиддерге мунездуу касиеттерди кврсетушу мумкун:

Н      Н       Н      ОН   Н о

I   I   I   \   I   //

н — с — с — с — с  — с — с

I  I  I  I  I   \

он  он  он н    он       ^н

Глюкозанын структуралык формуласы спирттерге мунездуу 50Н-тобу жана альдегиддерге мунездуу - альдегид тобу бар.

-/

\

Н

 

4. Молекуланын курамындагы атомдор жана атомдордун топто-ру взара бири бирине таасирин тийгизишет.

Атомдор жана атомдордун топтору  молекулада взара бири бирине тийгизген  таасирлери углеводороддордун галогендуу туундуларында, бензолдун гомологу толуолдо СбШСНз, фенолдо СбШОН, анилинде C6H5NH2, карбон кислоталарда СНзСООН ачык байкалат.

Бензолдун гомологу толуолдо фенил тобуна метил  радикалы таасир этип, 7г-байланышынын электрондук булуттарын жылышты-рып (2,4,6) жибергендиктен бензолго салыштырганда ал жедил нитрлее реакциясына катышат.^

НС

С -СН₃

OoN

N0₂

t  катал

+3HON0₂

сн

СН

НС

сн

+зн₂о

N0₂ 1-метил, 2,4,6-учнитробензол

6з кезегинде фенил тобу метил радикалына таасир этип, ал тез окистенууге жендемдуу болот.

о

—> с₆н₅ - с

Н₂0

СвН₅-СН₈ + 3"0»

он

бензол кислотасы

Бул атомдордун жана атомдор топторунун взара таасири  терс электрлуулугу ^твмвн болгон атомдордон терс электрлуулугу жогору бол-гон атомго электрондун булуттары жылышып, ал жакта электрондук булуттардын жыштыгы жогорулап, реакцияга жвндвмдуулугу кучейт.

§ 2. Органикалык заттардын гомологиясы  жана изомериясы

Чектуу углеводороддордун  ете кеп туру белгилуу. Чектуу углеводороддордун биринчи мучесу СН4 - метан. Касиеттери боюнча метан-га окшош чектуу углеводороддорду метандын гомологдору деп аташ-кан (грек сезу «гомолог» - окшош дегенди билдирет). Метандан кий-инки углеводороддор бири биринен курамы боюнча СНг тобу менен айырмаланышса СНг тобу гомологиялык айырмачылык тобу деп аталат. Метандын гомологдору СЩ - метан, СгШ - этан, СзНв — пропан, С4Н10 - бутан, СбШг-пентан, СбНм-гексан, СтШб-гептан, CgHie- октан, СэНго- нонан, СюШг-декан болуп саналат. Гомология- 

лык катардагы углеводороддордун  касиеттери езгеруп, каиноо жана балкуу температуралары жогорулайт, тыгыздыктары есет. С1-С4 екулдеру газдар, Cs — Cie чейинкилер суюктуктар, С17ден баштап ка-туу заттар.

Чектуу углеводороддордун екулу  С4Н10 - бутандан баштап изомер-лерди  пайда кылышат. Чектуу углеводороддордун  курамындагы атомдордун валенттуулуктеру чегине чейин каныгышкан, байланыштары женекей, чектуу углеводороддордун курамындагы кемуртек атомдору sp³ - гибриддешуу абалында болушат.

Метан сыяктуу чексиз жана жыпар жыттуу углеводороддордун  дагы гомологдору белгилуу:

СгШ - этилен,  НгС = СНг - этен, СзНв - пропилен,

СНз - СН = СНг - пропен,   СШв - бутилен,

СНз- СНг - СН = СНг - 1-бутен ж.б.

Ацетилендин гомологдору:

СгНг - ацетилен, Н-С = С — Н - этин, СзШ - пропилен,

СН = С - СНз - пропин, ж.б. Жыпар жыттуу углеводороддор СбНб - бензолдун гомологу СеШ-СНз- толуол.

Кепчулук органикалык  заттардын касиеттери анын курамына гана байланыштуу болбостон, анын курамындагы  атомдордун жай-ланыш иретине дагы байланыштуу.

ф Курамы, молекулалык массасы бирдей, касиеттери ар турдуу 
болгон заттар изомерлер деп аталат. Изомерлер ар кандай касиет- 
терге ээ болушат. Мисалы, курамы СгНбО формуласы менен туюн- 
тулган  зат  эки изомерди пайда н

кылат: СНзСНгОН - этил спирти, // I

СНз-О-СНз-диэтил эфири., ^С^-_Н ^{Н     С — 0Н}

Дагы мисал  келтирели СвШгОб -       Н—С — ОН Н—С=0

формуласы глюкозага  жана фрук- 
тозага туура келет. НО—С—Н Н—С—ОН

н—с—он        н—с—он

I I

н—с—он        н—с—он

Бул мисалыбызда  молекуланын курамында атомдордун саны, молекулалык массалары бирдей болгону менен андагы эки башка

с н—с—он        н—с—он

функционалдык топтор: — С — Н н Н

\ „ _ глюкоза фруктоза

альдегид жана   ^С=о карбо-

топторун   кармап   журушкендуктен бул заттардын  касиеттери ар турдуучо.

 

8 

9

 

Органикалык заттарда изомерлерди  пайда кылуу мумкунчулуктеру  ете жогору. Изомерлерди ар кандай органикалык заттардын квмуртек чынжырларында учтук жана кош  байланыштарда, молекуладагы функ-ционалдык  топтордун абалына, бензол шакекчесинде атомдордун топ-торунун жайгашуусуна карата изомерлер пайда болот. Булардан тыш-кары мейкиндикте квмуртек атомдорунун ортосундагы кош байланыш-ка жараша мейкиндиктик жана стереоизомерлер пайда болот.

§ 3. Органикалык заттардагы химиялык байланыштардын турлвру жана функционалдык топтор

Байланыштын турлвру

Органикалык заттар коваленттуу уюлсуз жана аз уюлдуу байланыштардын негизинде пайда болушат. Коваленттик байланыштар таза АО электрондук булуттардан (шар, гантель ж.б.) эмес, алардын гибриддешкен формаларынан пайда болот. Кемуртектин атомуна SP³ гибриддешуусу мунездуу. Башкача айтканда, квмуртек башка эле-менттер менен кошулганда таза шар формасындагы S атомдук орби-тал жана гантель формасындагы Р АО эмес, алардын взара гибрид-дик АО пайдаланылат:

_О

сю

+ СХЭ

S ЗР 4SP³ - гибриддик

электрондук булуттар

Ушул гибриддик  электрондук булуттар мейкиндикте  тетраэдр формасында жайгашат.

Метанда кемуртектин  тетраэдр формасындагы SP^S гибриддик электрондук булуттары менен суутектин шар формасындагы электрондук булуттары взара капталып, бекем байланышат. Электрондук булут-тардын капталышы канчалык жыш болсо, пайда болгон химиялык байланыш ошончо бекем болот.

Байланышка катышкан эки  атомдун ядро-лорун туташтыруучу туз сызык боюнча электрондук булуттар жайгашса, байланыш бекем болуп, ал а-сигма байланышы деп аталат. Эгерде электрондук булуттардын багытталышы дал келбей ядрону бириктируучу сызыктын сыртын-да - мейкиндикте жайгашса, анда л-байланы-шы пайда болот.