Острый пиелонефрит

36 

пи ;п : «Ядронун заряды, электрондун саны элементтин катар но-

^м<'1»' барабар». Ошентип элемештин катар номери жен гана аларды

санап отуу :>мес, тескерисинче, атомдун  негизги мунездемесу экенди-i и ббЛГИЛуу болду. Элементтин катар номери кийинчерээк 1913-жылы Мозл п тарабынан математикалык турде эсептелинип чыгарылган.

Резерфорд теориясынын кемчиликтери:

1. Резерфорд теориясы атомдун туруктуулугун тушундуре алган ЭМвС. Миеалы, электрон оц заряддалган ядронун тегерегинде айланып «суруу менен а га тартылып, электр-магниттик энергияны белуп ЧЫГарышы КврвК ЭЛс. Мупуп патыйжасында электрондун энергиясы П1 ырыкдао ОТУруп ааайма» да, борбордон четтеечу куч менен, элек-громдун идрого электр статпкалык тартылуу кучунун ортосундагы ГвНДвШТИ* бувулмак. Ошондуктан бул тецдештикти сактап калыш учуй щек троп у.пам ядрого жакынкы орбитага, андан ары электрмаг-mri-i т. ансргияны жоготуу менен, спираль турунде кыймылдап оту-руп, акырында ядрого тушуп калышы мумкун. Мындай болгондо атом туруксуз болмок.

2. Резерфорд атомдогу сызыктуу спектрлерди тушундуре алган амос. ()то ысытылган катуу жана сукж заттар электр-магниттик тол-кундарды белуп чыгаруу менен бир туташ спектрлерди пайда кылы-шат. Ал эми ете ысытылган газдар - турдуу тустегу, ортосу карацгы-п i.i к менен чектелген, сызыктуу спектрлерди беришет. Резерфорддун ВЛанетардык теориясын еркундетуу менен Бор анын тушунуксуз су-роолоруна жооп табууга аракет жасаган.

Пор  теориясы

11 ильс Бор 1913-жылы атомдун ядролук модели менен жарык-тмп кванттык теориясын бириктируу аркылуу атом тузулушу теориясы па чоц салымын кошкон.

Жарыктын кванттык теориясынын  негизги жоболорун эске алып, I lop атомдун ядролук моделин тузууде теменку жыйынтыкка келген: «Атомдогу электрондун энергиясы бир калыпта болбостон, узгул-туктуу, башкача айтканда дискреттуу болуп езгерет. Ошондуктан аТОМДО электрондун каалаган энергетикалык абалы болбостон алар-Г« «уруксат берилген» гана энергетикалык абал болот. Ал эми урук-оат берилген бир энергетикалык орбитадан экинчисине еткенде элек-гров электр-магниттик нурду сицирип алат же белуп чыгарат». Жарыктын кванттык теориясына ылайык электронго кош касиет мунездуу. Корпускулдук белукче катары массасы бар, толкун сыяк-

37  .

 

туу, жарык интерференция, дифракция  кубулуштарын пайда кылат. Атом тузулушун  тушундуруу учун Бор ез постулаттарын (жоболорун) пайдаланып, ядронун тегерегинде  айланып журген электрондун ыл-дамдыгын, радиусун аныктаган.

Бор постулаттарынын ички карама-каршылыктары теменкулор:

• Постулаттар классикалык механиканын жана электр-дина-миканын закондорунун чыныгы кезкараштарына толук жооп берген эмес. Бул закондор ете кичинекей телолор учун колдонулган жана атомдогу электронго таасир этуучу кучту эсептее учун гана пайдала-нылган.
• Электрон бир стационардык орбитадан экинчи орбитага кан-чалык тездик менен етсе да электрондун ортодогу абалы белгисиз бойдон калган. Мындай учурда электрон баштапкы жана акыркы орбиталардын ортосунда бир абалды сезсуз ээлеши керек эле.
• Суутек атомунун спектриндеги нурларынын интенсивдуулугу эмне учун бирдей эместиги тушунуксуз калган.
• Бор теориясы химиялык байланыштарды сандык жагынан тушундурууде толук жооп бере алган эмес.

Жыйынтыктап айтканда, Бор теориясы жаратылыштагы ете чоц телолордун - макро белукчелердун закондорун, эц кичинекей телолор-го, микробвлукчвлврге - атом, электрон, фотон ж.б. туздвн-туз колдо-нууга болбой тургандыгын кврсетту. Натыйжада микробелукчвлвргв ылайьпсталган жады физикалык теорияньш иштелип чыгышына объек-тивдуу шарттар тузулду.

Квант теориясынын  калыптанышы

Кванттык механика деген илим атом тузулушу теориясынан  алын-ган жацы маалыматтар менен  толукталды. Алсак, 1924-жылы француз окумуштуусу Луи-де-Бройль фотондор гана корпускулалык-тол-кундук кош касиетке ээ болбостон, электрондор да ушундай эле эки касиетке ээ экендигин белгилеп, 1927-жылы тажрыйба турунде да-лилдеген.

Электрондун корпускулалык касиети  анын бутун нерсе катары;' затка  таасир эткендигинде, ал эми толкундук касиети анын дифракция, интерференция кубулушуна дуушар болушунда, кванттар теория-сын еркундетуу менен де-Бройль электрондун толкун турунде кый-мылдай тургандыгын жана ошол толкундун узундугун эсептеечу тец-демени сунуштаган.

Девинсон менен Джермер 1927-жылы тажрыйба турунде электрондун толкун экендигин керсетуп, электрондун тобу дифракция-

38 

лык, интерференциялык эффекттерди бере тургандыгын далилдеген жана электрондун  толкунунун узундугун аныктаган.

Гейзенберг дайынсыздыгы. Кийинчерээк В. Гейзенберг электрондун кыймылы тууралуу кошумча тушунукту - дайынсыздыктын иринцибин кийирген. Ал принципке ылайык бирдей эле убакыттын ичинде электрондун абалын жана импульсун, ылдамдыгын жана энергиясын аныктоого болбойт деп эсептеген.

Квант механикасынын  кезкарашы боюнча, орбитаны мейкиндик-теги уч елчемдуу келемдегу объект сыяктуу кароого болот. Ядронун тегерегинде электрондун болуу ыктымалдыгын мейкиндиктеги кепшек сфералык шар сымал элестетуу керек. Алынган бул модель электрондук булут деп аталат.

Мындай сфералык шардын ордуна электрон езунун убактысы-нын 90% ин еткере турган ядронун тегерегиндеги чейрену чийип, электрондук булуттун жалпы элесин (3.1-сурет, б) жана келемдук фигураны керсетууге болот (3.1-сурет, в).

б

-:Ч

3.1-сурет. Электрондук булуттун тузулушу.

§ 3. Квант теориясынын негизги  жоболору. Кванттык сандар

Азыркы учурда кванттык химиянын кезкарашы боюнча атом-догу электрондордун кыймылы жана абалы  терт кванттык сан же («о.пбосо терт параметр аркылуу туюнтулат.

Башкы кванттык сан - п, электрондун энергиясын жана анын вдродон канчалык аралыкта кыймылдап жургенун керсетет. Башкы Кванттык сандын белгилуу бир маанисиндеги электрондордун абалы (Мвргетикалык децгээл деп аталат жана ал ар латын тамгалары ме-iii-ii ос.пгиленет: п = 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 же энергетикалык децгээл-14'     К, L, М, N, О, Р, Q.

39