Острый пиелонефрит

Химия илимин анализ менен синтезсиз элестетуу кыйын, себеби аларсыз азыркы мезгилдеги практиканын талаптарын канааттанды-руучу касиеттерге ээ болгон ете таза, женекей, татаал жана жаны физиологиялык активдуу заттарды, дары-дармектерди алуу мумкун эмес.

ф Эки же андан квп элементтин атомдорунан пайда болгон, ку 
рамы туруктуу татаал заттар химиялык бирикме деп аталат. 
Химиялык бирикмени пайда кылган элементтердин сандык катыш- 
тары езгерсе, касиеттери боюнча бири биринен айырмаланган жаны 
татаал заттар пайда болот. Мисалы, СО (ис газы) СО ₂ (кемуртек

(IV) оксиди).

Атом  жана молекула

Ар бир атомдун  женекей жана татаал заттарды пайда  кылуу жендемдуулугу анын атомунун тузулушуне кезкаранды болот, ошон-дуктан атомго мындай аныктама берилет:

Атом — химиялык элементтин бардык касиеттерин алып журген, он заряддуу ядродон жана терс заряддуу электрондон турган эн ки-чине электр жактан нейтралдуу бвлукче.

Химиялык реакция  учурунда атомдун сырткы электрондук  дец-гээлдеги электрондору гана езгерууге  учурайт, алардын саны ошол элементтин валенттуулугун аныктайт.

Молекула эки же андан кеп атомдордон турган бвлукче экенди-ги мурда эле далилденген. Кийинки химиялык байланыштын жара-тылышын тушундурген теориялардын негизинде молекулага теменку аныктама берилди:

Молекула —  заттын бардык химиялык касиеттерин  ичине кам-тыган бирдей же ар турдуу элементтин атомдорунан турган заттын эн кичине электр жактан нейтралдуу белукчвсу.

²"³⁶ 17    I Бишкекская

■, *Ш    A

тернат   №1 <1втова

 

Моль — сан жагьшан атомдук, молекулалык, иондук, формула-лык массасына барабар болгон заттын грамм менен туюнтулган мас-салык саны.

Демек, моль атомдук, иондук, молекулалык, формулалык масса-нын  грамм менен елченген санын тушундургендуктен, элементтин бир молундагы атом, молекула жана иондордун санына барабар болот. Ал сан 6,02 х 10²³ барабар болуп, Авогадро саны деп аталат. Мисалы, 1 моль H₂S0₄ массасы 98 г, 1 моль кемуртектики 12 г ж. б., б. а. мас-салары турдуу болгону менен молдорунун саны 1ге барабар деп альшат.

Элементтин бир атомунун'Же заттын молекуласынын массасын табуу учун алардын массасын Авогадронун санына белуп коюу жети-шерлик:

А М

^Ша~ 6,0210^2з;    ™^м~6,0210^23 (1Л)

Мисалы,       т_н = 1,008/6,0210²³ =0,16710 ²³ г

т₀₂ = 32/6,0210²³ = 5,3210-²³ г

_у

Y Химиялык формула бирикменин курамын толук чагылдырган белгилердин чогундусу. Бирикмени пайда кылган элементтин атом-дорунун сандык катышы алардын символунан кийин коюлган ин-декси менен туюнтулат. Эгерде формуладагы элементке индекс коюл-баса, анын бир гана атому болгонун керсотет. Мисалы, кемуртектин оксиддеринин формулалары: СО, С0₂. Биринчисинде кемуртектин бир атомуна кычкылтектин бир атому, экинчисинде кемуртектин бир атомуна кычкылтектин эки атому туура келери айкын керунуп ту-рат. Ошентип, формула татаал заттын элементтик курамын гана эмес, анын атомдорунун сандык катыштарын керсетет.

ф Заттын курамындагы атомдордун эц кичине сандык катыштарын гана чагылдырган формула эмпирикалык формула деп аталат. Мисалы, NaCl, H₂0, С₂Н₆0 ж. б. Мындай эмпирикалык формулаларды химиялык анализдин негизинде аныкташат, ал эми заттардын чыныгы молекулалык формуласын табуу учун анализдин жыйынтыктарынан тышкары алардын молекулалык массасы же буусунун тыгыздыгы белгилуу бол ушу керек.

Химиялык бирикменин формуласын жазуунун ыкмасы анын структурасы женунде  кошумча маалымат алууга мумкундук берет. Мисалы, темир сульфатынын формуласын Fe₂S₃0₁₂ же Fe₂(S0₄)₃ деп жазууга болот. Бирок Fe₂S₃0₁₂ бйрикмедеги атомдордун сандык ка-тыштарынан башка эч кандай тушунук бербейт, ал эми Fe₂(S0₄)₃ -

18 

бирикменин  структурасы женунде кошумча  маалымат берет: формуладагы уч деген индекс бирикмеде уч сульфаттын болгондугун, бир-ДИКТуУ болукче катары реакцияга катышарын жана темирдин эки ионуна сульфат ионунун учее туура келерин керсетет.

Валенттуулук жана окистенуу  даражасы. Химиялык формула :>лементтин валенттуулугуне жараша тузулот. Валенттуулук — химиялык байланыштын санын керсеткен зарядсыз чондук: атом учун эц Оырткы валенттик электронунун санына, ал эми иондор учун анын варядына барабар.

Эгерде бирикменин формуласы  белгилуу болсо, аны тузген эле-менттердин валенттуулуктерун аныктоого болот. Ал учун валент-туулуктору туруктуу элементтерди пайдаланышыбыз керек. Турук-туу валенттуу элементтер же алардын тобу:

I валенттуулер - К, Na, Li, Н, ОН", Cl~, J'

II валенттуулер - Са, Mg, Ba, О, S0₄²', СОз²"

III валенттуулер - А1, В, Р04³~ ж. б.

Индекстери  жок химиялык формулаларда элементтердин  ва-

II     п п     п II    ш   ш ленттуулуктеру барабар деп эсептелинет: НС1, СО, СаО, А1Р0₄

Индекси бар  химиялык формуладан белгисиз элементтин ва-ленттуулугу белгилуу элемент аркылуу табылат:

IV II     IV И     VI п

^а) С 0₂ -   S 0₂ >   S 0₃  "* ^мисалы кукурттуку 3x2 = 6

б.а. кычкылтектин валенттуулугу  индекске кебейтулуп, элементтин налснттуулугу  аныкталат.

б) Элементтин валенттуулугу карама-каршы турган индекстер 
аркылуу аныкталат.

V   И       III   II      VII   II       III        И N₂ 0₅ - С1₂ 0₃ > С1₂ 0₇ > Al₂ (S0₄)₃

Кобунче, окуучуларга валенттуулук боюнча формула тузуу талап кылынат. Ал учун эки элементтин же топтун валенттуулуктерун  ез-ара кебейтуп, кайрадан кебейтундуну тиешелуу элементтин валенттуулугуне белсек индекс келип чыгат:

и, 6    3x2.6 , _д1 Х = 6 = 3 = 2(А0 ^

^{х       Y}     Y = 6:2 = 3(0) б. а. X = 2, Y = 3 болуп аныкталды.

19

 

Окуучулардын химияны жакшы ездештурушу  учун, мезгилдик таблицанын ички мазмунуна токтобостон, ар бир чондуктун кандай мааниге ээ болорун баса белгилеп, тактап алганыбыз дурус.

Элементтин  катар номери — атомундагы протондун  санын — ядросунун зарядын  жана электрондун санын керсетет. Атом он, за-ряддуу ядродон жана анын тегерегиндеги айланып журген терс элек-трондордон туруп, электронейтралдуу белукче катары каралат.

Мезгилдин катар номерлери од заряддуу ядронун тегерегинде айланып  журген электрондордун канча децгээлде  белунуп жургендугун керсетет. Мисалы, биринчи мезгилдин элементтери учун бир, экин-чисинде - эки, учунчусунде - уч ж. б. электрондук дедгээлдери бар: Мисалы, III мезгилде © ) ) )

Группа  номерлери бир нече тушунукту  корсете алат:

а) Группа номерине элементтин валенттуулугу же децгээлдин эц 
сырткы катмарындагы электрондор барабар. Мисалы, эгерде элемент 
тертунчу мезгилге таандык болсо, анда анын биринчи децгээлинде - 
2, экинчисинде - 8, тортунчусундо группанын номерине барабар бол- 
гон электрондор, ал эми ортодогу учунчу децгээлде калган электрондор 
жайгашат.

б) Группа номери элементтердин эц жогорку окистенуу даража- 
сындагы кычкылтек боюнча валенттуулугун керсетет.

в) Группа номери элементтин суутек боюнча валенттуулугуне 
туура келет:

• I-IV группанын элементтеринин суутек боюнча валент-туулуктеру тиешелуу группалардын номерлерине барабар. Мисалы, LiH, ВеН₂, ВН₃, СН₄.
• V-VIII группанын элементтери учун суутек боюнча валент-туулуктеру 8 санынан группанын номерин кемиткенге барабар. Мисалы, NH_3> H₂0, HF.

© Химиялык бирикмедеги атомдордун бири бирине карйта са-лыштырмалуу жайгашышын, химиялык байланыштын санын - ва ленттуулугун чагылдырган формулалар графикалык формулалар

деп аталат.

Группанын номерине жараша оксид, негиз, кислота жана гид-риддердин  формулалары теменку таблицада  келтирилген:

20 

2.1-таблица Группанын номерине туура келген бирикмелер

 

Группанын номери	1	II	III	IV	V	VI	VII
Оксиддер	э2о	ЭО	Э2О3	Э02	Э205	ЭОз	э2о7
	NazO	MgO	AI2O3	Si02	Р205	so3	Cl207
Негиздер	NaOH	Mg(OH)2	AI(OH)3	-	-	-	-
Кислоталар	-	-	НзАЮз	H3Si03	Н3РО4	h2so4	НСЮ4
Гидриддер	NaH	MgH2	AIH3	SiH4	РНз	H2S	HCI

н-о_ч у> н-<Ло

Формуладагы атомдорду  байланьпнтырган бир сызыкча  жалкы (С1 - С1), эки сызыкча кош  байланышты (О = О), уч сызыкча учтук  байланышты (N = N) чагылдырат. Мисалы, А1(ОН)_а, H₂S0₄, K₂S₂0₇ графикалык формулалары теменкудей болот:

о

.о-н

Al-^-0-H

о-н

о

II

к-о—s—о—s-0-к II       II о       о

• Органикалык бирикмелердин  тузулушун жана элементтин валент-туулуктерун  туура чагылдырган мындай формулалар структуралык «формула деп аталат. Мисалы, молекулалык формуласы С₃Н₆0 би-рикмеге теменку структуралык формулалар жооп берет:

.-<

сн₃-с—сн₃ сн₃-сн₂-

Н

о

пропаналь (альдегид)

пропанон (кетон)

Химиялык формулалар бир катар маселелерди иштеп, эсептее-■ифду жургузууге мумкундук берет.

1.1-мисал. Химиялык анализдин негизинде заттын курамында '/.'{,!)% сымап жана 26,1% хлор бар экендиги аныкталды. Бул уулуу зпттын эмпирикалык формуласын тапкыла?

21

 

Чыгаруу:       а) п = — формуланы пайдаланып,

сымапучун: 73,9 г/200,6 г/моль = 0,368 моль

хлоручун: 26,1 г/35,5 г/моль = 0,737 люль

б) Эми  сымап менен хлордун молдук катыштарын табабыз:

Hg:Cl = 0,368: 0,737=1 : 2 Демек, сымаптын 1 молуна хлордун 2 молу туура келсе, анын эмпирикалык формуласына HgCl₂ жооп берет.

1.2-мисал. Курамы 80% кемуртек жана 20% суутектен турган бирикменин молекулалык массасы 30га барабар. Заттын молекула-лык формуласын аныктагыла.

Чыгаруу: а) Мурда кемуртек (х) атомдорунун суутек (у) атомдо-руна болгон сандык катышын табабыз:

х ₌ 800_:т0__{=        ;20 = 1:3} у      12     1,008

Демек, заттын эмпирикалык  формуласы СН₃, молекулалык массасы =«15 м.а.б., ал эми чыныгы молекулалык массасы = 30 м.а.б. болгондуктан заттын молекулалык формуласы С₂Н₆ экенин табуу кыйын эмес.

б) Формуланы  башкача тапсак да болот. Алгач кемуртек менен суутектин молдук улуштерун аныктап: 30 х 0,80 = 24 жана 30 х 0,20 = 6, андан ары кемуртек менен суутек атомдорунун сандык катыштарын табабыз:

С = 24 : 12 = 2,     Н = 6 : 1 = 6, С : Н = 2 : 6

*    Демек, заттын молекулалык формуласы С Н .

'/ Химиялык тендеме кеп сандаган маалыматтарды ичине камты-ган эц ыцгайлуу кыска жазуу. Эгерде ошол эле химиялык процессти сез менен тушундуруу керек болсо, бир нече барак жазууга туура келмек. Химиялык тендемени туюндурууда жазылган ар бир заттын формуласын, белгисин химиялык реакцияга катышкан жана пайда болгон продуктулардын курамын так жана туура чагылдыруу керек. Химиялык тецдемени жазууда молекулалык заттар молекула турунде, иондук заттар иондор турунде керсетулет.

Мисалы, комурдун куйушунун  тецдемесинде бардык заттар ато-мардык жана молекулалык турде жазылат:

с + о;=со₂ 

Ал эми кучтуу кислота менен  щелочтун ортосундагы реакция-нын  тецдемесин теменкудей жазышат:

НС1 + КОН = КС1 + Н₂0,   же Н⁺+ ОН=Н₂0

Реакциянын журуу шартын туюндурган химиялык тецдемелерди жазууда теменку негизги эрежелерди сактоо керек:

1. Эритмеде кучтуу электролиттер ион турунде жазылат (туздар, кучтуу кислота менен щелочтордун эритмелери);
2. Начар электролиттер, чекмелер (женекей жана татаал молекулалык заттар) атом же молекула турунде жазылат;
3. Реагенттер жана продуктулардын формулалары туура жазы-лып, коэффициенттери так аныкталышы керек.

Химиялык тендемелерге кашаада жазылган кошумча белгилерди келтируу реакциянын журуу шарты  женунде толугураак маалымат алууга мумкундук берет, («к»), («с»), («г») белгилери заттардын фи-зикалык абалын (катуу, суюк, газ) керсетет; «э» зат эритме турунде алынганын керсетет. Реакцияда газ турундегу заттын белунушун (Т) виде, чекменун пайда болушун (-1) ылдый багытталган жебелер менен туюндурушат.

Ошентип, реакцияга кирген заттардын курамы, жаратылышы, журуу  шарты, абалы белгилуу болсо реакциянын тецдемесин тузуу жецилдейт.

■ф Химиялык реакцияларга катышкан жана андан пайда болгон заттардын салыштырма массалык сандарын эсептвв химияда стехиометрия (грек, stexios - баштапкы, metrio - ченейм) деп аталат.

«Стехиометрия»  терминин илимге Рихтер киргизген. Стехиометрия химиялык ар кандай маселелерди чечууде кецири колдону-лат. Реакциянын толук тецдемесиндеги бирикмелердин алдына ко-юлган коэффициенттер процесске катышкан жана пайда болгон заттардын молдук катыштарын аныктайт. Эсептевлвр массанын бирди-ги грамм менен влченсе, моль тушунугу грамм-молекулалык, грамм-иондук, грамм-формулалык массаны туюндурат.

Моль масса деп 1 моль элементтин же бирикменин массасын айтабыз. Заттын массасы (т), саны (га) жана моль массаларынын (М) байланышы бар.

Моль массаны заттын массасынын (г, кг) анын санына (моль) болгон катышына барабар болгон физикалык чоцдук катары карай-быз:

М = т/п, мындан т = М ■ га же га = т/М. . (2.2)

 

22 

23

 

Демек, моль масса М г/моль,  кг/моль деген бирдиктер менен туюнтулуп, заттын 1 молунун массасын керсетет. Мисалы,        1 моль Н₂0 = 18 г/моль, 1 моль H₂S0₄ = 98 г/моль, 1 моль С = 12 г/моль, 1 моль ОН"= 17 г/моль,