Острый пиелонефрит

Этилен, ацетилен молекулаларынын пайда болушун эстегиле.

Квпчулук органикалык заттардын  курамдарына квмуртек менен суутектен  башка элементтердин атомдору (О2, S, N2, Р) ж. б. кирет. Квмуртек менен суутектен башка элементтердин атомдору берилген класстардын касиеттерин аныктоочу атомдордун топторун функционалдык топтор деп атап журвбуз.

ф   Белгилуу класстарга мунездуу касиеттерди керсетуучу атомдор  жана атомдордун топтору функционалдык тонтор деп аталат.

Мындай  функционалдык топторго твмвнкулвр кирет:

ОБГ,   NO2,  NH₂, -СООН, S0₃HT,  СГ,  Br",  J" ^н,        С=Ож. б.

*/

Спирттерге мунездуу функционалдык  топ - ОН гидроксил тобу, СНзОН - метил  спирти, СНзСШОН - этил спирти, НО - СН₂- СН₂0Н -

этиленглико ль.

Альдегиддерге мунездуу 
о о

-с* н-с"

^ «^ - альдегид тобу,       ^л ..      - кумурска альдегиди,

н н

о

//

СНо—С 
. v     - уксус альдегиди

Н

Карбондук кислоталарга мунездуу - СООН карбоксил функционалдык тобу, НСООН - кумурска кислотасы, СНз- СООН - уксус кислотасы, С17Н35СООН - стеарин кислотасы.

Нитробирикмелерге мунездуу - N02 - нитро тобу.

Аминдерге мунездуу - NH₂ - амино тобу.

Углеводороддордун галогендуу туунудуларына мунездуу - F, - С1, - Вг, - J топтор, СНзС1, СН3СН2ВГ, CH₃J ж.б.

Квпчулук органикалык заттардын  курамдарында эки ар турдуу функционалдык  топторду кармап жургвндвру дагы бар, аларга ай-рым мисалдарды келтирели:

СН₃ - СН - СООН - сут кислотасы ОН

 

10 

11

 

НООС - СН₂ - СН СООН - алма кислотасы ! ОН

NH2 - СН₂ - СООН - амино-уксус кислотасы

NH2 - СНг - СНг - СООН - аминопропан кислотасы

Жогору жакта санап  еткен функционалдык топторду кармап журген эц негизги заттарды, алардын  касиеттерин эсинерге тушуруп, тиешелуу реакцияларынын тендемелерин жазгыла.

Органикалык заттардын негизги класстарынын ортосундагы генетикалык байланыш

X класста етулген органикалык химиянын негизги белумдерун окуп аяктагандан кийин органикалык заттардын ортосунда тыгыз генетикалык байланыш бар экендигин байкагансыцар. Ал байла-ныштарды керсетуучу схемаларды иш жузуне ашыруу боюнча силер-де белгилуу ыкма калыптанган. Мисал катары ар бир белумдегу заттардын биринен башкаларынын келип чыгышын керсетуучу айлануу-ларды иштеп керелу.

Теменку схемалык турде  берилген айланууну иш жузуне ашыруу- 
чу реакциялардын тендемелерин жазып, тендегиле. Пайда болгон 
заттар кайсы белумге тиешелуу ага аныктама берип, алынган зат- 
тын касиетин мунездегуле. О

_г

Г*-С₂Н₄ -►  С₂Н₅ОН   -*~ СН₃ с"

\

о-с₂н₅

СН₄   -*►  С₂Н₂—С₆Н₆  -*►  C₆H₆N0₂  -*- C₆H₆NH₂ -*- C₆H_fiNH,Cl

_♦

0 0 0

н₃с —с      -► н₃с — с/   -►  н₃с — с'

\ \ \

Н ОН О - Na

//

С  -^CH₄ -► н— С    -+~ СН₃ОН  -*- СН₃С1 -*- СН₃ОН -*- 
Н 0 0

-*-СН₃С1 -»-С₂Н₄ -^С₂Н₅ОН ■*- СН₃— С ' ■*- СН₃ — С

он

12 

Органикалык химия илиминин дуинвну таанып-билуудвгу  мааниси

X класста органикалык химия курсу менен таанышуу анын илим катары внугуу тарыхынан башталган. XIX кылымдын башында белгилуу болгон заттарды минералдык жана органикалык заттар деп эки топко белуштурушкен. Ошол учурдагы кепчулук окумуштуулар органикалык заттар «турмуштук кучтун» таасири менен организмде гана пайда болот деп эсептешкен. Мындай кезкараштагы окумуштуу-ларды виталистик (vita - турмуш дегенди билдирет, латын сезунен алынган) окумуштуулар дешкен.

Мындай кезкарашка дуйненун кепчулук окумуштуулары макул болбой, ездерунун эксперименттик изилдеелерунун жыйынтыктары менен органикалык заттарды органикалык эмес заттардай эле про-бирканын ичинде синтездеп алууга боло тургандыгын айтып, немис окумуштуулары Ф. Велер, А. В. Кольбе козукулак кислотасын, мочевина жана уксус кислотасын синтездешти. Ал эми Француз оку-муштуусу М. Бертоле майлуу, орус окумуштуусу А. М. Бутлеров кант-туу заттарды синтездеп алышкан.

Санап еткен окумуштуулардын илимий эмгектери виталистик теорияга сокку  уруп, органикалык илимий химиянын негизин туптеш-ту. Жалпы химиянын курамдык белугу болуп органикалык химия енуге баштады. Шарттуу турде заттарды минералдык, органикалык деп белуштургенубуз менен бул заттар химиялык айланууларда бири бирине етуп турат. Органикалык заттардын бардыгы куйуп кеп сан-дагы энергияны белуп чыгаруу менен минералдык заттарга етет. Ал минералдык заттардан жашыл есумдуктерде фотосинтез процесси журуп, органикалык заттар пайда болот.

Илимдин жетишкендиктеринин натыйжасында космохимия тар- 
магы енугуп, космостон келген метеориттерден алынган маалымат- 
тар, Айдан алынган топурак дуйненун кепчулук лабораторияларын- 
да анализделип, Айдан алынган топурактын курамы Жерде кездеш- 
кен айрым породаларга курамы боюнча болуп чыкты. Космос

адам баласына кептеген маалыматтарды  берет. Бизге белгилуу болгон элементтердин айрымдары космосто да кездешет.

Жаратылышта элементтер пайда кылган заттардын кездеши-ши же кездеш;пеесу  алардын касиеттерине байланыштуу: эригичти-ги, учма болушу, термикалык турактуулугу, окистенуу-калыбына келуу жендемдуулуктеруне байланыштуу. Жаратылышта кенири таралган кен байлыктар андагы журген процесстердин жыйынты-гы; жаратылышта тынымсыз химиялык процесстер журуп турат: эруу, эритиндилердин аракеттениши, заттардын сууда эриши жана кайрадан кристаллдашуусу ж. б.

13

 

Жаратылыш материалдуу. Ал езунун закондору жана законче-немдуулуктеру  менен жашайт, езгерет, енугет. Ошол дуйнену таа-нып-билуунун негизин  диалектикалык материализм тузет. Материя езунун закондору менен  жашаган объективдуу чындык, анын жашоо формасы - кыймыл. Кыймылсыз материя, материясыз кыймыл бол-бойт. Кыймылдын кептеген турлеру белгилуу: биологиялык, химия-лык, механикалык, электрдик жана коомдук.

Ошентип жалпы эле химия илими  анын бир тармагы болгон орга-никалык  химия материалдуу дуйнену, андагы айланууларды окуу менен дуйне - материалдуу, ал енугет, есет деген жыйынтыкка келет. Дайыма жаратылышта езгеруулер болуп турат. Бул езгеруулер карама-каршы-лыктын биримдуулугу аркылуу ишке ашат. Жаратьшышта абанын, суу-нун жана Кун нурунун таасири менен бир турдуу заттар бузулуп турса (тоотектеринин бузулуп топуракты пайда кылышы), кайра жаны заттар пайда болот. Жаратьшышта журген взгеруулердун анын улам жаны фак-тыларын химия илими пайдаланып, жаны закондорду ачьш, аларды практикалык турмушта пайдалануу жолдорун иштеп чыгышат.

вндурушту жана айыл чарбасын химиялаштырууда  полимердик материалдарды синтездввнун мааниси

Органикалык химия  курсунда биз табигый жогорку  молекулалуу заттардын айрымдары  менен тааныштык. Ал ар жаратылыш каучугу, крахмал, целлюлоза жана белок, нуклеин кислотасы. Нуклеин кислота-сы табигый полимер, ал кептеген мононуклеотиддерден турат. Нуклеин кислотасынын мономери мононуклеотиддер. Мононуклеотиддер углеводдук рибоза жана дезоксирибоза калдыктарынан, примидиндик жана пуриндик негиздерден турат.

Жогору жакта биз атап еткен табыгый полимерлер адам бала-сынын  жана ендуруштун талаптарын канааттандыра  албайт. Ошондук-тан эл чарбасынын жана ендуруштердун талаптарын канааттанды-рууга  жетишуу учун синтетикалык ыкма менен жогорку молекулалуу полимерлерди ендуруу талапка ылайыктуу. Ошентип синтетикалык енержайларды внуктуруу учун алар иштетуучу сырьелор болуш керек. Андай чийки заттар мунай жана анын продуктулары, ташкемурду кокстоодон алынган айрым заттар, чексиз углеводороддор ж.б. эсепте-лет. Синтетикалык ендуруш иштете турган сырьелорго жаратылыш жана нефти менен чогуу кездешуучу газдар дагы кирет.

Органикалык синтез ыкмасы менен ендурулген кепчулук жогорку  молекулалуу заттардын тузулуштеру  касиеттери менен силер таанышасы-

С1

- полипропилен ж. б.

нар. Мисалы, ["" ^СН2^— 9^{Н —} I _n -полихлор винил,   (— СН₂^_ СН—]

СН₃ 14 

Жогорку молекулалуу  заттар - полимерлер эки ыкма менен  ендурулет:

1. Полимерлешуу реакциясы. Мында чийки зат, мисалы этилен-дин молекуласы, аны мономер деп коюшат. Бул учурда миндеген мономерлер биригип, ири макромолекула пайда болот.
2. Поликонденсация реакциясынын натыйжасында жогорку молекулалуу затты ендуруу. Бул учурда чийки зат теменку молекулалуу ар башка заттар аракеттенишип, жогорку молекулалуу заттан тышкары кошумча продуктулар (Н₂0, НС1, NH₃) алынат. Мисалы, фенол формальдегид чайырын ендуруу менен таанышасынар.

Синтетикалык ыкма менен  ендурулген жогорку молекулалуу  зат-тардан пластмасса, коррозияга туруктуу жабдуулар, радиотехника-да, телемеханикада колдонулуучу тетиктер, суу етуучу тутуктер, химиялык заттарга (щелочь жана кислота) туруктуу болгон аппа-раттар, алардын тетиктери, типографиялык шрифттер ар кандай фено-пласттар, синтетикалык булалар, синтетикалык каучуктар; андан бутадиен, дивинил, изопрен, хлорпрен каучуктары алынат, алардын колдонуу тармактарын билесицер. Синтетикалык булалардан капрон, лавсан, хлорин, нитрон ж.б. кездемелер ендурулуп ар туркун тармактарда колдонулат. Бул кездемелер бекемдиги, кубеге туруктуу-лугу ж. б. сапаттары менен айырмаланышат.

о

.   Суроолор жана конугуулор

1. Органикалык тузулуш теориясынын биринчи, экинчи жоболоруна анык-тама берип, мисалдар келтирип, далилдегиле.
2. Органикалык тузулуш теориясынын-учунчу жана тертунчу жоболорун мисалдар менен далилдеп бергиле.
3. Гомологияны кандай тушунесунер?
4. Химиялык байланыш жана анын турлеру кайсылар?
5. Органикалык заттардагы функционалдык топтор кайсылар?
6. Теменку берилген айланууларды иш жузуне ашыруучу реакциялардын тендемелерин жазып, тендегиле жана пайда болгон заттарды атагыла?

1) СаС0₃ -> СаО -> СаС₂ -> С₂Н₂ -» С₆Н₆ -> C₆H₅CI -» С₆Н₅ОН

2± С₂Н₅ОН -> С₂Н₄ -> НО - СН₂ - СН₂ - ОН -> С0₂ -> СаСО_э -> Са(НС0₃)₂

7. Дуйнену таанып-билууну кандай тушунэсуцор?

^ Дуйне материалдуу дегенди кандай тушунесунер?

9. Синтездик енержайлардын сырьелору кайсылар?

10. Синтездик енержайларда кайсы жогорку молекулалуу заттар алынат?
11. Полимерлерди атагыла, аларды кайсы тармактарда пайдаланабыз?
 

II глава

8-9-класста етулген химиянын

НЕГИЗГИ БеЛУМДвРУН КАЙТАЛОО § 1. Химия лык  негизги тушунуктвр жана терминдер

Химиялык элемент жана заттар

Ш    Ядронун заряды жана электрондук  тузулушу бирдей атомдун туру химиялык элемент деп аталат.

Ар бир химиялык элементтин аты (символу) элементтин белги-си менен мунезделет жана анын латынча атынын бир же эки тамга-сы менен белгиленет. Мисалы, суутек - Н (Hydrogenium), кычкыл-тек - О (Oxygenium), кемуртек - С (Carboneum). Химиялык белги-лер формулаларды жана тендемелерди туюндурууда пайдаланылат.

Заттар  жана аралашмалар

Зат материянын белгилуу бир  сапаттарга ээ болгон чексиз кеп формаларынын бири. Химия — заттар, алардын  курамы, тузулушу, физикалык-химиялык касиеттери жана алардын езара айланышта-ры жвнундегу табигый илим. Химияда  белгилуу шартта туруктуу физикалык касиеттер менен мунвзделген, тынч абалда взунв тие-шелуу массага ээ болгон бирдей бвлукчвлврдун тобун зат деп атайт.

Ар бир зат курамынын  туруктуулугу жана тектештиги менен  мунезделет, бардык массада бирдей касиетти керсетет. Мисалы, те-мир, жез, хлор, кычкылтек, озон, азот жвнеквй заттардын, ал эми суу, акиташ, бор, кант, кайнатма туз татаал заттардын турлеру бо-луп эсептелет, кадимки шартта туруктуу болгондуктан езгеруусуз сакталат.

Женекей заттар бир турдуу элементтин атомдорунан (Не, Ne, Аг) же молекулаларынан (Н , 0₂, 0₃, Cl₂, N₂ ж.б.), ал эми татаал заттар эки же андан квп элементтин атомдорунан турат. Мисалы, Н₂0, С0₂, NaCl, CuS0₄- 5Н₂0 ж. б.

Заттардын гомогендуулугун аныктоо  учун анын тазалыгын ана-лиздве жетишсиздик  кылат, себеби куймалар, эритмелер, аба - го-могендуу болгону менен курамдары езгврмвлуу болот, демек, касиеттери да курамына жараша взгервт. Булар аралашмалар деп аталат. Аралашмалар женекей жана татаал заттардын биренчей - гомогендуу белугу болгону менен таза затка жатпайт. Топурак, таш, бетон, чоюн, жыгач, аба ж. б. бир нече заттардын аралашмасынан тургандыгын женекей эле кез менен, микроскоптун же башка куралдын жардамы менен кврууге, аныктоого болот.

16 

Химиянын эн негизги тажрыйбаларынын  бири аралашмадан таза заттарды белуп алуу. Химиялык лабораторияда аралашмаларды химик алгач тазалап, таза заттарга белуугв киришет. Заттарды аралашмадан тазалоонун ыкмалары кеп: буулантып айдоо, экстракциялоо, адсорбциялоо, кристаллдаштыруу, центрифугациялоо, чекмвлерду сузуп белуу, электролиз, электрофорез ж. б.

Заттын тазалыгы физикалык касиеттеринин керсеткучтеру  менен аныкталат, эгерде зат таза болсо, анын физикалык константа-лары (эригичтик, балкуу жана кайноо температуралары, тыгыздыгы ж. б.) туруктуу болот.

Татаал заттарды женекей заттарга ажыратуу - анализ (грек, analisis - ажыратуу, белуу), ал эми женекей заттардын езара ара-кеттенишуусунвн татаал заттарды алуу - синтез (грек, sintesis - би-риктируу, кошуу) деп аталат.