Батырлар жырын окыту

Ғдістеменіњ 38-бетінде жыр мғтініне қатысты  с±рақтар ‰лгісі берілген. Ғрине м±ѓалім  тғжірибесінде б±ндай с±рақтар ғрт‰рлі  формада беріліп жатады. Ғйтсе  де, «Қобыланды  батырлыѓыныњ жырда кµрсетілу ерекшеліктері қандай?» деген 3-с±рақтан гµрі «Қобыланды бейнесінен кµрінетін халық арманы қандай?» деген с±рақ сғттірек.  ¤йткені ішкі-сыртық жаулардан халықты қорѓай алатын батыр болуын арман еткен халық қиялы ерлік, батырлықты Қобыландыѓа молынан дарытқан. Қобыланды бейнесі арқылы халықтыњ қаћарман к‰ші бейнеленеді. Халық ±ѓымындаѓы қас батырѓа тғн қасиеттерді береді. Халық қалаѓан батыр µзініњ ерлік к‰шімен ѓана емес, рухани беріктігімен де тањдандырады. Қобыланды бейнесін ғњгімелеу ‰стінде м±ѓалім оқушыны ойландыратын бір проблемалы с±рақ ±сынуы м‰мкін. Қобыланды бейнесінен µздеріњ 5-сыныпта оқып кеткен қиял-ѓажайып ертегілерден қандай-қандай кµріністер еске оралады десек, ертегі мен эпостық жырдаѓы халық қиялыныњ  ‰ндестігін ањѓартады. Жғне де: «Қараман кім? Оѓан қандай сипаттама беруге болады?»деген 4-с±рақты «Қараманныњ сµзі мен ісіне қандай сипаттама беруге болады?» десек нақтырақ. Себебі жырда Қобыландыѓа ол: «Кµбіктіні µлтіріп, бір тояйын қанына, найзам тимей д±шпанѓа, арманда барам мен» дейді. Ал Кµбіктімен жекпе-жек келіп қалѓанда: «¦мтылумен Кµбікті, Қараманды ±стады, желкесінен қысады, к‰шіктейін шыњѓыртып, тақымына басады» десе, Қарлыѓа т±тқын болѓан қос батырѓа келіп: «Қолыњды шешіп қашырсам, µзім қаштым дермісіњ?» дегенде, Қараман: «Меніњ µзім қашармын... р±қсат берсењ қашармын» деуі жањаѓы с±раққа нақты жауап болумен бірге істеріне де сипаттама береді.

Оқулықтаѓы  жыр мғтінінен кейінгі с±рақ-тапсырмада жғне ғдістеме с±рақтарында Қарлыѓаѓа  қатысты с±рақ берілмейді.  Бірақ  оқушылар тарапынан «Қарлыѓаныњ тањдыры не болды?» деген с±рақ берілмей қалмайды. Шынында, Қарлыѓа бейнесі пікір таласын тудыруѓа с±ранып т±рѓандай проблема. Ғдістеменіњ 37-бетіндегі «Жырда Қарлыѓа бейнесі де µзініњ орнын тапқан» деген сырѓытпа  сµйлем жазыла салѓан. Оқулықтаѓы жырда оныњ қандай «орнын» тапқаны берғлім дейді.  Жырдыњ толық мазм±нын жақсы білетін м±ѓалім ѓана халық қиялы Қарлыѓаныњ тањдырын қалай шешкенін айтпай т±ра алмайды.

Талдау  ж±мыстарында м±ѓалім шғкірттеріне жырдаѓы ғсірелеуге, бейнелі сµздерге, жыр тармақтарыныњ ғр т‰рлі ±йқастарына бақылау жасатады. Ғсіресе, кµзге ±рып т±рѓан ‰ндесе ±йқасатын бірыњѓай сµздер ±йқасына, олардыњ жыр ғсерлігін к‰шейте т‰скеніне назар аудартады.

Жыр мазм±нынан туындайтын тапсырмалар  беруді м±ѓалім ғрт‰рлі амалмен ±йымдастыруы м‰мкін. Соныњ бірі кейіпкерлердіњ ғрқайсысына лайық мақал-мғтелдер тауып жазып келіњдер деген сияқты. Мғселен, Қараманѓа лайық  - «Арық айтып, семіз шық» дегендей. Оқушыныњ сµз µнеріне деген талѓамына қарай да тапсырмалар беріледі. Шыѓарма жазу ‰шін де тақырыптар ±сынады.

Б±л пікірлер алѓашқы басылѓан оқулық пен  ғдістеме қ±ралдыњ жетіле т‰суіне  де аз болса септігі болар ма екен деген ойдан туындады /26/.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ел намысын қорѓаѓан абзал ±л

Сабақтыњ мақсаты: 1. жыр мазм±нымен таныстыру (II-б.); жырдыњ зерттелуі, идеясы, жырдыњ айтушылар туралы алѓан білімдерін тиянақтау ; жырдаѓы Манас бейнесін (жыр мазм±нына талдау жасай отырып) ашу;

2.оқушылардыњ д‰ниетанымын кењейту,  тілін дамыту, µз пікірін ж‰йелі  жеткізе білуге даѓдыландыру;

3.жыр мазм±ны негізінде оқушылардыњ патриоттық сезімін арттыру.

Сабақтыњ типі : аралас сабақ.

Сабақтыњ ғдісі: 

1. с±рақ – жауап,  2. зерттеу, іздендіру  3. салыстыру.

Сабақтыњ кµрнекілігі:

1. «Манас» жыры туралы пікірлер  жазылѓан таблицалар.

2. манасшылдардыњ суреті

3. эпос бойынша салѓан сурет

4.‰нтаспа

 

Сабақтыњ барысы:

І ¦йымдастыру кезењі. Қобыздыњ ғуенімен «Манас» жырынан ‰зінді тыњдау.

ІІ Еске т‰сіру.

- Б±л тыњдаѓандарыѓ, балалар,  µткен сабақта ‰зіндісімен танысқан қырѓыз халқыныњ ғйгілі дастаны «Манас» жырынан алынѓан ‰зінді. Еске т‰сірейікші.

- Сонымен «Манас» жыры туралы  не білдік?

Оқушылар: – «Манас» - қырѓыз халқыныњ эпикалық жыры. Кµлемі жарты миллион жолдан астам эпос – қырѓыз елініњ сан ѓасырлық µмірін бейнелейтін аса мањызды ескерткіш.

М±ѓалім:  - Д±рыс айтасыњдар, енді тақтаѓа назар аударайық, б±л жырѓа ғйгілі ақын  Қырѓызстандаѓы мемлекеттік елшіміз М.Щаханов былай баѓа береді:

«Манас» эпосыныњ µн бойында қырѓыздыњ тарихы мен тадыры, тілі мен ділі, салты мен дғст‰рі, елдігі мен ерлігі, шарасы мен иманы т±р».

М±ѓалім: - Жырдыњ оқиѓасында не айтылады?

• Қырѓыз халқыныњ бастан кешірген т‰рлі дғуірдегі оқиѓалары, т±рмыс - салты,  наным – сенімі айтылады.
• Балалар, жырдыњ негізгі идеясын нендей деп ойлайсыѓдар?
• Жырдыњ негізгі идеясы – б‰тін бір халықтыњ бостандыққа ±мтылып, тғуелсіз ел болу жолындаѓы к‰ресін дғріптеу.
• Біз жырдан ‰зінді оқыдық, жалѓасын білеміз бе?
• Жыр «Манас», «Семетай», «Сейтек» деп аталатын ‰ш бµлімнен т±рады.
• Жырдыњ зерттлеуінен не білесіњдер?
• «Манас» жырын ењ алѓаш Европаѓа танытқан – Ш.Уалиханов. Ол 1856 жылы Ыстықкµлге сапарында «Манастыњ» бір тарауы  «Кµкетайдыњ асын» т±њѓыш рет жазып алады.
• Д±рыс айтасыњдар. Балалар, Шоқан б±л жыр туралы мынандай пікір айтқан екен.

«Манас» қырѓыздыњ ескі мифтерінен, ањыздарынан ертегілерінен жиналып, бір адам – «Манас» тµњірегінде топталѓан энциклопедия»

Таѓы  қандай зерттеушілерді білеміз?

М.Ғуезов, Ғ.Марѓ±лан, т.б.

- Иғ, балалар, жырдыњ зерттелуін  жақсы біліпсіњдер, енді осы  дастанныњ мыњ жылдыѓы қашан  тойланѓанын еске т‰сірейікші. 

1995 жылы ЮНЕСКО-ныњ арнаулы шешімімен «Манас» дастаныныњ 1000 жылдыѓњы кеіғнен атап µтілді.

- Балалар,   «қырѓыз, қазақ  бір туѓан» демекші қырѓыз  халқы мен қазақ халқы –  ертеден бір-бірімен бауырлас  туыстас халық. Осынау ‰лкен  тойѓа біздіњ Қазақстанымыз да  µз ‰лесін қосты. Атап айтсақ, жазушы Ғ.Кекілбаев тойѓа шашу ретінде «Баѓзыдан жеткен баба жыр» деген мақаласын тарту етті. Белгілі ақын М.Шаханов пен ғдебиетші Р.Отарбаев жырды қырѓыз тілінен аударып, қара сµзбен жазып шықты. 1995 жылы 2-томдық «Манас» энциклопедиясы жарық кµрді.

• Енді, балалар, жырды б‰гінге жеткізуші жыршылар - мансшылар туралы не білесіњдер?
• Жырды айтушыларды «ж±мықшы» не манасшы деп атайды. Олар жырды кењйтіп, кµркейтіп жеткізіп отырѓан.

Манасшылар  саны µте кµп, олардыњ ішінен С.Орзбахов пен С.Қаралаев есімдері ерекше қ±рметпен аталады.

Жыр ылыбы Жамбыл жырдыњ кейбір бµлімдерін жақсы біліп, той жиындарда айтқан.

К.Ғзірбаев µзініњ жыр дастандарына эпостан  сюжетті қосып отырѓан.

-Балалар, енді жырдыњ µзіне  келейік. Жыр – ел тарихы. Тарих адамсыз кµрінбейді. Ендеше жырда қандай кейіпкерлер бар екен. (балалар атап шыѓады).

- ¤те жақсы т‰сініпсіњдер. Балалар,  қазақта «ат – ер қанаты»  деген мақал бар. Ер қанатсыз  биікке ±ша алмайды. Сондықтан  Манастыњ аты Айманбозды да  кейіпкерге қосқанымыз жµн...

• Жырдыњ оқиѓасына келейік.

Манас 7-де, ол ғлі біреуге «жынды дғу», енді біреуге - шері.

- Шері дегенді қалай т‰сінеміз.  Неге Манасты «Жынды дғу» деп  атаѓан?

(балалар жауап береді)

- Енді,  балалар, Манастыњ µз  заманедастарынан ерекшелігі қалай берілген. (ауызша с±ралады).

- ¤ткен сабақта ‰йге жырдыњ  кез келген µзіње ±наѓан жерінен  ‰зінді жаттауѓа беріп едім. Осы  кµрсететін жерін жаттаѓан адам  бар ма?

Манастыњ  алѓашқы батылдыѓы, жау ж‰ректігі  қалай беріледі. Мғтіннен тауып оқиықшы. Оқыѓан соњ сол сғттегі Манастыњ т‰сінде қандай µзгеріс болды.

Иғ, енді қалмақтыњ сексен баласыныњ  Манастан қорқып ‰рейі  ±шқан сғтін  кім айтып жібереді?

(жаттау болса с±ралады)

- Ал, шешесі қалай қарады?

• Шешесі қ±дайдан с±рап алѓан балањ ѓой,- деп жылады.
• М±ѓалім.- Шыѓыс халықтарыныњ ғйел адам ер адам т±рѓанда шешім шыѓарып,µзінше ғрекетке бармайды. Б±л жерде халықтыњ осындай ерекшелігін кµрсетпек болѓан.
• Сонымен, балалар, б±л бµліміміз қандай оқиѓамен аяқталып еді?
• Ғкесі Манастыњ малыма ие болсын днп қойшы Ой б±рбайѓа қосып жібереді.
• Балалар, біз осыѓан дейін жырдыњ идеясы, зерттелуі,манасшылар туралы, бала Манастыњ µсуіндегі ерекшеліктер, алѓашқы ерліктері туралы білдік. Ендігі бµлімінде бала Манастыњ 12-ге толып, батыр Манасқа айналѓан кезіммен танысамыз.
• Ал , ‰йде жыр мазм±нымен µздеріњ танысасыњдар...
• Ал, осы батырлар жырыныњ Манас дастанымен қандай ±қсастықтары бар?
• ¤мірге келуінде, µсуінде, жаулармен к‰ресінде, замандастарыныњ ерекшелігінде, жауларыныњ осал болмауы.

Осы жырлардаѓы Манастар, Алпамыстар, Қамбарлдар кім ‰шін, не‰шін к‰ремті?

• Ел тғуелсіздігі ‰шін, елін қорѓау ‰шін.
• Ал, б‰гін біз қандай елміз?
• Біз жғне қырѓыз халқы тғуелсіз мемлекет.
• Олай болса кешегі Манастар мен Алпамысты тудырѓан халық арманы орындалады ма?
• Балалар: - иғ.
• ‡йге тапсырма.
• Бірінші жырдыњ мазм±нымен толық танысып, жоспар қ±ру.
• Екінші жырдан Манастыњ батылдыѓын сипаттайтын жерлерін жаттау.
• ‡шіншісі «Мен –тғуелсіз елдіњ ±ланымын» деген тақырыпта шаѓын ой толѓау.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

   

 

 

Қорытынды

Қазақтаѓы батырлар ғњгімесі ескі заманнан басталады. Батырлар ғњгімесініњ басы ескі т‰рік  бірлігініњ заманындаѓы ғњгімелерден шыѓады. Қазақ елініњ ескілігі жалѓыз қазақтікі емес, жалпы т‰рік ж±ртыныњ ескілігі деп санауѓа керек. Б±рынѓы т‰рік, моњѓол дғуірі ж‰рген заманда, алтын орда, ақорданыњ к‰ндері айтылатын жерлер бар. Ноѓайлы, қырым, қыпшақ, қырѓыздардыњ бір жалаудыњ  астында бір ел болып ж‰рген кездерін айтады. Б±л т‰рік ж±рттарыныњ жік-жікке бµлінбей т±рѓан к‰ндері. Бірін-бірі жат демей бауыр кµріп ж‰рген кездері.

Қазақтаѓы батырлар ғњгімесініњ осы кездерде шыққаны бір жік болып, кейінгі замандаѓы шыққандары екінші бір жік болады. Алѓашқы жіктегі ±лы батырлар. Б±лар кµщпелі елдіњ шабынгерлік, жауынгершілік, қ±ба қалмақ заманында ж‰ргендегі батырлары. Ол кездегі тыныштық, амандық, т‰гелдік ылѓи найзаныњ ±шы, білектіњ к‰шімен алынатын, қара к‰штіњ ѓана дғуірі ж‰рген заман. Ғлі жеткен ғлсіздіњ қожасы білген, ғлсіздер қ±л мен к‰њ болѓан заман. Не нғрсеге ие болсањ, иелігіњ қылыш ж‰зінде ѓана сақталѓан. Сондықтан ол замандаѓы елдіњ с‰йеніші кім? С‰йеніші қол бастаѓан батыры, ел бастаѓан ханы мен би болѓан. Ел қиялында ж‰ретін елдіњ шын қадірлі басшысы осы ‰ш мінездіњ ‰шеуіне кім бірдей жетік болса, сол деп саналѓан. Сондықтан толық жақсы ғрі батыр, ғрі би, ғрі ел билеген хан болуы керек. Б±л уақыт батырдыњ ењ қадірлі болѓан заманы. Елдіњ елдігін сақтаѓан шын азаматы, «ық жаѓына қала, ел жаѓына пана» болѓан, ірге бермес еркесі заман.

М.О.Ғуезов қазақтыњ барлық батырлары екі жікке бµлінеді. Алѓашқы жікке кіретін ±лы батырлар: туысы бµлек, орны басқа, ел қиялындаѓы баѓа – жоѓары болѓан, ер рудыњ басшысы, ғрі ел іргесін бермейтін елдіњ ±лы қамқоры, ханы қатарлы болѓандар.

Б±дан кейінгі жікке кіретін – кіші батырлар. Б±лар қазақтыњ тіршілігі тыныштық дғуіріне қарай ауысып, асау ханныњ жуасыѓан кезінде шыққан батырлары. Б±л кездіњ батырлары азѓындаѓан батыр.

Б±рынѓы Едіге, Қобыландылар бір жаѓы періден, бір жаѓы керемет иесі  - ғулиеден туса, кейбірі кµп тілеумен ғулиеге ат айтып, қорасанѓа қой айтқан к‰нде, алпыстаѓы Аналық, тоқсандаѓы Тоқтарбайдан туса, болмаса, Ер Сайын сияқты пірдіњ батасы, тілеуімен туып, пірдіњ қорѓауымен тіршілік ететін болса, соњѓы батырлар ғншейін қоњыр қазақша туады. Екінші ‰лкен айырмасы: б±лардыњ ісі мен к‰шініњ бғрі де қазақтыњ µз ортасындаѓы араздық, жаулыққа ж±мсалады, - дейді.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Пайдаланѓан ғдебиеттер тізімі:

1. Ы.Алтынсарин. «Киргизская хрестоматия», 1879

2. С.Сейфуллин. Қазақ ғдебиеті, 1932ж.

3. М.Ғуезов «Мысли  разных лет» 1961. «Ғр жылдыњ ойлары», 1959ж.

4. С.М±қанов, Батырлар жыры (жинақ), 1939ж. Жғне Қазақ ғдебиеті  (хрестоматия), 1939ж.

5. Х.Ж±малиев, Қазақ ғдебиеті (оқулық), 1949ж., Қазақ эпосы мен ғдебиет тарихыныњ мғселелері, 1958ж.

6. Магулан А., О характере и  исторической обусловленности казахского  эпоса, «Известия казахского филиала  АН СССР. Серия историческая», 1946, №2 с.75-80

7. Б.Кенжебаев. Халық эпосы туралы, «Ғдебиет жғне искусство» журналы, №2, 1939ж. Жғне «Қобыланды батыр туралы» сол журнал, №12, 1940ж.

8.  А.С.Орлов «Казахский героический эпос», 1945

9. Н.С.Смирнова ««Казахский эпос», 1968г. 

10. Қоњыратбаев Ғ. «Қазақ фольклорыныњ  тарихы» Алматы, Ана тілі, 1991ж.

11. Н.К. Пиксанов. Горький и фольклор. 1938г.

12. В.А.Келтуяла. Краткий курс

13. Ж±малиев Қ. Абайѓа дейінгі  қазақ поэзиясы жғне Абай поэзиясыныњ  тілі, А., 1948ж. 

14. Батырлар жыры, 1939.

15. Ж±малиев Қ. Қазақ µлењ қ±рылысы, тілі жћніндегі Абайдыњ жањалықтары  // Майдан 1944

16. М±қанов С. Халыфқ м±расы. Алматы, 1974

17. «Қобыланды батыр» ҚазССР  Ѓылым академиясыныњ баспасы, 1957ж.

18. Белинский В.Г. Шыѓармалардыњ  толық жинаѓы. 5-том. 

19. Ахметов Ш. Батырлар жыры  жғне балалар ғдебиеті. Алматы, 1984.

20. Қамбар батыр. ҚазССР Ѓылым академиясыныњ баспасы, 1957ж.

21. Исмайлов Е. Ақындар, 1956ж.

22. Горький М. «Әдебиет туралы» жазушылардыњ б‰кілодақтық І съезініњ материалдары. Алматы, 1943ж.

23. Ж±малиев Х. Қамбар батыр.  Қазақ ғдебиеті тарихы, 1 том.

24. «Алпамыс батыр» жырыныњ  сюжеті мен композициясы. Мырзабекова Қ. // Қазақ тілі мен ғдебиеті, 2003 №12

25. «Қобыланды батыр жырын оқыту.  Мырзаѓалиев Қ. // Қазақ тілі мен  ғдебиеті, 2002 №4

26. Габдуллин М., Сыдықов Т., Қазақ  халқыныњ батырлық жыры, А., 1972.,

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ПІКІР

Дипломдық ж±мысы орта мектептегі аса µзекті мғселелердіњ ж‰гін кµтеріп т±р. Байкенова  Назираныњ  дипломдық ж±мысы халық  қазынасы батырлық ‰лгілерді бастауыш сынып оқушыларын мењгеруге арналѓан. Бітіру ж±мысы кіріспе, негізгі, қортынды бµлімнен жғне пайдалаѓан ғдебиеттер тізімінен т±рады.