Батырлар жырын окыту

Қатарыња қарасањ,

Мен емес тањдап тиеріњ.

Іздегеніњ асылық,

Ыњырсытып байлаѓан.

Мастыѓы шыѓар  биеніњ...

Қол ±стасып  қыз Назым,

Уғде қылсам сенімен,

Біржан келіп  малы кµп,

Алып кетсе  айырылып,

Абыройы ашылар

Қайѓыменен  басылар,

Ат басындай ж‰регім.

Б±л ескертулер тектен тек айтыла салѓан емес. М±нда таптық сипат, саяси мғн  бар. Екеуініњ қосылуына тосқауыл болатын  ‰лкен қайшылық осында. Қамбар оны  ескертті. Б±л Қамбар жырыныњ басқа батырлық жырлардан таѓы бір ‰лкен µзгешелігі, жањалыѓы деп білеміз. Қамбар жас болса да алды, артын болжай білетін, абайлап, ақылѓа салып қарайтын µнегелі азамат, ірі т±лѓа. Б±л оѓан берілген халықтық сипат.  Оныњ жастарымыз ‰шін ‰лгі болатын тғрбиелік жақтары, батырлыѓымен қатар ақылды, сабырлық, ±стамдылыѓында деп білеміз.

Осындай шайқас, тартыс ‰сті жастарѓа патриоттық рух беріп, оларды жігерлендіре т‰седі. Б±л жастар ‰шін ‰лкен тғрбие. Советтік патриотизмніњ туып дамуы жайында  М.И.Калинин былай деген:

«Ал, шынында, советтік патриотизм біздіњ халықты  ілгері дамытқан ата-бабалардыњ творчестволық  ісініњ мирасқоры ... Б±ѓаудан азат етілген  халықтар µздерініњ эпостық жғне тарихи батырларыныњ образдарын асқан  қуанышпен еске т‰сіруде. Олар б±л  қаћармандарын µздерініњ тањдаулы кµркем шыѓармаларында бейнелеп кµрсетуде... Демек, советтік патриотизм µзініњ қайнар кµзін халық эпосынан бастап, ежелгі заманнан алады, ол халық жасаѓан қазынаныњ  ењ тањдаулыларыныњ бғрін µзініњ бойына жинайды. Жғне барлық жетістіктерін ардақтап сақтауды ±лы абырой деп біледі». Б±л жастарымызды батырлық жырларымен таныстыру арқылы патриоттық рух беретінімізді дғлелдетін мањызды аса зор пікір.

Қамбар  батыр жырындаѓы оқиѓа бірден шиеленісіп µрістеген сайын оқушыѓа  да ғрт‰рлі ойлар туып, оларды қызықтыра т‰седі. Дғл осы жердегі бірінші қақтыѓыс ендігі жерде қыз Назымныњ таѓдыры не болар екен. Қалмақ ханы Қараман шынымен-ақ қыз Назымды тартып ғкете ме? ¤з елі б‰ліншікке т‰сейін деп жатқанда, Қамбар батыр қарап жата бере ме? – деген ой тартысыныњ орынды с±рақтары туады. Жырдыњ ењ қызықты жері де осы. М±нда µмір с‰ру тартысы да , тап тартысы да айқын суреттелген.  Қамбар батыр жырындаѓы кейіпкерлер – іс-ғрекеттерімен де , мінез-қ±лықтарымен де, таптық сипатымен де бір-біріне ±қсамайтын, бір-біріне ғрқашан қарама-қарсы келіп отыратын типтік образдар. Алшыораз бен Келмембеттіњ қақтыѓысы, қалмақ ханы Қараман мен Қамбар арасындаѓы тартыстар оларды µзіндік кейіптерін, бейнелерін даралап кµрсетеді. Қараман мен Келмембеттіњ озбырлыѓына берілмей жарлы да болса Қамбарды жақтап, соныњ етегін ±стаѓан қыз Назымныњ қайсарлыѓы бас бостандыѓы ‰шін к‰рескен азаматтыњ ерлігін танытады. Сондықтан қыз Назымныњ осындай адамгершілік сипатын жастар жоѓары баѓалап, жырдыњ басынан аяѓына дейін оны мақтап отырады. Оқиѓасы осындай қызық болып, кейіпкерлер арасындаѓы тартыстар айқын суреттелсе, ол соѓ±рлым жас оқушыныњ т‰сінуіне жењіл бола бермек. Қамбар батыр жырыныњ балалар ғдебиетіне жақын т±ратын оқиѓа тартымыныњ осындай ашық та айқын суреттелуіне деп баѓалаймыз.

Қамбар  батыр жырындаѓы оқиѓа тартысыныњ қызықтыѓын б±дан да гµрі айқындай т‰су ‰шін мынадай факторларды  ерекше атап кµрсеткіміз келеді. Келмембетті  Алшыораз µлтірмейді. Жауды жауша  м±қату ‰шін қалмақ ханы Қараманѓа  сғлем айта  бар, деп оны µлімнен босатады.

Ж‰р едіњ мас  боп Келмембет,

Қ±дайдыњ берген баѓына.

Басыњнан қ±лақ  садақа,

Боласыњ адам таѓы да.

Ішпесе тамақ  µлер деп,

Қылмады зиян жаѓыња.

Кесілген жердіњ жайласып,

Ш‰кірет қылѓан жаныња,

Біз таласып  бармаймыз,

Қыз-келіншек, бойжеткен,

Некелеп алѓан жарыња –  /20.75/

дейді.

Озбырлық  пен басқыншылық жасаудыњ, к‰ш  кµрсетудіњ ақыры не болѓанын айтады. Жел с±раѓан дауылѓа соқтыѓар дегенді ескертеді. Еліње де, жеріње де таласпаймыз, бармаймыз. Сендер ±қсап қыз-келіншек, бойжеткендеріње де, некелеп алѓан жарларыња да соқтықпаймыз – дегенді айтады. Бейбіт µмір с‰руді, басқыншылық жасамауды, жғбірлемеуді халық  ерте заманнан бері-ақ ањсап та, жақтап та келгенін осыдан айқын кµруге болады. Қамбар батыр жырыныњ мазм±ны да, идеясы да біздіњ қазіргі µмірімізге жақын келетінін осыдан білеміз. Балалардыњ оқуына да жењіл, т‰сінуіне де оњай болатыны да осындай ерекшеліктерінде.

Алшыораз  Келмембетке қатањ ескертулер айтып қайтарса да, м±ны кµрген Қараманныњ ет ж‰регі шошынып, айдаћардай ысқырып, зғрін шашып, µзініњ барлық сарбаздарын жиып алады. Ноѓайлыныњ елін Ғзімбайдыњ аулын шауып алуѓа баратынын айтып, асыѓыс тапсырмалар береді. Ғзімбай да қарап жатпайды.

Қамбарѓа хабар айтып, µтініш білдіреді. Қамбар б±л µтінішті қабыл алады. Қамбар тек қана Назымныњ намысын қорѓау ‰шін емес, ноѓайлы елін басқыншылардан азат ету ‰шін аттанѓанын атап айтады.

Қамбар айтты  жғдігер,

Қылмањыз кµп  уайым.

Ғуелі алла, екінші

Ж±рт ‰шін белді  буамын.

Отынды жанѓан µшіріп,

Асырып қырдан қуамын,

Халқымыз қапа болмасын,

Есен барса жолбарысыњ,

Сындырам саѓын д±шпанныњ /20.75/–

дейді.

Қамбардыњ батырлыѓы да, жай уақыттаѓы тіршілігі  де µз басыныњ қамы емес, елдіњ, халықтыњ қамы, халық қамқоршысы екенін білдіреді. Қамбар µз уғдесіне жетеді. Ноѓайлы  жеріне басқыншылықпен кіріп, қыз Назымды  зорлықпен алѓалы жатқан қалмақ ханы Қараманмен соѓысып, олардыњ тас-талқанын шыѓарады. Жауларды µз елінен қуып тастайды. Халқын с‰йген азаматтыњ қадірі мен дғрежесін к‰шейіп, беделі б±рынѓыдан да арта т‰седі. Мањдай тері тµгілген  асыл ењбек пен намыс шайқасыныњ аяѓы ғрқашан игілікке айналуын арман ететін халықтыњ ізгі тілегі орындалады. Батырлар жырыныњ ішінде балалар ғдебиетіне жақын болатын Қамбар батыр жырыныњ басты ерекшеліктері осындай.

Б±л ерте заманда халықтыњ басынан кешірген тарихи µмірініњ шындық бейнесі, ±рпақтан – ±рпаққа ауысқан асыл м±расы. «Эпосқа, ауыз ғдебиетіне ±лы тарихи уақиѓалар ‰немі негізгі идеялық, сюжеттік мотив беретіні рас. Мғселен  қазақтыњ батырлар жырына, қазақ халқыныњ жоњѓар қалмақтарыныњ басқыншыларына қарсы ±зақ жылѓы к‰рестері негізгі мотив болады. Бірақ, фольклор тарихи шындықты сол қалпында жырлай бермейді: ақындық қиял, творчестволық шабытпен қ±былып, µзгеріп жырлайды» /21.7/ - дейді, филология ѓылымдарыныњ докторы Есмаѓанбет Исмайлов. Қамбар батыр жырыныњ патриоттық сезімдерге қ±рылѓан халықтық терењ мазм±ны жастарымызды рухтандырып, жігерлендіріп, қызықтырып отыратыны осыдан.

Қамбар батыр жырыныњ композициялық  қ±рылысы, оқиѓасыныњ қызықтыѓымен қатар  тілі де шебер. Халық жырлары батырлық жырларды µз заманындаѓы халықтық тілді қолданѓан. Қазір ол кездегіден қоѓамдық қ±рылыс та, халық т±рмысы да , оныњ экономикасы мен мғдениеті де кµп µзгергендіктен, халықтық шыѓармалардаѓы кейбір сµздердіњ де кµнеленіп қалѓаны, қазіргі ғдебиет тілімізде қолданылмайтыны мғлім. Бірақ, сол ескірген сµздер µткен ѓасырларда µмір с‰рген халықтыњ тарихи µмірін ғлі де кµп жғрдемдеседі. Сондықтан м±ндай кµне сµздер біздіњ сµздік қорымыз бен сµздік қ±рамымыздан м‰лде шыѓып қалмайды. Қазіргі ғдеби тілімізде қолданудан шыққан, ескі ±ѓымды білдіретін сµздерді – кµне сµздер (архаизм) дейді. Қамбар батыр жырындаѓы: «Жамбыѓа», «д‰р», «пешене», «қ±са», «к‰рзі», «шаћ», «дулыѓа», «зияпат», «зергер», «медет», «тоба», т.б. сµздер тарихи мғні бар, ескі ±ѓымды білдіреді. Халықтық шыѓармалардаѓы поэтикалық тілдіњ таѓы бір µзгешелігі, оларды т±рақты эпитеттерді қолдану жиі кездеседі. Кей сµздердіњ µзіне тғн, соѓан тіркесе айтылатын т±рақты анықтаушы м‰шелері болады. Оны эпитет деп атайды. «Ж‰йрік ат, µткір қылыш, ±шты найза», «Қамыс қ±лақ, ой желке, салпы ерін, ±зын тісті» т.б. м±ндай т‰р батырлар жырында кµп кездеседі.

«Коллектив ғруақытта µзініњ шыѓармасын идеялық жғне кµркемдік жаѓынан жетілдіріп отырады, мғнерлейді, шырайландыра т‰седі» /22/, - дейді Максим Горький. Халықтық шыѓармалардыњ ±рпақтан ±рпаққа ±ласып, сақтала беретіні, мғњгілік µмір с‰ретінініњ бір белгісі осыдан деп білеміз.

Халықтық шыѓармаларда таѓы бір µте с‰йіп кµп қолданылатын кµркемсµз  - тењеу делінеді. М±ндай т‰р µз отанын, µз халқын аса қадірлеп ардақтауды, жауын ғшкерелеп м±қатуда шебер суреттеледі. М±ндайда бір нғрсеніњ артықшылық µзгешелік белгісін білдіру ‰шін екінші бір нғрсемен салыстырып соѓан тењеп кµрсетеді. Салыстырудыњ м±ндай т‰рі тењеу деп аталады. «Қамбар батыр» жырында жаушы болып қыз Назымды Қалмақ ханныњ Қараманѓа айттыра келген Келмембетті Алшыораз ат ‰стінен аударып алып, қ±лаѓын кесіп қ±нтитып, м±рнын кесіп ш±нтитып тастаѓандаѓы сипатын басқа заттармен салыстыра тењеу арқылы жақсы суреттеген.

Қылшықтай мойнын қуратып,

Тоқпақтай басын сымпитты,

Қояндай кµзін бадырайтып,

Б‰йректей бетін б±лтитты.

Осы мысалдаѓы: «қылшықтай, тоқпақтай, қояндай, б‰йректей» деген тењеу  сµздер болады. Тењеу кµбіне есім сµздер мен есімшелерге, етістіктерге -тай, -тей, -дай, -дей, -ша, -ше, дайын, дейін ж±рнақтарын жалѓау арқылы жасалады. Қамбар батыр жырыныњ тілін сµз еткенде кµзге т‰сетін бір ерекшелік – бейнелеу (символ) дейді профессор Хажым Ж±малиев /23/.

Тењеуді ±лѓайѓан т‰рінен кейде бейнелеу пайда болады. Бір затты екінші бір заттыњ кескініне, т‰ріне, т‰сіне, т±лѓасына не µзіне балай айтуды бейнелеу дейді. «Қамбар батыр» жырында:

Саусаѓы алтын  с±њқарѓа,

Ілдірейін деп  келдім,

Кµлдегі ‰йрек  қазыњды,

Алтайы қызыл  т‰лкіње,

Қосайын деп  ойлап ем

Қ±майы ж‰йрік тазымды, -

дегенде, қалмақ ханы Қараманды с±њқар қ±майы, ж‰йрік тазы бейнесінде суреттесе, қыз Назымды – ‰йрек, қаз, алтайы қызыл т‰лкі бейнесінде кµрсеткен.

«Қамбар батыр» жырындаѓы оқиѓа кµбіне осы  сияқты бейнелеумен суреттеледі. Халықтық жырлардаѓы суреттеудіњ м±ндай т‰рі балаларды ойлануѓа, адамдардаѓы  т‰рлі µзгешеліктерді қандай нғрселерге балап айтқанын ойлап табуѓа ‰йретеді.

Халықтық  шыѓармалардаѓы поэтикалық тілдіњ ерекше орны кµбіне ғсерлеу (гиперболалық) сипаттамалардан  айқын кµрінеді. Батырлар аттарыныњ  ±шуы, не батырмен тілдесуі, батырлардыњ  кµп қолѓа жалѓыз шауып жењуі, аяѓына диірмен тас байлап ж‰рсе де қашқан киіктіњ алдын орып қ±тқармау, таѓы да сол сияқтылардыњ бғрі де ғсірелеу, шамадан тыс асыра суреттеуге жатады. Қ±былысты, заттыњ нғрселерді µз шамасынан µте асырып, арттырып суреттеуді ғсерлеу (гиепрбола), - дейді. Ғсерлеу – «Қамбар батыр» жырында да µте жиі кездеседі. Халықтық шыѓармалардыњ поэтикалық тілі мен оныњ қ±рылыс ерекшеліктерініњ соншалық шебер айтылуы - оныњ мазм±ныныњ мейлінше терењдігін білдіреді. Халық даналыѓыныњ сарқылмас, µшпес м±расы барлыѓын танытады.

Халықтық шыѓарма балалар ғдебиетініњ алтын қоры дейтініміз де, халықтық шыѓарманыњ балаларѓа тигізетін тғрбиелік ғсері де осындай дғрежеде болатыны µзіне-µзі айқын. ¤йткені халықтық шыѓармада халықтық сипат бар, халық даналыѓы бар.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.2. Батырлар жырын мектепте оқыту

Батырлар  жыры – ауыз ғдебиетіндегі ењ бай  да кµне жанрлардыњ бірі. Қаћармандық эпос деп аталады. Батырлар жыры халық µмірініњ т±тас бір дғуірін жан-жақты қамти отырып, сол тарихи кезењдегі батырлардыњ сыртқы жауларѓа қарсы ерлік к‰ресі ел ішіндегі ғлеуметтік қайшылықтар мен тартыстарды бейнелеп береді. Бірақ онда тарихи оқиѓалар тізбегі µмірде болѓан қалпында емес, жырдыњ кµркемдік шешіміне лайықты µріледі. Бас кейіпкердіњ ж‰ріс-т±рысына, µзге елге ерлік сапарѓа шыѓуына жғне µз елін жаудан азат етуіне байланысты оқиѓалар бір қаћарманныњ мањына топталып, соныњ бейнесін ашуѓа қызмет етеді. Эпос желісі белгілі бір тарихи дғуірге табан тіреп соны кµрсетіп отырѓанмен оѓан кµбіне т‰рлі заманныњ оқиѓаларын бір қаћарманѓа теліп жырлап беру тғн. Батырлар жырыныњ  осы µзгешелігіне байланысты ѓылыми ортада кµптен бері т‰рлі т±жырымдар орын алып келеді. Ресейлік зерттеушілер (Б.А.Рыбаков, Р.С.Липец, т.б.) жғне кейбір қазақ ѓалымдары (Ғ.Марѓ±лан, Ғ.Қоњыратбаев, т.б.) эпостық жырлардаѓы тарихи оқиѓалар мен тарихи т±лѓаларѓа с‰йене отырып, жыр мен тарихтыњ жақындыѓын тілге тиек етсе, енді бір топ ѓалымдар (В.Я.Пропп, Б.Н.Путилов, т.б.) эпостыњ нақты тарихи оқиѓаларѓа қатысы жанама т‰рде ѓана кµрінеді деген пікірді алѓа тартады. Соњѓы кездері эпостық жырларда тарихтыњ да, кµркемдік шарттылықтыњ да белгілі бір дғрежеде орын алатынын, б±л екеуініњ ‰немі бірге ғдіптеліп отыратынын негіздеген зерттеулер жарыққа шықты (В.П.Аникин,  В.М.Гацак, Р.Бердібаев, Ш.Ыбыраев, т.б.). Қалай болѓанда да батырлар жыры – ењ алдымен кµркем шыѓарма. Ол µзініњ жанрлық нысанасына қарай шындықты µзінше қорытып, оны µзініњ кµркемдік µзгешелігіне қарай µріп отыратыны даусыз. Эпостық жырлар адамзат қоѓамыныњ тарихи даму ‰рдістерімен бірге жасап келеді. Осыдан болса керек, эпостық жырларды кейде тарихи кезењдерге қарай топтастыру орын алып келе жатыр. Эпостық жырларды іштей саралап, жанрлық белгісіне, шыѓу дғуіріне қарай топтастырып отыру ѓылымныњ жеткен дењгейін танытады жғне м±ндай жинақтаушылық сипаты бар ой-пікірлер б±рын-соњды ж‰ргізілген ізденістердіњ нғтижесіне с‰йенеді.

Қазақ эпосын пайда болѓан дғуіріне қарай топтастыру ‰лгісін Ш.Уалиханов, Г.Н.Потанин, В.Радлов, Ғ.Диваев, А.Байт±рсынов зерттеулерініњ тғжірибесіне с‰йеніп Марѓ±лан ±сынѓан болатын. Ол эпосты бес салаѓа бµлсе, кейіннен Қоњыратбаев эпосты он салаѓа бµледі. Мыњдаѓан жылдық тарихы бар қазақ эпосыныњ шыѓу дғуірін, жанрлық т‰рлерін  ішкі кµптеген ескерткіштерін қарай топтастыру оњай іс емес. Батырлар жырын пайда болу кезењдеріне қарай ірі ‰ш топқа жинақтауѓа болады: 1. «ењ кµне заманѓы эпос»,  «ертелік эпос», «архаикалық эпос», «кµне эпос», «мемлекетке дейінгі эпос» дейтін атаулар ѓылымда алѓашқы кезењдегі эпостық жырларды атау ‰шін қолданылып ж‰р. Олардыњ қатарына «Ергенеқон», «Аттилла», «Ертµстік» мергендер туралы эпостық жырлар жатқызылады. 2. Тарихи кезењдердіњ эпосы: Т‰рік қаѓанаты, Оѓыз қаѓанаты, Нойѓайлы дғуірі, Қазақ қаѓандыѓы кезењіндегі эпостар («Қорқыт ата кітабы», «Алпамыс», «Қамбар», «Қобыланды», «Ер Тарѓын», т.б.).

3. Жања дғуір эпосы (тарихи  жырлар, 1916 жылѓы ±лт азаттық кµтеріліске байланысты жырлар «Еспенбет», «¤теген», Нарқыз», т.б.) батырлар жыры байырѓы кµне эпостыњ жалѓасы ретінде дами отырып, қоѓамдық қарым-қатынастыњ саяси-ғлеуметтік жаѓдайлардыњ µзгеруіне б±рынѓы жекелеген рулар мен тайпалардыњ біртіндеп халық болып қ±рала бастауына сғйкес қалыптасты. Осыѓан байланысты б±рынѓы мифтік т‰сініктердіњ іргетасы сµгілді. Қайшылық к‰рес идеясыныњ т‰п қазыѓы болып, б±рынѓы кездегідей дию перілер емес, енді адамдар д‰ниесіндегі (басқа діндегі, тілдегі, мемлекеттегі) қайшылықтар тақырыбы алынды. Мифтік дғуірден бері қалыптасып келе жатқан батырѓа қаћармандық дғуірде жеке отбасы, ‰й іші, қалыњдық ‰шін к‰реске шыѓу секілді ғрекеттер жеткіліксіз еді. Енді оныњ ерлігі біртіндеп халықтыњ бостандыѓы, елдіњ бірлігі кµптіњ тілегі мен м‰ддесі ‰шін қызмет етуі керек болды.

М±ныњ бғрі байырѓы мифпен кµне эпостыњ  жанрлық белгілерін µзгертіп м‰лдем жања жанрдыњ – батырлар жырыныњ  қалыптасуына жаѓдай жасады. Дегенмен, байырѓы кµне эпостыњ дғст‰рі  негізінде пайда болѓан батырлар жыры архаикалық белгілерін сақтап та қалды. Солардыњ бірі – батырдыњ болашақ жарын іздеп шыѓуы жғне осы сапарда кейбір қиыншылықтарды, алѓашқы жорықтары жењуі. Алайда, б±л жорықтыњ мғні біршама бғсењдеп, жырдыњ т‰пқазыѓы батырдыњ ел-ж±ртын азат етуге аттанѓан сапарларына ауысқан. Мысалы, «Қобыланды» жырындаѓы Қ±ртқа – батырѓа ат тањдап, болашақ қандай қиындық боларын алдын ала болжап отыратын кµреген адам. Қарлыѓа Қобыландымен бірдей дғрежеде ерлік кµрсетіп, батырлардан асып т‰спесе кем т‰спейді. Ғйтсе де ғйел еркі (матриархат) дғуірімен байланысты орын алѓан  белсенді ғйел қаћармандарыныњ қызметі кейінгі батырлар жырында біршама шектелген. Ғйелдер отбасы, ‰й-ішініњ ѓана кµркі болып қалѓан. Қолына қару алып, ерлермен бірге ж‰ретін болмаса аѓа-інілерін ‰йлендіріп, олардыњ орнына µзі кек алатын ғйел қаћармандар м±нда жоққа тғн. Батырлардыњ іс-ғрекетін, ж‰ріс-т±рысын, т±лѓасын ғсірелеп, ±лѓайтып кµрсету батырлар жырында мањызды орын алады. Аттыњ сµйлеуі, биік таулар мен қамал-қорѓандардан ±шып µтуі, қысылѓанда батырларѓа ақыл-кењес беріп, қиындықтан қ±тқаруы сиықты байырѓы тғн белгілер батырлар жырында ‰лкен орын алады. Алайда б±л да біртіндеп шындыққа, реалды µмірге жақындай бастаѓан. Батырдыњ жењілмейтіндігі жғне оѓан зақым келмейтіндігі де - эпикалық дғст‰р. Қаћарманныњ µліп-тірілуі атса мылтық µтпейді, шапса қылыш кеспейді сияқты ажалсыздық батырѓа деген шексіз  идеалдық т‰сінік, ғрине, жалпы мифтерден бастау алатын «мғдени ілкі қаћарман» ±ѓымымен тµркіндес. Фольклордыњ µзге жанларына қараѓанда батырлар жырыныњ кµтерер ж‰гі анаѓ±рлым ‰лкен.