Батырлар жырын окыту

М.О.Әуезов  атындағы  Семей университеті

Филология   факультеті

Қазақ  филологиясы  кафедрасы

 

 

 

 

 

 

 

БІТІРУ  ЖҰМЫСЫ

 

ТАҚЫРЫБЫ: 

 

БАТЫРЛАРЫН  ЖЫРЫН  БАСТАУЫШ  СЫНЫПТА ОҚЫТУ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ОРЫНДАҒАН: ҚАЗТАЕВА  И.М.

БОПӘ; 337 ТОП.

ҒЫЛЫМИ  ЖЕТЕКШІСІ:

Ф.Ғ.К. ЕРДЕМБЕКОВ Б.А.

Қорғауға  жіберілді

''---------'' ­­­­­­­­­­­­­­ 2006 ж.

Кафедра  меңгерушісі

ф.ғ.к.  Бибеков Қ.Т.

''­­­­­­''---------­­­­­­ 2006 ж.

 

 

СЕМЕЙ-2006

 

 

 

 

Жоспар

І. Кіріспе  бөлім

 

 

ІІ. Негізгі  бөлім

1. Батырлар жырының тақырыптық, көркемдік құндылықтарын  оқытудың  ерекшеліктері
1. Эпостық жырлардағы батырлар образы мен ерлік тақырыбы
2. Батырлар  жырының  бала  тәрбиесіндегі маңызы

2.Эпостық жырлар жғне балалар  ғдебиеті

2.1. Эпостық жырлардаѓы  балалар ғдебиетіне тғн сипат

2.2. Батырлар  жырын мектепте оқыту

 

 

   ІІІ. Қорытынды   бөлім

 

   ІҮ. Әдебиеттер

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.Батырлар жырының тақырыптық, көркемдік құндылықтарын  оқытудың  ерекшеліктері

1. Эпостық жырлардағы батырлар образы мен ерлік тақырыбы

 

Батырлар жыры – ауыз әдебиетінің маңызды да күрделі  жанры. Ауыз   әдебитінің арналы саласы болған батырлар жыры ұлттық әдебиетіміздің  көркем де бай мұрасы екені белгілі құбылыс. Батырлар жыры арқылы халқымыздың  ғасырлар бойғы тарихы мен шежіресін, ерлігі мен көзсіз батылдығын аңғарамыз. Батырлар жыры ерлік пен елдікті, жігер мен намысты, Отансүйгіштік пен ұлтжанылықты жырлайтын ұлттық әдебиетімізегі көне мұра. Батырлар жыры жас ұлан мен жас өспірімдерге өмірдің ең қымбаттысы, ең асылы – жақсылық пен ізгіліктің, ерлік пен батырлықтың, адалдық пен әділдіктің ұрығын себеді. Әдебиет пәнінің әр сабағы адам бойындағы асқар арман, әдемі сенім, әсемдік пен сұлулыққа құштарлық тәрізді ең мөлдір сезімдер мен кісілік қасиеттер туралысырласу сабағы десек те артық болмас. Ал, батырлар жыры арқылы оқушылардың рухани дүниесі байып, туған тілін, елін құрметтеуге, қорғауға дейінгі сезімдер қалыптасады. Батырлар жырының көркем үлгісін оқыту арқылы оқушылар алдында еліміздің тарихы, оның ғасырлар қойнауында қалған сөз сандығы ашылады, солар арқылы халық арманы, қиялы, келер күннен күтер үміті, ақ сенімі көрінеді.

Батырлар жыры - ұлттық әдебиетіміздің ерлік, батылдық, батырлықты жырлайтын кестелі де төкпелі  үлгісі. Сонымен батырлар жырын оқытудың басты мақсаты – оқушыларды халық  даналығы, халық өсиеттері, батырлар ерлігінен үлгі алу, Отансүйгіштік, парасаттылық, адамгершілік, елдік пен ерлікке тәрбиелеу. Батырлар жырының ауқымы да, мүмкіндігі де, маңызы да ерекше болып келеді.  Әдебиет – жан үниені, он екі мүшені, алпыс екі тамырды түгелдей жайлап, еш уақытта да көзге көрінбейтін сезім қылдары арқылы ақыл иесі – адамды өз ырқына жетелеп алатын қасиетті дүние. Ал, сол арналы әдебиеттің бір саласы болған батырлар жыры оқушылардың бойында қайсарлық сынды құндылықты ұштайтыны белгілі құбылыс. Міне, оны оқытудың қызықтығы да күрделілігі де осыдан болса керек.. Оның оқытуға қиындығы – ұзақтығы, тілінің бүгінгі балалар үшін сонылығы, поэтикалық ерекшелігінде. Әсіресе, оны оқыту бастауыш сыныптарда мұғалімге көп еңбек сіңіруді қажет етеді.

Оқыту барысының нәтижелі, жемісті болуы мұғалім әдістемесіне, шеберлігіне де байланысты. Батырлар жырын оқытуда мұғалім басты – басты мына мәселелерге көңіл бөлу керек: “Батырлар жыры” туралы (эпостық жанрлар) алғашқы әдеби – теориялық ұғым беру, батырлар жырындағы халық арманы, оның негізінде халық тарихының жатқанын ұғындыру болып табылмақ.

Батырлар жырын оқытуда  бастауыш сынып оқушыларының жыр  табиғатын толыққанды меңгеруі үшін жүргізілетін жұмыстардың ең бастысының біріне  балалардың көркем туындыны қабылдауы, одан әсер алуы,  батырлар жырын бүкіл бітім – болмысы мен түсіне оқуы жатады. Бұл тұста мұғалім көркемдеп оқу әдісін пайдаланғаны жөн. Бұл оқушының көлемі ұзақ  батырлар жырын оқуда ынта – зейінін арттырып, қабылдау белсенділігін, әсерлі сезімін дамытуда өте тиімді болып келеді. Батырлар жырын оқытуда алғы кезекте төмендегі мәселелерді ескерген жөн: жырды толық оқу, оны нақышына, мәнеріне келтіре оқу, дауыс ырғағы мен кідіріске көңіл бөлу болып табылады.

Сонымен қатар басты  кейіпкерлерін, оқиғаларын есте тұту үшін арнайы дәптерге жазып алудың қажеті зор. Әрі, оқып отырған шығарманың жанрлық сипатын анықтау, ол ұрпаққа бабадан қалған асыл мұра екенін ескеру қажет. Яғни, батырлар жырының ұлттық әдебиетіміздегі ауыз әдебиетінің озық үлгісі екенін есте тұту талабын ұмытпау қажет. Сонымен бірге бұл жыр үлгісінің идеясы мен тақырыбын бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшелігіне сай айқындату, яғни көркем туынды не айтпақ, нені үлгі етпек сынды мәселелерді қозғап отыру баланың шығармадағы негізгі түйінді тұжырымдауына мүмкіндік береді. Бұл орайда бастауыш сынып оқушыларының ой сезіміне батырлар жырының  тигізген әсер – ықпалын айқындау мақсатында   баладан  қандай  үлгі,  өнеге  алғанын  сұраудың  маңызы  зор. Бұл  ретте   батырлар  жырының  мазмұнын  оқушы  жадында  берік  сақтату  үшін  жырдағы  қызықты  оқиға,  батырлардың көзсіз  ерлік әрекеті,   қуанышты,  қайғылы,  мұңлы тұстарын,  батырдың  серігі,  ердің қанаты  болған  сәйгүлік  тұлпардың шабысы мен кескін – келбетін суреттейтін тұстарды  жырдан  тапқызып, жатқа оқытудың  тиімділігі  орасан.

Бастауыш сынып оқушыларына  ауыз әдебиетінің арналы саласы болған батырлар жырының мазмұнын,  тақырыбы мен  идеясын  меңгерту  міндетті іс. Бұл  бағытта жүргізілетін жұмыстардың  сипаты әр  алуан.   Жырдың  сюжеттік – композициялық   жоспарын жасап,  оны  бірнеше қысқа бөліктерге  бөліп оқытудың  әдістемелік тұрғыдан  маңызы  зор болмақ.  Ұзақ  жырға,  әрі   оқиғалары да  күрделі жырға жоспар  құру  арқылы  оқыту   балалардың  жырдағы басты   оқиғаларды  тез қабылдауы,   аңғаруы,  әрі сол бойынша  жырдың  мазмұнын  жүйелі  түрде  тұжырымды  етіп,  айтып  беруіне  көмек – нұсқау  ролін  атқарады. Мәселен,  4  сыныптағы  “Қамбар батыр”  жырына  төмендегідей  жоспар  құрып,  жырды  бірнеше  басты  эпизодтарға  топтастыруға  болады.

Жыршының  баяндауы  (Әзімбай  туралы)

Қыз  Назымның  сұлу  сипатын  суреттеуі.

Қыз  Назымның  күйеу  таңдауы.

Қамбарға  ғашық  болуы.

Қамбадың  сипаты.

Қамбардың халқы  үшін аңшылықпен  айналысуы.

Аң  аулап  жүргенде  жолбарыспен  шайқасуы.

Назым  ауылының  үстінен  өте  шығуы.

Назымның  өкпесі, назы.

Қамбардың  жолына  тор  құруы.

Қамбар мен Назымның  тілдесуі.

Алшыораз бен  Келмембеттің  соғысы.

Қараман ханның  қаћары.

Әзімбайдың  қысылуы,  Қамбарға  кісі  салуы.

Қамбардың  елімен  қоштасып,  көмекке  аттануы.

Соғыс  сипаты.

Қараманды,  қалмақтарды  жеңуі.

Қамбардың  Назымға  үйленуі.

 Екіншіден,  жырды   күйтабақтан  тыңдатып,  жырдың  оқылу  мәнерімен  таныстырудың  практикалық   тұрғыдан тиімділігі  айқын  аңғарылады.   Жырды   мәнерлей,  нақышына  келтіре   көркем  әрі   мәнерлеп    оқу,   жырдағы  оқиғаны  басты  - басты  эпизодтарға  бөліп  оқып,   ізінше  мазмұндатып  отыру  оқушылардың  жыр  мазмұнын  есте  сақтауына  мүмкіндік  береді,  жол  ашады.  Мазмұндауды сұрақ – жауап  әдісімен  жүргізу,  басты  оқиғаларды анықтату,  аннотация жаздыру сынды жұмыс түрлері батырлар  жырын оқыту ерекшеліктерінің    бірі болып табылады. 

 

Жырдағы басты  эпизодтар

Сұрақтар мазмұны

Назымның  күйеу таңдауы       Қамбар  мен  Назымның  ғашық болуы.       Қалмақ  ханының  құда  түсуі.   Қараманның  Әзімбай аулына  жорғы.     Әзімбайдың Қамбарды  көмекке  шақыруы. Қамбардың  Қараманға  баруы.  Қамбарды  жеңуі. Назымға  үйленуі.

Назым кім? Оның сипаты  қалай  берілген? Қамбар  туралы  хабарды  қайдан  естиді? Қамбар  туралы  жырда  не  айтылған? Оның  сипаты  жыда  қалай  берілген? Назымға  неге  жауап  қайырмайды? Қараманның  ашуы  қалай  сипатталады? Әзімбай  Қамбарға  қандай  сәлем  айтады? Қамбар  қандай  шешімге  келеді? Қамбар  Қараманға  не  дейді? Қамбар мен  Қараман арасында диалог. Қараманды  қалай  жеңеді? Қараман  қалай  соғысады? Назым  Қамбарды  не  деп  мақтайды?

 

Жырды  оқып  біткен  соң,  оқушыларға  жыр  мазмұнын  толық  айтқызу қажет.  Осы  орайда  үйге  тапсырма  бергенде,  жауаптарының  тезисін,  қысқаша  жоспарын  құрғызудың  әдістемелік  тиімділігі  орасан.  Бастауыш  сынып  оқушысына  көлемді  жырдың  мазмұнын  толық  айту  қиындық  тудырары  белгілі.  Сол  себепті  оқушы  жыр  мазмұнын  жүйелі  баяндау  үшін  өздері  әзірлеген  жоспарға  сүйенуі  құптарлық іс.  Балалардың  зейін қабілетін арттыру мақсатында   оқушылар  жауабын бір – біріне  толықтырып  отырғызудың   пайдасы да анық аңғарылып, ол әдістемелік тұрғыдан  зерттелген  тәсіл болып табылмақ.  Және оқушылардың жыр мазмұнын  толық меңгергенін айқындау  орайында  әрі  балалардың  мазмұны  терең  де  жүйелі  сұрақ  бере  білу дағдысын  қалыптастыру  бағытында    алдын – ала  жыр  бойынша  сауалдыр  даярлату  қажеттілігі  туындайды.  Сонымен  қатар  баланың  поэзияға  құштарлығын  арттыру, мәнерлеп  оқу шеберлігін  шыңдауда  жырдан  бала  сезімін  селт еткізген  эпизоттарынан  үзінді  жаттату  орынды  әрекет. Баланың  шығармашылық  қабілетін  өрістету  бағытында сұрақтарға  жауапты  жырдан  үзінді  келтіре  бергізу  құнды  әдістемелік  тәсіл  екені  де  белгілі. Ал, бала  қабілеті  мен қабылдау  деңгейіне орай  жырды халық нақылы,   дана  сөзі  болған  мақал -  мәтелдермен   қорытындылату оқушылардың өзіндік көзқарасы мен пікірін қалыптастыруда  үлкен мүмкіндіктерге  жол ашары сөзсіз.   Оқушылардың батырлыр жыры, эпостық туындылар турасында алған білімдерін  айындау және  пысықтау  мақсатында  төменегідей мазмұндағы  сұрақтар  берудің теориялық – практикалық маңыза  орсан екені мәлім. Мәселен, оқушылардан жырға негіз болған  оқиғалар  мән  мәселелерді анықтатып,  басты  ой мен  идеяны  айқындату  шарт. Екіншіден, жырдың негізгі  ойы  қай  бейне арқылы  басым  қалыпта  бейнеленгенін  талдатқызу оқушылардың  баға  беру,  өзіндік ой – пікірін  қалыптастыруға  м үмкіндік  берері  анық.  Үшіншіден,  жыр  кейіпкерлері  туралы  пікірлер  жинақтатудың  да  баланың  ізденімпаздығына  қосар  үлесі мол.  Мәселен  жыр  кейіпкеріне  толық  образдық талдау  жасау  барысында  оқушыларға Қамбардың  ерекше  қасиеттерін  ататқызу  сынды  практикалық  жұмыстарды  сұрақ – жауап  тәсілі  арқылы жүзелеуге  болады.    Балаларға Қамбар  бейнесін  талтатқыза отырып,  халық  арманы  мен  ұлт  мұратын,  ел  мүддесін  айқындатуға  болады.  Келесі  кезекте  оқушыларға  Назым  бейнесі  арқылы  бүкіл  бір  ұлт,  яғни  қазақ қыздары мен әйелдеріне  баға бергізіп,  Назым бейнесі негізіндегі халық арманы мен тілегін түйіндету де  әдістемелік тұрғыдан  біршама нәтижелі   болмақ.  Жырдағы портретеу,  суреттеулерді тауып,  оның  кейіпкерлер іс – әрекетін  ашудағы маңызына  тоқталту  да  ұтымды   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ІІ Эпостық жырлар жғне балалар  ғдебиеті

2.1. Эпостық  жырлардаѓы балалар ғдебиетіне  тғн сипат

Батырлар  жыры тақырыбы Сғкен Сейфулинніњ, М±хтар Ғуезовтіњ, Мғлік Ѓабдулинніњ, таѓы басқаларыныњ баспада жарияланѓан шаѓын жғне кµлемді ењбектерінде кењ жғне дғлелді талқыланѓан. Біздіњ де б±л мғселеге араласымыз болѓан. Ендігі мақсатымыз осы авторларды қайталау емес кейбір т‰йінді қорытындылар жасау. Олар мыналар /16.129/:

Біріншіден, эпос аталатын батырлар жыры, кµп халықтарда бар.   Кµлем жаѓынан алѓанда олардыњ µте ±зақтары да бар. Мысалы, кµне грек ақыны Гомердіњ «Иллиадасы» мен «Одиссеясыныњ» ғрқайсысында 20 мыњнан астам µлењ жолдары бар. Фин мен қалмақ халқыныњ «Жангарында», Шота Руставелидіњ «Жолбарыс тонды жортуылында», т.б. кµлемі осындай. Солардыњ бғрініњ ‰стінде асқар таудай болып, кµлемі ж‰з мыњ жолдан артық қырѓыздыњ «Манас» жыры т±рады.

Қазақ эпостарыныњ кµлемі б±лардай ‰лкен  емес, олардыњ кµлемі бірер мыњ  µлењ жолынан аспайды. Екіншісінен, қазақтыњ кµлемді эпостары кµбінесе  µлењ жырларынан жасалады. Проза оларѓа қысқаша мµлшерде ѓана қатынасады. Иран фольклорындаѓы «Тотыныњ тоқсан толѓауы», арабтардаѓы «Мыњ бір т‰н» сияқты кµлемді прозалық фольклор қазақта жоқ. Қазақта м±ндай шыѓармалар қысқа кµлемде ѓана.  ‡шіншіден, қазақ эпостарыныњ бірталайы (мысалы, «Едіге», «Қобыланды», «Шора», «Баян», т.б.) қазақ халқыныњ µмірінде болѓан нақтылау оқиѓалардан алынѓан. Тµртіншіден, қазақ эпостарыныњ мифология (табиѓаттан тысқары қуат) жоққа тењ. Олар реалистік (шындық) т‰рде қ±рылѓан. Аттардыњ шабысы сияқты кµтеріњкі сипаттар, тек ғсірелеу (гипербола) ѓана. Бесіншіден, қазақ эпостары т‰гелімен дерлік драма. Онда шиленіскен оқиѓалар, сахналық кейіпкерлер кµп. Сондықтан да біздіњ кµптеген эпостарымыз («Қобыланды», «Ер Тарѓын», «Алпамыс», «Қозы Кµрпеш – Баян с±лу», «Қыз Жібек», «Айман-Шолпан») қазіргі театр сахналарында қолайлы болып ж‰р.

Алтыншыдан, қазақ эпосында батыр, оныњ сенімді  с‰йген жары, сенімді т±лпар аты  таѓаныњ «‰ш емшегі» сияқты қатар т±рады. Солардыњ біреуі болмаса, қалѓан екеуімен т±ра алмайтын темір ошақ тғрізді қ±лайтындай кµрінеді.

Жетіншіден, қазақ эпосында ғйелдер образы («Қобыландыда» - Қ±ртқа, «Алпамыста» - Г‰лбаршын, таѓысын  таѓылар) мейлінше шебер жасалѓан. Б±л  жµнінде кейін жасалѓан кейбір драмалық шыѓармаларда б±рмалаушылық бар.  Мысалы, «Ер Тарѓында»- Ақж‰ніс Тарѓынныњ ењ сенімді серігі, ал Қамал Саѓыров жазѓан пьесада – алдамшы, аяр, т±рақсыз ғйел.

Сегізіншіден, аттыњ жақсы сипатын тек моњѓол, қалмақ, қырѓыз, қазақ сияқты кµшпелі елдердіњ ақындары ѓана жасай алѓан. Отырықшы елдерде олай емес. Мысалы, кµне гректе «Пегас», кµне орыстарда «Конек-Горбунок» сияқты т±лпарлар болѓанымен, олар шындықтан гµрі мифке жақын. Қазақ т±лпарларында Қобыландыныњ Тайбурылы, Алпамыстыњ Байш±бары алдамѓа тғн қылықтар жасап иелерімен адамша тілге келсе б±л мифтен гµрі ғсірелеуге бейім.