Батырлар жырын окыту

Халық тарихында орын алѓан, не орын алуѓа  тиіс оқиѓалар мейлінше жинақталар ғрі  іріленіп суреттелуімен бірге, олардыњ  ел-ж±рт мемлекет тањдарындаѓы шешуші мғні де кµњіл бµлінеді. Елді біріктірген, немесе ынтымаѓын ыдыратқан оқиѓалар саяси-ғлеуметтік т‰п тамырымен бірге ашылып кµрсетілген. Осыныњ бғрініњ бел ортасында халықтыњ ањсары ауѓан, ғсіресе мадақтаѓан, м±раттас қаћарманы ж‰реді. Оныњ іс-ғрекетінде қара басыныњ қамына мейлінше жоѓары елдік, халықтық м‰ддеде қашан да бірінші кезекте т±рады. Сондықтан болар жырлардаѓы ‰лкенді-кішілі оқиѓалардыњ бғрі де сол қаћарманныњ іс-ғрекеті мен т‰сінігі арқылы тізбектеліп µтіп жатады. Сол арқылы халық іс ж‰зінде тарихи оқиѓалар мен қоѓамдық ғлеуметтік жаѓдайларѓа µз кµзқарасын білдіреді. Сµйтіп, қаћармандық эпос тарихындаѓы оқиѓалардыњ халықтық т±рѓыдан бейнеленген, оныњ халық санасындаѓы кµркем тілмен баяндалѓан шежіресі қызметін атқарады. Батырлар жырыныњ ѓасырлар бойы қалыптасқан кµркемдік дғст‰рі бар. Оны жыр қ±рамында да, қ±рылымында да оқиаѓалардыњ орналасу ретінен де кейіпкердіњ бастан аяқ - атқарѓан ісіндегі бірыњѓай тектестіктен де кµреміз. Қазақ қаћармандық эпосыныњ ғрқайсысын жалпылама белгілеріне қарай жинақтар болсақ, олардыњ сюжеттік қ±рылымындаѓы ±қсастықтар инвариант т‰рінде тµмендегіше жіктеуге болады.

І сюжет. Батырѓа тғн балалық шақ  жғне кейіпкердіњ ‰йленуі (батырѓа  лайық қ±далық): 1) суреттеу, орта (тайпа, ата-ана, ел-ж±рт) туралы сµз. 2) кейіпкердіњ  ѓажайып жаратылысы. 3) батырѓа  тғн  балалық шақ. 4) алѓашқы ерлік. 5) қалыњдық туралы хабар (қалыњдыѓын іздеу). 6) қалыњдықпен сынѓа т‰су, белдесу (немесе к‰йеу жігіттер арасындаѓы бғсеке) 7) жењіс жғне кейіпкерлердіњ қалыњдыѓымен оралуы.

ІІ  сюжет. Батырларѓа  тғн ерліктер. 1) жаудыњ шабуылы туралы хабар 2) жорыққа аттану. 3) батырдыњ белдесуі (кейде жорық сғтсіз болып, батыр т±тқынѓа т‰седі) 4. жекпе-жек жғне кейіпкердіњ жењісі. 5) жењіспен елге оралу.

ІІІ сюжет. Жаудан (қ±лдан, бақталастан) елін (тайпаны, қалыњдықты, туѓан-туысты, елін) азат ету: 1) қалыњдық туралы немесе туѓан-туыстыњ т±тқынѓа т‰суі (қорлық кµрген) жµнінде хабар ( т‰с кµру, белгі берілуі). 2) Д±шпанныњ, бғсекелестіњ немесе қ±лдыњ кейіпкердіњ қалыњдыѓына ‰йленуіне ниет етуі. 3) қалыњдықпен жасырын кездесу немесе қалыњдықтыњ тойына бµтен адам қалпында келу. 4) кейіпкердіњ к‰рес (жарыс) ‰стінде танылуы. 5) туѓан жерге оралу, бғсекелстерді, қ±лдарды жазалау. 6) той.

Б±л жіктеуден байқалатын жаѓдай бірқатар батырлар жырында  осы ‰ш сюжеттіњ бғрінде де бір-бірімен осы қиылысқан  рет тғртібімен толық кµрінетіндігі. Мғселен, «Қобыланды», Алпамыс», «Қарабет» жырларында осы ‰ш сюжет т±тас қамтылады. Ал атақты м±рын жырау жырлаѓан «Қырымныњ қырық батыры» сияқты жыр тізбегі негізінен І жғне ІІ сюжеттерден т±рады. «Дотан», «Қ±быѓ±л», «Қ±ламерген», «Жоямерген», т.б. кµне эпостар жоѓары айтылѓандаѓыдай ‰йлену, ‰й ішін қорѓау оқиѓаларына қ±ралатындықтан, олар І сюжеттіњ тµњірегінде топталады.

Екі не одан да кµп сюжеттердіњ кіруі (контаминация) батырлар жырларыныњ қалыптасуы ‰шін айрықша қызмет атқарѓан. Кµптеген эпостарды ғрбір жеке сюжет µз алдына дербес жырланатындыѓында, бір жырда бір-бірімен жалѓасып т±тас баяндалатындыѓын да байқаймыз. Оныњ ‰стіне, жеке сюжеттіњ кењістік (мекендік) бойынша қ±рылымы бірдей болып шыѓады: батырдыњ мекені – жау, елі – батырдыњ мекені. Жау елінде қаза таппаѓан батыр µзге елде д‰ниеге, малѓа, патшалыққа қызықпай қайтып келеді.  Батырлар жырыныњ оқиѓасына жыршы мен жырау да, тыњдаушы кµпшілік те болѓан шындық деп қарайды. Эпостыњ оқиѓасы «баяѓы заманда», «б±рынѓы µткен заманда», «ноѓайлы заманда» деп кµрсетіледі. Б±л батырлар µмір с‰рген айрықша бір дғуір, тыњдаушылар мерзіміне ±қсамайтын, елдіњ бірлігі мен берекесі мол кезењ деп т‰сіндіріледі. Міне, осындай дғуірде µмір с‰ріп, «ішкенге мас, жегенге тоқ» ж‰ріп жатқан елдіњ тыныштыѓын б±затын жаулар қалмақ, ынтыс немесе қызылбас болады. Жыр оқиѓасын қозѓау салатын да, батырдыњ ‰йден шыѓып жорыққа аттануына себепші болатын да осы қалыпты µмірдіњ б±зылуы.

Батыр – б±зылѓан жаѓдайды қалпына келтіруші  т±лѓа. Ол жауды жењіп, ғділеттілікті асқақтатып, алѓашқы мамыражай дғуірді қайта орнатады. Оқиѓа µзініњ басталѓан жерінде аяқталады. Жай ѓана емес тоймен аяқталады. Себебі  халық ±ѓымында жамандықты жақсылық, жауыздықты қайырымдылық, зорлықты ғділдік жењу – батырдыњ ерлігімен болатын іс. Ол кезењ айрықша қаћармандық дғуір, батырлар заманы.

Той – сол жақсылық атауыныњ жењіс  мейрамы. Қазақтыњ батырлар жырында  егіз болѓан екі т‰рлі эпикалық (қаћармандық) дғуір бар:

1. Жеке рулар (тайпалар дғуірі). Мғселен, «Алпамыс» жырында – Қоњырат, Қобыланды эпосында – Қыпшақ заманы.
2. Ноѓайлы дғуірі. Жеке рулар дғуірі жыр тізбегіне енбейтін дара т±рѓан эпостық жарѓа тғн ғрі ондай жыр кµбіне жоѓарыда кµрсетілген инвариянттыњ ‰ш сюжетін де қамтиды. Батырлардыњ жорыѓын бірнеше рет қайталау, оқиѓасын µмірбаяндық жолмен қ±ру арқылы м±ндай эпос µзі суреттеп отырѓан дғуірді мейлінше мол бейнелейді. Мғселен, «Қобыланды, «Алпамыс» жырларында сюжеттіњ толықтыѓын былай қойѓанда ғлеуметтік орта, жаѓдай, ел тіршілігі біршама нақтылы баяндалады.

Ал  ноѓайлы дғурі қазақ эпосыныњ тізбеті топтама жыр ‰лгілірінде кµрініс береді. Б±ларѓа қаћарманныњ д‰ниеге келуін, балалық шаѓын, ‰йлену тарихын толық баяндау тғн емес. Бір жырдан кейін бір жыр тізбектеліп, қайта-қайта бір ізбен бірыњѓай µмірбаяндық жолмен баяндалып  отырса іш пысыратын қайталаушылққа ғкеліп соқтырѓан болар еді.

«Қырымныњ қырық батыры» сияқты орасан зор  тізбекті жыршы жырлаѓан атақты М±рын  жырау б±л µзгешелікті µте  терењ т‰сінген. Сондықтн да, ол ғрі  батырѓа тғн жеке сюжеттерді (кµбіне ІІ жғне ІІІ сюжеттер) іштей барынша ширықтыра отырып, бірер оқиѓа болса да, оларѓа бірегейлік қасиет танытып жырлаѓан. Батырлар жырыныњ қ±рылымына қатысты осындай ерекшеліктер олардыњ мезгіл мен мекендік жғне тізбектік сиаптымен тыѓыз байланысты. Батырлар жырыныњ µлењ қ±рылысы негізінен, табан астында µлењ жолдарын суырып салып айтуда, ғсіресе, қимыл-қозѓалысты, т‰рлі динамикалық оқиѓаларды баяндауда, ойнақы, еркін кµсілуге м‰мкіндік беретін жеті-сегіз буынды жыр µлшемі.

Қазақ халқыныњ батырлар жырлары туралы алѓаш  зерттеулер жазып, жарыққа шыѓарѓан ѓалымдар Уалиханов, Радлов, Потанин, Берюзин, Диваев, Беляев, Саблуков, таѓы басқалары болды. Олар жалпы эпостық жарлардыњ ерекшеліктері, оныњ ішінде «Едіге», «Тоқтамыс», т.б. эростар туралы алѓашқы ѓылыми пікірлер айтты. «Алпамыс», «Қобыланды», «Ер-Тарѓын», «Қозы-Кµрпеш» эпостарын Қазан-Уфа қалаларынан жарыққа шыѓарды. Б±лардыњ ізденістерін Ғ.Бµкейханов, А.Байт±рсынов, Х.Досм±ханбетов жалѓастырды.

«Ер-Тарѓын», «Қобыланды», «Едіге», «Батыр Бекет», «Ер  Сайын» жырлары алѓаш рет осы  ѓалымдардыњ ењбектерінде талданды.

Жиырмасыншы ѓасырда С.Сейфулин, М.Ғуезов, С.М±қанов, Ғ.Марѓ±лан, Қ.Ж±малиев, Е.Ысмайылов, Б.Кенжебаев, М.Ѓабдулин, таѓы басқа ѓалымдар қазақ  эпосыныњ халқтық сипаты идеясы кµркемдігі туралы зеттеулер жазып, қазір кµпшілікке таралып кеткен батырлық жарларды жариялады. 1950-60 жылдары т±њѓыш рет эпостыњ ѓылыми мғтінініњ жариялау ж±мысы ж‰зеге асты. Сµйтіп,   «Қозы Кµрпеш – Баян с±лу» (1959), «Қамбар батыр» (1959), «Алпамыс батыр» (1961), «Қыз Жібек» (1963) жырлдарыныњ академиялық басылымдары жарық кµрді. Осы кезењдерде батырлық жырлардыњ тµњірегінде идеологиялық айтыстар да µрбіді.

20 ѓасырдыњ 60 жылдарынан бастап  қазақ батылар жырын жања қырынан  зерттеуге Қоњыратбаев, Бердібаев,  Сыдықов, Садырбаев, Қ.Сыдықов,  С.Қасқабасов, О.Н±рмаѓанбетов, Ш.Ыбыраев т.б. ѓалымдар ‰лкен ‰лес қосты. Олардыњ ењбегінде батырлар жырыныњ жанрлық ерекшеліктері, варианттар, қ±рылымы, типологиясы, генезисі жан-жақты қарастырылды. Батырлар жырыныњ ғдебиетке, ±лттық кғсіби µнер жанрыныњ қалыптасуына ғсері ерекше болды. Мғселен, батырлық эпостар сюжетініњ негізінде Ж.Жабаев «С±раншы», «¤теген» жырларын шыѓарѓан. Драматургия саласында «Қырық пышақ», «Қобыланды» (Ғуезов), «Арқалық батыр» (Ж.Шанин) т.б. пьесалар жазылып, «Ер Тарѓын» (Е.Брусиловский), «Алпамыс батыр» (Е.Рахмадиев) опералары қосылды. «Батыр Баян» кинофильмі т‰сірілді. Жоѓарыда келтірілген мғселелерді нақтылау мақсатында батырлар жырын мектепте оқытудыњ бірқатар ‰лгілерін ±сынамыз.

Сабақтыњ тақырыбы:  «Алпамыс батыр» жырыныњ сюжеті мен композициясы

Сабақ мақсаты:

1. Жырѓа ғдеби талдау жасау,  жырдыњ негізгі тақырыбын, идеялық-кµркемдік  мазм±нын ашу.

2. Сын т±рѓысынан ойлауды дамыту. Жазу арқылы сµз байлыѓын молайта отырып, логикалық ойлау қабілетін дамыту.

3. Шыѓармашылық белсенділігін, танымдық дербестігін арттыру, іздендіретін, ойландыратын с±рақтар қою арқылы оқушылардыњ µз ойларын, пікірлерін айтуѓа ‰йрету.

4. Жырды талдау барысында оқушыларды патриотизмге тғрбиелеу.

Ғдіс-тғсілі: с±рақ-жауап, іздену, таладау, бақылау.

Т‰рі: Білімді ж‰йелеу, жинақтау сабаѓы.

Кµрнекілігі: Тірек кесте, кубик, маркер, ‰лестірмелі кесте (батырлр жырына байланысты стенд).

Сабақтыњ фазалары:  1.Қызыѓушылыѓын ояту

2. Маѓынаны ажырату

3. Ой толѓаныс

Баѓалау:  Топтастыру, кубизм, эссе жазу.

Сабақ барысы: І. ¦йымдастыру кезењі

1. Сабақтыњ мақсатымен таныстыру 
2. Оқушы зейінін аудару /24/

«Қобыланды батыр» жырын оқыту

Жырды оқытуда оны б‰гінгі µмірмен  ±штастыру, ‰ндестіру жаѓына назар аудартамыз десек, Қобыландыныњ µз ел-ж±ртын ішкі-сыртқы жаудан қорѓау, ел тғуелсіздігі ‰шін батыл ерж‰ректікпен к‰ресуі б‰гінгі ерлік пен отанс‰йгіштіктіњ, жауапкершіліктіњ бастау дғст‰рлі б±лақтары болѓаны айтылады. Сонымен қатар жыр кейіпкерініњ азаматтық, адамгершілік мінез ерекшеліктерін сµз еткенде адал махаббат, сыйластық, ата-ананыњ балаѓа, баланыњ ата-анаѓа деген мейірімі, ањѓалдық, досқа, жолдасқа деген адалдық, сертке т±рушылық, намысшылдық, қайырымдылық, аѓа-±рпақтыњ ақылгµйлігі сиықты мінез-қасиеттерді б‰гінгі адам ісімен, мінезімен қисынды ±штастыру м±ѓалімніњ шеберлігімен шғкіртті ойландырар, пікір айтқызар с±рақ-тапсырмаларымен ж‰зеге асады.

Оқулықтаѓы  жыр мғтінінде кейбір қате басылып  кеткен сµздер бар. Жырдыњ толық н±сқасында «Кµкбары қылып д±шпанын» тармаѓы оқулықтыњ 13-бетінде «Кµкбµрі» деп басылса, «Т‰ндікпенен к‰н берді, Т‰тікпенен су берді» деген тармақ 15-бетте «Т‰ндікпенен к‰н берді» деп, екі тармақтыњ бунақтары араласып қате басылѓан. Сол сияқты толық н±сқада: «Ақс±њқар мен лашын» тармаѓы оқулықтыњ 20-бетінде «Аққарабас лашын» деп қате басылѓан. Таѓы да «Қақпадан атын қарѓытып, Кіндіктен оѓын сырѓытып» деген тармақ 21-бетте «Қақпадан атын қарѓытты, Қандектен оѓын ырѓытты» боп қате басылѓан.

Жыр мғтінінде т‰сінік беретін сµздер де жоқ емес. Оқулықтыњ 8-бетіндегі «Қарақыпшақ жеті пір, ғліп тањба қыпшақ»  деген сµзге т‰сінік беру артық етпес еді. Алдымен «Қарақыпшақ Қобыланды» дегенді алсақ, қыпшақтар тайпасы Сары, Торы, Қоњыр, ¦зын, Кµлденењ, Қият сияқты ру салаларына бµлінеді. Қобыланды Қыпшақтыњ Қарасынан. Содан Қарақыпшақ Қобыланды аталып кеткені танымдық мғні бар тарихи мғлімет. Жыр мғтінінде қойылмай кеткен тыныс белгілері  мен тырнақшалары µз орнын тапқаны д±рыс.

Ғдістеменіњ кейбір беттері кµњілден шықпаѓанын атамай кетуге болмайды. Мғселен, «М±ѓалім Қобыландыныњ тек батырлық т±лѓасын ѓана кµрсетіп қоймай батырдыњ ата-анасына, с‰йген жары Қ±ртқаѓа, қарындасы Қарлыѓашқа деген туыстық мейірімі жырды талдай отырып оқушыларѓа жеткізіледі. Сол сияқты Қ±ртқаныњ, «тоқсанѓа келген атањныњ Қызылбастыњ елінде қара табан болып ж‰ргенде, алпыстаѓы Аналық арқан есіп, ж‰н т‰тіп қ±рт қайнатып, ж‰ргенде, сенен қалѓан мен сорлыны бір д±шпанныњ мықтысы аламын деп т±рѓанда, с±лтаным сонда келерсіњ» дегені оныњ бейнесін ашуда шешуші фактор болады» деп жазады. Ғдістеме авторларыныњ б±л н±сқауы жырдыњ оқулықтан қысқарып қалѓан алты параѓына қатысты пікірлер. Б±л алшақтық оқулық авторлары бір басқа да, ғдістеме қ±ралдыњ  автолары бір басқа болѓандықтан қабыспай жатыр. М±ѓалім µзініњ уақытымен  санаса отырып, қысқарып қалѓан жерін  таныстыруына болады десе бір жµн. Ғдістемелік н±сқаудыњ беделіне н±қсан келтіретін жањсақ бір сµз 36-беттегі: «Қобыландыныњ Алшаѓырмен, Қараманмен айқасы туралы т‰сінік беріліп оқытылады» деген сµйлем. Қобыланды Қараманмен айқаспайды. Д±рысы Қобыланды Қазанмен, Алшаѓырмен айқасады емес пе?