Батырлар жырын окыту

Б±ѓан мысал ретінде Едіге батырдыњ «Боз тарлан» аталѓан т±лпарын ақынныњ  тµмендегіше сипаттауын алайық:

Қ±лаѓын біздей қадаѓан,

Кекілін қыздай тараѓан,

Ж‰ргенде ізін санаѓан,

Бауыры тартық жараѓан,

Қысыр жылан  µзекті,

Қолтыраудай (крокодил) танаулы,

Саптыаяқтай ерінді,

Сарымсақтай азулы,

От орнындай т±яқты,

....................................

Осындай тамаша сипатты т±лпарлар қазақ  батырларыныњ бғрінде де бар. Бір ѓажабы, батырлардыњ мінез-қ±лқыныњ ±қсамауы сияқты. Олардыњ т±лпарлары да бір-біріне ±қсамай ерекшелене сипатталады.

Аттыњ шабысын сипаттауда жырдыњ Тайбурылдыњ  шабысын ғсерлеген жері аса шебер  баяндалады. Онда:

Ш‰у жануар, ш‰у  дейді,

Ш‰у дегенде гулейді,

Табаны жерге  тимейді,

Тау менен тасқа  µрлейді,

Тµрт аяқты  сермеді,

Қ±лақтыњ т‰бі терледі

Тер шыққан сайын  µрледі.

Адырда кµзі кµрмеді,

Кµлденењ жатқан кµк тасты,

Саз балшықтай  иледі , -

деп аттыњ шабысын қимылдаѓан сайын  ‰дете т‰седі де, ақырында:

Бір тµбеніњ  шањдарын,

Бір тµбеге қосады...

Қ±лан менен  б±ланды,

Киік пенен  қоянды,

Оздырмай алдын  тосады,

Кµл жаѓалай  отырѓан, 

Кµк қ±тан мен  Қарабай,

Кµтеріліп ±шқанша,

Белінен кесе басады ...

Содан ғрі:

Жоѓары ерні кµк тіреп,

Тµменгі ерні жер  тіреп,

Даусы к‰ндей к‰ркіреп,

Жањбырдай тері сіркіреп – 

болып табиѓаттан тысқары шабысқа  айналып кетеді. Бірақ, б±л  жоѓарыда айтқандай мифология емес, гиперболалық ғсірелеу. Осы шабыспен Қобыланды  б±рын кеткен жолдастарыныњ бғрін  де қуып жетіп, Қазан т±рѓан қырық к‰ншілік жерге бір к‰нде жетіп барады.

Тоѓызыншыдан, қазақ тілініњ бар байлыѓы  фольклордан гµрі ењ алдымен эпостан  кµрінеді. Тілі жатық, кµркем болѓандықтан тез жатталып, ауыздан ауызѓа кµшіп  отырады.

Ақыры, эпостыњ орындалуы ѓажап. Орындаушылар жаттаѓан шыѓармалдары ішіндегі кейіпкерлерді µз қалпында кµрсетуге тырысады. Мысалы, мен туѓан ауылда Тғжініњ Қазыбегі деген ауыз ғдебиетініњ білгірі болды. Ол «Алпамыс батырда» сипатталатын кейіпкерлердіњ «ғйел- еркектердіњ, кғрі-жастардыњ рольін орындаѓан сияқты µз даусына салып айтатын еді. Сонда тыњдаушыларын ретіне қарай қуантып, к‰лдіріп та, ойлатып та, қайѓыртып та, жылатып та отыратын.

Театры, киносы жоқ ескі ауылда, ғсіресе, ойын-тойѓа  аз араласатын егделер мен қарттар  ‰шін эпос кµњіл кµтеретін жан азыѓыныњ бірі болатын /16.132/.

Ертегі, µлењ, мақалдар мен мғтелдерден басқа  халық шыѓармаларында ерлік істерді  дғріптейтін батырлар жырлары да бар. Халықтық шыѓармалардыњ ењ кµлемдісі, ењ кµбі, мазм±ны мол ±зақ жырланатын осы батырлар жыры. Батырлар жырыныњ желісі, ондаѓы суреттелетін кейіпкерлер де ерте заманда болѓан оқиѓаѓа жатады.

Батырлар  жыры ауыз ғдебиетініњ ењ асыл м±раларыныњ  бірі. Батырлар жырыныњ оқиѓасы қызық, мазм±ны терењ, тілі кµркем болады, ондаѓы кейіпкерлердіњ іс-ғрекеттері: қайтпас ер, жауына мейлінше қатал, µз еліне мейірімді, ар-намысқа берік, ±стамды, µнегелі ісі бар адамдар болып суреттеледі. Сондықтан батырлық жырларды балалар да аса қадірлеп, с‰йсініп оқиды.

Іріктеліп алынып, балалардыњ оқуына лайықталѓан  эпостық жырлар да басқа шыѓармалар сияқты жас азаматтарды батырлыққа, ерлік іске, табандылыққа, ғділеттілікке, ақылды жғне парасатты ақжарқын болуѓа ‰йретеді. Халық эпостарындаѓы батырлар образы патриоттық идеяныњ образы болѓандықтан ол балаларѓа к‰шті ғсер қалдырады.

Эпостық жырларда оқиѓаны еселеп, қайталап айту жаѓы да кµп кездеседі. М±ндай ерекшелік оқиѓа желісін ±мытпауѓа, есте тез сақтауѓа, тіпті жаттап алуѓа кµп м‰мкіндік береді. Ондаѓы тамаша тењеулер мен т±рақты эпитеттердіњ мол болуы да балаларды ғсерлендіріп жібереді. Маѓынаны т‰сініксіз діни сµздер де кµп кездеспейді. Кµркемдігімен қатар тілі айқын да жењіл болып отырады. Осы т±рѓыдан алѓанда «Тайбурылдыњ шабысы» мен «Қамбар батыр» жырын ‰лкендермен қатар балалардыњ оқуына да болатын, солардыњ қабілетіне, білімдік, жастық ерекшеліктеріне сай шыѓарма деп баѓалаймыз. М±нда «Қамбар батыр» жырында µмірдіњ шындық сипаты қиялдан, гиперболадан басым жататындыѓы балалардыњ ±ѓымына бір табан жақын да жењіл болатынын білдіреді.

Ыбырай  Алтынсарин µзініњ 1879 жылы бастырып шыѓарѓан «Киргизская хрестоматия» - деген балалардыњ оқуына арналѓан кітабында «Қобыланды батыр» жырынан ‰зінді келтіріп, «Тайбурылдыњ шабысын» тектен-тек енгізбеген. Кµшпелі қазақ ауылы баласыныњ ±ѓымына жењіл тиетін, кғсібіне, мал шаруашылыѓына қатысы бар µздеріне таныс жаѓдайларды кµбірек кµњіл бµлгендігі байқалады. Міне, б±л эпостық жырлар ішінде де балалар ғдебиеті м±расына тғн, олардыњ т‰сіну қабілетіне  жењіл тиетін, µздерін қызықтырып, мғз-мейрам ететін материалдардыњ барлыѓын танытады.

Батырлық  жырлардаѓы гиперболалық к‰шті суреттемелер балаларды қатты ғсерлендіріп, олардыњ жігер-қайратын шыњдап, ой-қиялын тасқындатып отырады. Мысалѓа Қобыланды батырдыњ Қазан шаћарына аттанѓандаѓы Тайбурылдыњ шабысы µте ғсерлі суреттелген. Ондаѓы ғрбір гиперболалалық µсірмелі тењеулер ат шабысын кµз алдына келтіріп, Тайбурылдыњ т±лѓа кескінін кµріп отырѓандай боласыњ. Тайбурылдыњ шабысын оқыѓанда, оны бғйгеге қосып, тлеулес болып отырѓан атбегілер сияқты қатты с‰йсінгендіктен ж‰регіњ алып ±шып, делебе қозып отырады. Тайбурылдыњ шабысы ‰лкен кісілерге осындай ғсер еткенде, ат қ±лаѓында ойнайтын, бғйгеге шабатын қазақ балаларына одан да к‰шті ғсер қалтырып, олар Тайбурылдыњ ‰стінде µздері шауып бара жатқандай сезінеді.

«Шыраѓым бурыл, шу!»- деді,

Қ±былып бурыл  гуледі.

Табаны жерге тимеді,

Тау менен тасты  µрледі.

Тµрт аяқты  сермеді,

Қ±лақтыњ т‰бі терледі,

Тер шыққан соњ  µрледі,

Адырды кµзі кµрмеді,

Кµлденењ жатқан кµк тасты,

Тіктеп тиген  т±яѓы,

Саз балшықтай  иледі /17.49/

Қобыландыныњ алѓа қойѓан шартына бел байлаѓан Тайбурыл µзін баққан Қ±ртқаны мерт етуге болмайтындай намысқа тырысады. Қобыландыны м±қатып, ‰ш к‰н б±рын алда кеткен Қараманды басып озып, «Қазанныњ сырлы қаласын намаздыгер µткенде, намазшамѓа жеткенде кµрсетермін кµзіње» - деп қырық к‰ншілік жолды қусырып тастайтынына с‰йсінбей  т±ра алмайсыњ. М±ндай қарқын ењкейген кғріні де, ењбектеген баланы да еріксіз с‰йіндіріп, мғз – мейрам етеді. Адамныњ арман-тілегі орындалып м±ратына жетіп отырса, ондайѓа кім қуанбайды. Айыршық жолды алты аттау адам баласыныњ ерте ѓасырдан бері қарай арман етіп келе жатқан тілегі емес пе? Міне, б±л балалардыњ талабын, ойлау қабілеттілігін арттырып отыруѓа, ғр нғрсеге бой ±рып қызыѓуѓа ±мтылдырады. 

Тайбурылдыњ шабысы бірден-бірге ‰дей т‰сіп  ±шқан қ±стай самѓаѓан сайын, м±ны тыњдаѓан кісіге де қанат бітіп, µзі де аспанѓа кµтеріліп  ±шып бара жатқандай болады.

Барлы-барлы, барлы  тау,

Басып биік қарлы  тау,

Хан жайлаѓан қара тау,

Би жайлаѓан Алатау,

Онан да µтіп жол шекті-ау!

Т‰йе моншақ иір тау,

Қыз емшектік с‰йір  тау,

Ата су мен Манашы

Қалбаѓайлы – шµлдерден,

Қасқалдақты кµлдерден,

Асқар - асқар  белдерден,

Айдын шалқар кµлдерден,

Қан сасыѓан  жерлерден,

Тобылѓылы Н±радан,

Сексеуілді  жырадан

Бай алашты қ±майттан,

Б‰лдіргенді шыњайттан

Жалѓыз шауып  жол шекті,

Астына мінген бурыл ат

Жауатын к‰ндей к‰ркіреп,

Жањбырдай тері сіркіреп,

Қ±былтып ойнап  жер басты /17.53-53/.

Тайбурылдыњ шабысын ±заѓырақ ‰зінді келтіруіміздіњ де орынды себебі бар. М±нда тек Тайбурылдыњ  шабысына байланысты бір жақты жалањ  суреттеле бермеген. М±нда Тайбурылдыњ  шабысына байланысты айтылѓан ерте кездегі талай-талай географиялық атаулар кездеседі. Сонымен қатар, қазір де сирек аталатын µсімдіктердіњ атауларымен де балаларды таныстырып қалуѓа зор м‰мкіндік береді. Ерте заманда малдыњ µрісіне, қонысына жайлы болѓан ш±райлы жерлер мен жазық жайлауларды кім билеп келгені де б±л жырда осы ‰зіндіден айқын кµрінеді:

«Қан жайлаѓан Қаратау,

Би жайлаѓан Алатау» -

деп бостан-бос айтылып т±рмаѓаны  таѓы да аян. Енді осылардыњ ғрқайсысын жеке-жеке талдап кµрелік.

Алдымен ғдемі қисын тапқан ғр нғрсеніњ µзіндік сыр-сипатын танытатын кµркем суреттемелерге тоқталайық. Қобыланды батыр жырында поэтикалық суреттемелерді к‰шейту ‰шін қызықты эпитеттерді кµп қолдану арқылы Тайбурылдыњ шабысын м‰лде ғсерлі етіп кµрсеткен. «Қарлы тау, қара тау, ала тау, т‰йе мойын иір тау, қыз емшекті с‰йір тау» - дегенде соныњ ғрқайсысыныњ µзіндік зањѓар сипатын білдіреді. М±ндай суреттемелер балаларды байқаѓыштық, ғр нғрсеге зер салып, оныњ сыр-сипатын айыра білуге ‰йретеді. Сонымен қатар м±ныњ µзі ғрбір атаудыњ сырт кµрінісіне қарап берілген ертегі географиялық кµне атаулар екенін біледі. Баланыњ сµз байлыѓы деген де осындайларды білуге байланысты дамиды.

Тайбурыл  жырындаѓы суреттеуге қараѓанда, тек  тау мен тасты ѓана кезбеген. Оныњ жолында ит м±рыны µтпейтін неше алуан қалыњ ормандар да кездескен. «Тобылѓылы Н±радан, сексеуілді жырадан, баялышты қ±майттан, б‰лдіргенді шыњайттардан» асып µтеді. Ғрбір жердіњ асуы қиындыѓын айтуда  алдымен соныњ айқындауыш м‰шесін тауып, оныњ жайдақ жер емес екендігін кµрсетеді. Асуыныњ қиындыѓы алыстаѓы мен қатар бір жаѓынан ғлгі айтылѓан тобылѓыѓа, сексеуілге, б‰лдіргенге, баялышқа байланысты екені сипатталады. Сонымен қатар м±ныњ µзі бір жаѓынан жер байлыѓыныњ молдыѓын да білдіреді. Осыныњ бғрі жиылып Тайбурылдыњ шабысына байланысты балалардыњ т‰рлі-т‰рлі жерлер мен сол жерлерге шыѓатын µсімдік аттарымен таныстырып отырады.

Орынды  қолданылѓан осы сияқты қызықты  эпитеттер жер-судыњ, µсімдіктердіњ  ерекше т±лѓалық жғне кµркемдік сипаттарын танытумен бірге сµз қолдану  шеберлігін де, шешендік тапқыр µнерді де білдіреді. Осыныњ бғрі жиылып, Тайбурыл шабысын оқыѓанда балаларды соншалық еліктіріп, қызықтырып, µзіне еріксіз тартып отыратыны осындай ерекшеліктерден деп білеміз.

Балаларды тғрбиелеуде эпостық жырлар да жғне Тайбурыл шабысы деп аталатын осы ‰зіндініњ µзінде де патриоттық мотивтер сондай к‰шті. Біріншіден, балаларды µз елін, µз жерін с‰йетін, намысына берік, отаншыл етіп ‰йретсе, екіншіден, отанына, еліне қастандық еткісі келген сыртқы жауларѓа мейлінше қатал болуѓа баулитынын да ескеруге тиістіміз. В.Г.Белинский «Балаларѓа жалпы адамзаттық, д‰ниеж‰зілік асыл қазыналарды неѓ±рлым кµбірек білдіріњдер; бірақ оларды, кµбінесе, µзініњ туѓан елініњ, µз ±лтыныњ кµріністері арқылы таныстыруѓа тырысыњыздар» /18.186-189/ - деген. Тайбурыл шабысы деп аталатын осы ‰зіндініњ балаларѓа соншалық жақын болатын да, олардыњ жас жанына бірден к‰шті ғсер беріп, рухтандыра т‰сетіні де µз елініњ, µз µмірініњ, ата-бабаларыныњ бастан кешірген тарихи жайларын баян ететіндігінен деп білеміз.

Біз м±нда батырлық жырлардыњ бғрі бірдей балалардыњ қабілетіне сай, кез келгенін олардыњ оқуына ±сына беруге бола береді деуден аулақпыз. Солардыњ ішінде балалар ғдебиетіне аса жақын, ‰лкенмен қатар оларѓа да бірдей қызмет етуге жарайтын Қамбар батыр жыры екенін ерекше атап кµрсетпекпіз. Ересектермен қатар б±л жыр 14 пен 16 жастыњ арасындаѓы балалардыњ қабілетіне сай шыѓарма. Қамбар батыр жырындаѓы басты кейіпкерлердіњ µздері де кғмелетке жетпеген, сонда да болса, батырлық, ерлік істерді бала кезден-ақ бастаѓан азаматтар болып суреттеледі. ¤здері жас болса да, ‰лкендердіњ қызметін атқарып ж‰рген халық ±лы бейнесінде ірі т±лѓа боп кµрінеді. Қамбар батырдыњ ерлік істері, халқына сіњірген ењбегі балаларды қажырлы µжет іске бастайды. Олардыњ патриоттық рухын кµтереді. Нашарларѓа жаны ашу, оларды қолдай білетін рахымшыл, кµпшіл, қоѓамшыл болуѓа ‰йретеді. Адамгершілік сапаны мейлінше жоѓары ±стаудыњ жақсы ‰лгілерін береді /19.33/.

Басқа батырлық жырлардан б±л жырдыњ ‰лкен  µзгешелігі, оныњ басты кейіпкері  Қамбар батыр кедей тобыныњ µкілі ретінде суреттеледі. Тоқсан ‰йлі тобыр мен алпыс ‰йлі арѓынды жалѓыз баѓып, ел-ж±ртына қайырымдылық істер істейді. ¤зініњ батырлық, ерлік ғрекеттерін мақтан етпейді. Кµршілес басқа елге басқыншылықпен шабуыл жасамайды. Біреудіњ бақ - дғулетіне қызықпайды, оѓан сатылмайды. ¤зін-µзі байсалды, сабырлы ±стайды. Ањѓал емес, іс - ғрекетініњ бғрі де қызмет етуге арналады.

Қамбар  батыр жырыныњ балалар ±ѓымына  жењіл тиетін ‰шінші µзгешелігі –  м±нда µмірде кездеспейтін қиял - ѓажайып  оқиѓалар да айтылмайды.  Жырдаѓы барлық оқиѓа тілге жењіл, ж‰рекке жылы тиіп отырады.

Қамбар  батыр жырындаѓы  тµртінші µзгешелік, ондаѓы ањ аулау жорықтары сауықшылдықтан туѓан еріккенніњ ермегі емес. Жарлы-жақыбайларды баѓу ‰шін жасалѓан ењбек сапары. Ол қыз Назымныњ, кµркіне де, байлық салтанатына да қызықпайды. Ол µз намысын қорѓай білетін азамат. Қамбар қара бастыњ қамы ‰шін ж‰рген кісі емес. Артында қалыњ ел, қадірлейтін халқы барын ±мытпайды. Қыз Назым қандай айла-тғсілдер жасаса да, µзіне - µзі ±стамдылық жасайды. Қаз бен ‰йрек, тырнаны қара қасқа атқа қатарлап артып келе жатқан Қамбар, қыз Назымныњ қ±рмет кµрсетуі ‰шін ғдейі жол тосып отырѓанын біледі. Қамбар б±ѓан да қызықпайды. Оныњ µз сµзімен айтқанда:

Осыѓан кµњілім  бµлініп,

¦мытып кетсем ж±ртымды,

Қ±дайдыњ –  деді – ±рѓаны, -

дейді де таѓы да б±рылмай µтіп кете береді.

Батырдыњ   аузынан шыққан осындай патриоттық жалынды сµздер біздіњ жастарымызѓа ‰лкен ой салмай қала алмайды. Елі-ж±рты, отаны ‰шін қызмет етуде кісініњ µзіне-µзініњ сондайлық берік болуыныњ ‰лгілерін кµрсетеді.

«Қамбар батыр» жырыныњ біздіњ балаларымызѓа  жақын болатын µзгешеліктері, міне осындай ерекшеліктерінде. Қамбар батыр  жырыныњ басқа батырлар жырынан  гµрі біздіњ қазіргі µмірімізге жақын  келетін жерлерін де осындай жақтарынан іздесек керек.

Назым да µжет қыз. Оныњ да батылдыѓы мен ерлігі Қамбардан кем т‰спейді. Ел мақтаѓан жігітті қыз жақтаѓан емес пе. Назым да µзініњ с‰йгеніне, тењіне қосылуды арман етеді. Қамбардыњ кедейлігіне де, жалѓыздыѓына да мін тақпайды. Оныњ асылдыѓын бақ дғулетінен емес, адамгершілігінен іздейді. Шаршы топтыњ ішінде кедей  де болса Қамбарды қалаѓан қыз Назымды сынаѓысы, білгісі келеді. Б±л шын с‰ю ме, ғлде лғззат ойына берілген ғуестік пе деп, оѓан алѓаш к‰діктене қарайды. Жастықтыњ мастыѓына беріліп, абайламай қалып, т‰бінде опық жеудіњ, µкінішті болудыњ қажеті не дегенді ањѓартады. Б±л жырдыњ осындай терењ сыры, тғрбиелік мғні бар. Халық даналыѓы осындайда қолдайды да, жақтай біледі. ¤зініњ болашақ жеткіншектеріне µмірініњ жалѓасына µмір тғжірибесін ‰лгі етіп кµрсетеді. Сонда атыныњ жалына асылып, µтініш білдіріп т±рѓан қыз Назымѓа Қамбар батыр былай дейді: