Шляхецкі рух за аднаўленне Рэчы Паспалітай (Віленская асацыацыя 1796 – 97 гг.)

У пачатку чэрвеня на тэрыторыю  Віленскай губерні ўступіў 12-тысячны  польскі корпус, які ўзяў накірунак  на Вільню. Штурм Вільні пачаўся 19 чэрвеня. Сілы былі няроўныя, рускія войскі, якія налічвалі каля 40 тыс. чалавек, лёгка  адбівалі атакі. Страціўшы ў бітве  каля 2 тыс. чалавек, паўстанцы адступілі. Сярод іх пачалася дэмаралізацыя і дэзерцірства. Рэшткі экспедыцыйных і мясцовых атрадаў пакінулі Беларусь, частка з іх перайшла ў Прусію і склала зброю. Толькі атрад генерала Г. Дэмбінскага (каля 4 тыс. чалавек) здолеў адысці ў Гродзенскую губерню.

Пры набліжэнні корпуса Дэмбінскага  ў Навагрудскім і Слонімскім паветах  пачалося паўстанне пад кіраўніцтвам павятовага маршалка Я. Кашыца. У ім прымалі ўдзел не толькі шляхціцы, але і сяляне. У Навагрудку паўстанцы (400 чалавек) далучыліся да атрада Дэмбінскага  і разам з ім пакінулі горад.

Пасля адыходу з тэрыторыі  беларускіх паветаў польскай арміі  паўстанне на землях былога ВКЛ пайшло на спад, але партызанская вайна  асобных атрадаў не спынялася  да восені 1831 г. I толькі звесткі пра  падзенне Варшавы прымусілі разысціся  тыя атрады, якія да гэтага часу яшчэ знаходзіліся ў лясах.

У тым, што паўстанне 1830-1831 гг. на Беларусі пацярпела паражэнне, былі свае прычыны. Неразуменне сялянскага пытання і недастатковы ўлік рэлігійных асаблівасцяў прывялі да таго, што  надзеі на шырокі ўдзел у паўстанні  падатковых саслоўяў не спраўдзіліся. Не адчуўшы рэальнага паляпшэння свайго становішча, сялянства ў асноўным засталося абыякавым да палітычнай праграмы паўстанцаў. Сітуацыя ўскладнялася і тым, што ў самім кіраўніцтве  на тэрыторыі ВКЛ не існавала адзінства  і ўзгодненасці. Стварэнне часовых  павятовых органаў не прывяло  да ўзнікнення адзінага ўрада, якому  падпарадкоўваліся б усе мясцовыя структуры. Не спраўдзіліся надзеі беларускіх паўстанцаў і на падтрымку польскай рэгулярнай арміі.

Пасля падаўлення паўстання  значныя змены адбыліся і ў  палітыцы царызму ў Беларусі. Страціўшы  давер да польскай і спаланізаванай мясцовай шляхты, ён узяў курс на яе аслабленне, выкараненне паланізму і паслядоўную  русіфікацыю краю. Першым крокам у  гэтым напрамку было пакаранне ўдзельнікаў  паўстання. У адпаведнасці з указам цара ад 6 мая 1831 г. ва ўсіх губернях, ахопленых  паўстаннем, былі створаны следчыя  камісіі, якім даручалася вызначыць  ступень віны ўдзельнікаў паўстанцкага руху. Тых, хто быў прыцягнуты ў  паўстанцкія атрады прымусова, або  на працягу месяца пасля апублікавання  ўказа добраахвотна з'явіўся з пакаяннем, камісіі ад адказнасці вызвалялі. Шляхцічы, якія свядома ўдзельнічалі ў паўстанцкім  руху, садзейнічалі яго пашырэнню  і прымалі ўдзел ва ўзброенай  барацьбе, аддаваліся пад суд. Іх памесці  канфіскаваліся, сем'і высылаліся ў  Сібір. Асобы недваранскага паходжання аддаваліся ў салдаты або ў  арыштанцкія роты. Сем'і іх таксама  высылаліся ў Сібір або іншыя  аддаленыя губерні Расіі. Усяго  ў Беларусі (у сучасных граніцах) да 1837 г. было канфіскавана 115 памесцяў з 38 544 сялянамі мужчынскага полу. Усе  яны былі перададзены ў дзяржаўны  зямельны фонд.

Спіс удзельнікаў паўстання 1830 года на Пружаншчыне:

«1. Антусевич Александр, бывший письмоводитель Пружанской Городской Полиции, был в шайке образовавшейся в Беловежской пуще, находится в неизвестной отлучке, дом в Гродно продан.

2. Блондович Брестского  у., участник шайки в Беловежской  пуще и по разбитию в неизвестной  отлучке, имения не оказалось.

3. Борейша Наполеон, помещик  Пружанского у.

4. Борейша Игнатий, родной  брат, служивший ранее в уланском  герцога Нассауского полку унтер-офицером, уволен с чином 14 класса, добровольно  присоединились к Пусловскому,  где Наполеон неизвестно, Игнатий  пришёл в свой полк, где когда-то  служил, заявил, что был в плену.

5. Буховецкий Александр,  сын помещика Брестского у., деятель  мятежников в Беловежской пуще, потом присоединился к Тышкевичу  и Хлаповскому и ушёл с ними  в Виленскую губернию, бежал за  границу, имения нет.

6. Гарчинский Селезий,  священник Марианского ордена  Брестского у., присоединился к  шайке в Беловежской пуще, местонахождение  неизвестно, имения нет.

7. Грик Карл, крестьянин  Пружанского у., Беловежский лесничий, присоединился к шайке и потом  в отряде Дембинского (брал  в плен офицера Бардаковского), отдан в солдаты Кавказского  корпуса.

8. Завадский Павел, крестьянин  Пружанского у. деревни Новики  помещика Окулича, был в шайках  всё время революции, отдан  в солдаты Кавказского корпуса.

9. Зычулевич Иван, крестьянин  Пружанского у. помещицы Замойской,  бежал из Динабургской крепости, но пойман в Пружанском у.

10. Карпович Пётр, крестьянин  Пружанского у. помещицы Анджейковичевой,  в шайке Пусловского, пленён  и отправлен в Динабургскую  крепость, водворён на прежнее  жительство.

11. Козловский Семён, крестьянин  Пружанского у. деревни Малеч  помещика Жуковского, по уговору  писаря Липницкого присоединился  к Пусловскому, пленён под Невмянами,  водворён на прежнее жительство.

12. Кот Павел, крестьянин  Пружанского уезда, добровольно  ушёл в Беловежскую пущу, но, не  найдя мятежников, пошёл в Варшаву,  вступил в 5-й линейный полк, отдан в солдаты Кавказского  корпуса.

13. Крживоблоцкий Игнатий,  помещик Пружанского у., бывший  уездный судья, присоединился  к мятежникам, не возвратился.

14. Кунцевич Викентий, крестьянин  Пружанского у., добровольно присоединился  к мятежникам, служил в 1-м уланском  полку, неоднократно был в сражениях,  перешёл в Пруссию, бежал в  Царство Польское, снова сражался, отдан в солдаты Кавказского  корпуса.

15. Пусловский Феликс, сын  помещика Пружанского у., состоял  в Виленском училище, присоединился  к мятежникам, находится за границей.

16. Пуховский Венантий, шляхтич  Пружанского у., укрылся в Пруссии,  имения нет.

17. Ронко Евгений, окружной  лесничий Пружанского у., организовал  шайку в Беловежской пуще, местонахождение  неизвестно.

18. Скродский Антон, помещик  Пружанского у., бывший уездный  судья, сносился с мятежниками  в Беловежской пуще, хотел организовать  такой же отряд в Кобринском  уезде, воспрещено отлучаться  из имения.

19. Смецюх Иосиф, крестьянин  Пружанского у., бежал в Царство  Польское, присоединился к мятежникам, попал в плен, бежал в Беловежскую  пущу, схвачен, отдан в солдаты  Кавказского корпуса.

20. Федорович Трофим, крестьянин  Пружанского у. деревни Потцыничи.

21. Шретер Богуслав, шляхтич  Пружанского у., бежал в Беловежскую  пущу, местонахождение неизвестно, имения нет.

22. Шретер Антон

23. Шретер Пётр

24. Шретер Иосиф

25. Шретер Иван бежал  в Беловежскую пущу.

26. Юзефович Казимир, из  г. Пружаны, местонахождеие неизвестно, имения нет.

27. Яблоновский Симон,  крестьянин Брестского у. имения  Горошин помещика Шаплинского,  бежал в Беловежскую пущу, отдан  в солдаты Кавказского корпуса.

28. Якубовский Михайло,  крестьянин Пружанского у. помещика  Влодека, в шайке Ромарино, отдан  в солдаты Кавказского корпуса».

Спіс людзей, якія знаходзіліся пад наглядам паліцыі пасля падаўлення паўстання як палітычна ненадзейныя:

«Пружанский уезд

1. Помещик, бывший Пружанский  Земско-Поветовый судья Алоизий  Керножицкий, 31 год, по распоряжению  начальника губернии 19 августа 1823 г., живёт в собственном имении  Ровбицк, занимается хозяйством, семейства не имеет.

Член Наукового общества, действовавшего в Свислочской гимназии

2. Помещик, бывший председатель  Пружанского Земско-Поветового Суда  Михаил Булгарин, 34 года, по распоряжению  начальника губернии от 11 декабря  1823 г., часто ездит в Царство  Польское и устраивает сборища  с прочей молодёжью под предлогом  охоты, имеет жительство в имении  своём Чахец, занимается хозяйством, имеет семейство, которое при  нём.

3. Помещик Иосиф Лей, 30 лет, имеет жительство в имении  Михновичах, занимается хозяйством, семейства не имеет.

4. Бывший ученик Свислочской  гимназии, а ныне священник Городечненской  Приходской Церкви Андрей Курганович, 30 лет по предложению начальника  Гродненской губернии 30 сентября 1824 г., имеет жительство в имении  Городечной Гуть и состоит  при приходской церкви, семейство  имеет и оное при нём.

Андрей Курганович являлся  членом тайного Морального общества, которое действовало в Свислочской  гимназии в начале 20-х годов. Похоже, он был братом известного польского  филолога Томаша Кургановича, родившегося  в Бресте.

5. Помещик Людвик Малаховский, 29 лет, по распоряжению начальника  Гродненской

Жёсткие полицейские меры с тотальной слежкой не смогли полностью подавить патриотические настроения берестейской шляхты, которая  приняла затем активное участие  в восстании 1863 года». (26)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

6. Дэмакратычнае таварыства Францыса Савіча

 

Па ранейшаму цэнтрам  нацыянальнай і сацыяльнай барацьбы заставалася Вільна. Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта дзейнічалі створаныя  на яго базе медыка-хірургічная і  рымска-каталіцкая акадэміі. У 1836 г. сярод  студэнтаў першай ўтвараецца «Дэмакратычнае таварыства», лідэрам якога быў  студэнт Ф. Савіч. Акрамя студэнтаў  у склад суполкі ўваходзілі прадстаўнікі разначынскай інтылегенцыі, выхадцы  з шляхецкага асяроддзя.

Кіраўнік, частка членаў суполкі  прытрымліваліся радыкальных дэмакратычных  поглядаў, іх ідэалам было грамадства роўных магчымасцей для ўсіх. Члены  таварыства крытычна ацэньвалі дзейнасць  сваіх папярэднікаў у 1830-1831 гг., папракалі  іх за немагчымасць ўзняцца да прызнання  роўнасці ўсіх людзей. Савіча нават  не палохала фізічная расправа над  прыгоннікамі дзеля вырашэння сялянскага пытання. Савіч і яго аднадумцы  выступалі за роўнаць усіх людзей, права кожнага народа на самастойнасць, заклікалі да сумеснай барацьбы розных народаў супраць царызму, прапагандавалі рэспубліканскі лад. У 1837 г. «Дэмакратычнае таварыства» стала часткай нелегальнай  арганізацыі «Садружнасць польскага  народа» на чале з Ш. Канарскім, і  якая на тэрыторыі Заходніх губерняў Расійскай імперыі вядома пад  назвай «Маладая Польшча». У чэрвені 1838 г. улады выкрылі арганізацыю  Савіча, яе кіраўнік і іншыя актыўныя члены былі сасланы на Каўказ салдатамі  ў дзеючую армію. (27)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7. Сымон Канарскі, Міхаіл Валовіч

 

Сымон Канарскі (Маналог  паўстанца 1831 года)

 

                           ...Ён ведаў, што менавіта гэта  чакае

                           яго на радзіме, калі ён вернецца  туды,

                           але свядома вярнуўся.

 

Эмігранцкія шэрыя зімы,

А душа, быццам каня, ные.

На радзіму вялі,

На радзіму

Завірухі зямныя...

 

О, краю мой, у дальняй  старане

Мне сніўся ты буслом асірацелым.

Як бацька сына, — клікаў ты мяне,

I я вярнуўся, бо душа  гарэла.

 

Я не прышэлец тут, не з бізуном  —

Са словам праўды чыстым і пакутным,

Выгнаннік, я вярнуўся, вось мой дом!

Хтось вынес плашч, нябачнасцю ахутаў.

 

He падмануць сябе, сваёй  зямлі.

Хай плашч згарыць агнём  на ганьбу кату!

To не мяне вялі на  гэту страту, —

Цябе, о Беларусь мая, вялі.

 

Я ведаў, што вачэй тваіх  блакіт

Апошні раз спагадліва прагляне.

Пераступайце праз мяне, вякі,

Каб разарваць на будучым  кайданы.

 

Так мала нас, яшчэ так мала нас.

Ды закіпае з дна  ўжо зямліца!

Я чую, Каліноўскі, твой адказ...

Ды сатварыцца з нас  нашчадкаў час,

Народ — не раб, не скот, не кат —

                                             ды сатварыцца.

 

Шыман (Сымон) КАНАРСКІ (польск.: Szymon Konarski; 5 (17) сакавіка 1808, в. Дабкішкі, Аўгустоўскага павету, Польшча — 27 лютага (11 сакавіка) 1839) — дзеяч нацыянальна-вызвольнага руху ў Польшчы, Літве і на Беларусі.

Са збяднелай шляхты.

«Удзельнік паўстання 1830—1831 гадоў, быў у эміграцыі ў Францыі. У 1835 нелегальна вярнуўся з эміграцыі ў Расію і стварыў падпольную арганізацыю «Садружнасць польскага народа». Фактычна Шыман Канарскі рыхтаваў новае паўстанне. У Беларусі ён знайшоў немалую колькасць прыхільнікаў, а яго арганізацыя пачала разрастацца, была нават створана філія «Жаночае таварыства». Але ў маі 1838 г. Ш. Канарскага арыштавалі. Як вынік — на працягу 1838—1839 гг. пракацілася хваля арыштаў. У вязніцы трапілі: Тамаш Булгак, Эдвард Жалігоўскі, Ян Станіслаў Казакевіч, Франц Савіч, Адам Сузін, Людвік Трынкоўскі, Ева Фялінская, Ян Ястржэмбскі. У 1840 г. быў схоплены ўдзельнік звязанага з Ш. Канарскім «Дэмакратычнага таварыства» філосаф і медык Мацей Лавіцкі». (28)