Шляхецкі рух за аднаўленне Рэчы Паспалітай (Віленская асацыацыя 1796 – 97 гг.)

У першай палове XIX стагоддзя  большасць Берасцейскай шляхты вучылася ў знакамітай Свіслацкай гімназіі, якая за кароткі тэрмін свайго існавання  з 1806 па 1851 гг. выхавала вялікая колькасць  патрыётаў, ды якіх: Кастусь і Віктар Каліноўскія, Рамуальд Траўгут, Уладзіслаў Малахоўскі, Віктар Гельтман, браты  Леон і Павел Зянкевіч, Адам Сузін, Юзэф Кавалеўскі, Фелікс Ляховіч, Напалеон Орда, Каэтана, Юзэф і Люцыян Крашэўскі, Райнольд Сухадольскі, Адольф Белокоз, Караль Нямцэвіч, Томаш Краскоўскі. У гэтым хвалебным спісе пераважная большасць берестейцев. Паспрабуем растлумачыць такі феномен. Тым больш, да гэтага часу не высветлены пытанне аб сувязях сьвіслацкіх гімназістаў і віленскіх філарэтаў.

Справа № 632 пачалося 3 мая 1823 года, калі віленскія гімназісты напісалі на дошцы "Няхай жыве Канстытуцыя 3 мая!" У Вільні адразу прымчаўся  царскі кляўрэтамі Мікалай Навасільцэвым, які даўно выступаў супраць польскай па духу сістэмы адукацыі ў Віленскім навучальным акрузе (папячыцель Адам Ежы Чартарыйскі). Сенатару Навасільцэву вельмі хацелася звязаць выступ гімназістаў з Віленскім універсітэтам, каб паказаць імператару Аляксандру I ўсю стройную, пачынаючы са школы, сістэму падрыхтоўкі польскіх патрыётаў, створаную Чартарыйскім. У выпадку поспеху задуманага расследавання дзяржаўная кар'ера князя, старога ворага сенатара, была б скончаная. Для гэтага Навасільцавым дае загад арыштаваць блізкага супрацоўніка князя, рэктара універсітэта Юзэфа Твардоўскага (выхадца з Піншчыны), стварае адмысловую камісію для расследавання справы гімназістаў, але такая актыўнасць спачатку нічога не дала. Таемныя студэнцкія грамадства летам яшчэ не былі раскрыты, але на шчасце сенатара ў Варшаве ў той час быў арыштаваны вядомы рэвалюцыянер Віктар Гельтман, які стаў даваць паказанні па арганізаваным ім у Свіслацкай гімназіі таемнаму грамадству. Вось што піша Навасільцэвым аб гэтай раскрытай арганізацыі вялікаму князю Канстанціну: «реченное общество составилось в исходе 1819 и что в образовании онаго участвовали все вообще ученики свислоцкой гимназии 6 класса, а именно 1. Дионисий Шлаевский, президент общества. 2. Григорий Ващилович, секретарь. 3. Ян Янковский. 4. Фома Красковский. 5. Людвик Малаховский. 6. Казимир Малаховский. 7. Антон Конахович. 8. Франциск Эйхлер. 9. Алоисий Керножицкий. 10. Осип Пржибыльский. 11. Северин Раюнец. 12. Осип Гельтман. 13. Эразм Покрошинский. 14. Павел Цеплинский. 15. Сигмунд Кринский.

К учреждению сего общества дал повод помянутый Виктор Гельтман, который в 1819 году написал к брату  своему Осипу в 6 классе свислоцкой гимназии тогда обучавшемуся, что  недовольно образовать ум свой одною  теорией, но что нужно уметь излагать свои мысли и изъяснять оныя на бумаге, что до сего достичь нельзя иначе, как через чистое совместное в том упражнение и критическое  рассмотрение чужих сочинений, почему и советовал предложить о сем  прочим ученикам 6 класса, чтобы они  для взаимного в красноречии  усовершенствования и образования  слога составили общество, на каковой  конец обещал им прислать устав. Осип Гельтман письмо брата сообщил своим  товарищам и они, согласясь на предложение, учредили под председательством Шлаевского вышеупомянутое общество. Когда же Осип Гельтман донёс о том своему брату, то сей прислал ему при другом, выше сего уже упомянутом, письме проект устава, который за сим читан был Шлаевским на заседании общества».

 У ходзе следства высветлілася, што акрамя Вучэбнага або Наукового грамадства ў гімназіі дзейнічала яшчэ і Маральнае: «общество, составленное того же 6-го класса учениками, кои, кончив все преподаваемые в оном науки, занимались при свислоцкой гимназии должностью гувернеров или домашних наставников младших учеников. Все нижепоименованные члены общества собирались в некоторые известные дни, одетые в черные платья, а к сему обществу принадлежали именно: 1) Яков Абрамович, президент общества. 2) Игнатий Кочальский, секретарь онаго. 3) Фаддей Зелинский. 4) Николай Забелло. 5) Андрей Корганович. По сделанному мною распоряжению, доставлены из числа их в Вильну Абрамович, Кочальский и Зелинский».

11 жніўня 1823 г у Брэсце  і Кобрыне атрымалі дэпешы  аб канфіскацыі папер братоў  Гельтманов ў Вярховічы, Людвіка  Малахоўскага ў Кобрыне і Андрэя  Кургановича ў Пружанах. Сенатар  таксама прасіў кіеўскага генерал-губернатара  арыштаваць Восіпа Гельтмана.  Адразу гэта зрабіць не ўдалося,  бо Восіп гасцяваў у маёнтку  свайго апекуна, графа Аляксандра  Хадкевіча, у Чарнобылі. Адабранне  папер у Гельтманов нічога  не дало. Пра што піша сам  Навасільцавым гродзенскаму губернатару  Андржейковичу:

«Милостивый Государь мой

Михайло Фаддеевич

Я имею честь получить почтенейшее  отношение Вашего Превосходительства от 16-го Августа №11, 022, с препровождением  бумаг Франца и Леона Гельтманов, и находя все принятые Вами в следствии  моего с вами сношения меры, соответствующими цели и обещающими полной успех я  не имею ничего по сему предмету к присовокуплению.

Бумаги братьев Гельтманов, как незаключающие в себе предосудительного, или непозволенного возвращаю Вашему Превосходительству, для отсылки  к ним обратно, оставляя у себя расписки отца и Франца Гельтмана.

С истинным и совершенным  почтением, честь имею быть.

Вашего Превосходительства покорный слуга.

№1100

20 августа 1823

Слоним

Новосильцев

Не обнаружив ничего предосудительного, полиция с целью ареста и допроса  разыскивает и других членов общества.

По Секрету

Его Превосходительству Господину  Статскому Советнику Гродненскому Губернатору кавалеру Михаилу Фаддеевичу Андржейковичу

Рапорт

По Секретной выправке учиненной в Деревне Войской  заседателем Токаржевским Вашему Превосходительству честь имею донести, что академик Ян Янковский до сего времени еще  к отцу своему не возвратился.

Исправник.

Августа 25-го 1823 года». (23)

Але праз некалькі дзён Ян Янкоўскі усё ж быў арыштаваны, паколькі ўжо 31 жніўня паліцыя пачала пошукі яго сябра і земляка Адама  Сузіна. Далейшыя падзеі Навасільцавым апісвае так: «По снятии допросов с членов вышесказанных обществ, существовавших между учениками свислоцкой гимназии, разсматривая я оныя, и затем из показаний Янковскаго, что он в объяснении найденных в его бумагах стихов, им самим сочиненных, сознаваясь токмо в неистовом искушении, которое водило его пером, когда он их писал, очевидно утаивал все прочия обстоятельства, которыя могли-бы на кого-либо навлечь подозрение, покрывая все свои показания самыми ложными и даже с здравным разсудком несовместными вымыслами, я счел нужным на самом протоколе его показаний написать против каждой статьи мои замечания и предписать комисии, чтобы она вновь его передопросила и отнюдь не довольствовалась такими ответами, которые заключают в себе или явную ложь или противоречат прежним его показаниям или известным уже обстоятельствам дела. Комиссия, приступив к сему новому допросу, убеждала его, что все его запирательства и увертки бесполезны, показывала ему мои замечания и решилась, наконец, дать ему прочесть чистосердечное показание канонара Виктора Гельтмана. На сие Янковский, смутившись, затрепетал и едва не упал в обморок, потом собравшись с силами, объяснил, что он все откроет на письме».

Яшчэ да гэтага прызнання  віленскі полицмейстер Шлыкаў спрабуе, па даручэнні сенатара, звязаць справу аб сьвіслацкіх студэнцкіх таемных  таварыствах з віленскімі.

«Рапорт

Отправленные от Вашего Превосходительства ко мне Бумаги, отобранные у студентов  бывших в Свислоцкой гимназии Якова  Абрамовича, Казимира Малаховского, Николая  Забеллы и Алоизия Кернозицкого, я имею Честь получить 28-го числа  сего Месяца.

Виленский Полицмейстер Статский Советник Шлыков». (24)

Заводзіцца справа № 632 аб студэнтах Віленскага універсітэта і Свислоцкой гімназіі, якія падазраюцца  ў прыналежнасці да таемнаму грамадству. Полицмейстер шукае для арышту віленскіх  філарэтаў, імёны якіх назваў Янкоўскі. Маюцца ўсё ж такі сумневу, што  імя Адама Сузіна назваў Янкоўскі. У паліцыі было ўсяго некалькі дзён, каб знайсці і арыштаваць Яна і выведаць у яго пра Сузіне. Аднак, як відаць з данясення Новосильцева, Янкоўскі не адразу стаў супрацоўнічаць са следствам, спрабаваў выкруціцца.

«Рапорт

По обстоятельствам следствия  происходимого по препоручению Господина  Тайнага Советника Сенатора и  Кавалера Николая Николаевича Новосильцева нужен студент Виленскаго Университета Адам Сузін, который теперь Гродненской губернии в Кобринском повете у родственников своих, и неизвестно намерен возвратиться в Вильну по окончании Вакациев, а для того я изспрашиваю Вашего Превосходительства приказания Кому следует, выслать того студента Сузіна в Вильну как найскорее под присмотром дабы он не имел ни с кем предварительнаго сношения, о чем доносено Мною и Его Превосходительству Господину Сенатору.

Виленский Полицмейстер Статский Советник Шлыков». (24)

Наш зямляк Адам Сузін (1800-1879) заслугоўвае асобнай гутаркі. Несумненная заслуга Сузіна у тым, што малалікі полумасонскі асветніцкі гурток філаматаў ператварыўся ў даволі сур'ёзную палітычную арганізацыю - філарэтаў. Таму ён атрымаў адно з самых суровых пакаранняў: паўгода зняволення ў крэпасці Орск з наступнай спасылкай у Уфу. Нездарма вялікі Адам Міцкевіч увекавечыў Філарэта ў трэцяй часткі паэмы "Дзяды" пад яго ўласнай прозвішчам. Герой паэмы Сузін ў турме скардзіцца сваім сябрам:

- Я без акна жыву  і ўсё роўна, што ў яме

Як адрозніш там дзень  ад ночы, святло ад цемры.

Вялікая польская пісьменніца  Марыя Канапніцкай неяк дрыгатліва ставілася да сямейства Сузіных. Паплечніку Зыгмунта Серакоўскага Паўлу Сузіну яна прысвяціла цэлы апавяданне "Як загінуў Сузін". На старонках іншых яе твораў таксама часта сустракаецца прозвішча Сузін.

Яшчэ ў 1816 годзе юны  Адам Сузін выступае з рэфератам супраць антинаполеоновской брашуры былога костюшковца Пятра Богурского. Гэта сведчыць аб высокім інтэлектуальным узроўні Свіслацкай гімназіі. Палкі гімназіст палемізуе з поглядамі аўтара брашуры, не пазбягае вострых выпадаў супраць агрэсіўнай знешняй палітыкі Расеі, але да Аляксандра I ачарсцвення не мае. Пазней Сузін пісаў: "Хай бы такі добры манарх, гэта нельга аспрэчыць, толькі адной Польшчай правілаў, хай бы яе гістарычныя мяжы былі вернутыя, а ў гэты час кожны паляк без усялякага намаганні прызнаў бы гонар айчыны, лічыў бы сябе шчаслівым." Гэтым адным выказваннем бурыцца міф пра тое, што ў филоматской асяроддзі ўзнікла беларуская нацыянальная ідэя. Бо філарэты былі заўзятымі польскімі нацыяналістамі і славянафілаў. Яны, як і польскія патрыёты, нават не задумваліся пра развіццё беларускай літаратуры і мовы і шчыра імкнуліся выкарыстоўваць вуснапаэтычную творчасць беларускіх сялян для падсілкоўвання польскага рамантызму. Пад уплывам ідэй вялікага славіста Зорыяна Далэнга-Хадакоўскі члены грамадства Міхаіл Рукевич і Францішак Малеўскім склалі і таемна надрукавалі "Інструкцыю для складання апісання N-скага прыходу N-скага павета N-скай губерні", якое даручалася складаць Філаматы ў родных месцах падчас вакацый. Разам са зборам геаграфічных, дэмаграфічных, эканамічных звестак прапаноўвалася збіраць звесткі аб маральных якасцях розных грамадскіх груп, вывучаць беларускі фальклор, побыт і мінулае народа. Філаматаў лічылі беларускую культуру часткай народнай польскай культуры. Ян Чачот звяртаецца да беларускай мовы толькі падчас филоматских рытуалаў: беларускамоўныя сцэнкі для імянін Юзэфа Ежовского і Францішака Малеўскага, знакамітая песня "Так пакіньце ж горла драцена" (напісана да імяніны Дзіянісія Хлевинского) і г.д. Выкарыстанне беларускай мовы было, на наш погляд, як бы містычным дакрананнем да духоўных пачаткам свайго народа. У карысць прапанаванай версіі кажа і той факт, што пазней Чачот, збіраючы народныя песні, не выдаваў іх на беларускай мове (што зусім ненатуральна), а перакладаў на польскую мову. Цікава, што Ян Янкоўскі таксама пісаў паэтычныя прывітання да імяніны філарэтаў, якія, на жаль, не захаваліся. Магчыма, ён іх пісаў на Падляскім дыялекце украінскай мовы. Падобна на тое, што ў будучыні і яго родны брат, вядомы пісьменнік Плакид Янкоўскі зробіць спробу пісаць на роднай мове.

Увогуле імянным спісе  філарэтаў, складзеным Новосильцевым, знаходзіцца 15 берестейцев (быць можа, іх там і больш, але не ва ўсіх паказана дакладнае месца нараджэння):

3. Адам Сузін, кандыдат філасофіі, 23 гадоў, Гродзенскай губ., Брэсцкі уез.; За бацькам яго маёнтак Залешаны; сакратар Зялёнага саюза.

10. Тамаш Паўлавіч, кандыдат  юрыспрудэнцыі, 27 гадоў, Гродзенскай  губ., Брэсцкага уез., Сын уніяцкага  святара.

15. Атон Смоўж, 17 гадоў,  Гродзенскай губ., Навагродская уез., Дзе бацькі яго маюць маёнтак  Бортнікі.

24. Іван Янкоўскі, студэнт  філасофіі, 20 гадоў, Гродзенскай  губ., Брестскага уез., Сын ксяндза  прэлата униатскаго вызнаньня.  Ён жа быў і ў грамадстве  Науковом, якая існавала паміж  вучнямі 6 класа Свислоцкой гімназіі.

44. Іван Юндзілл, кандыдат юрыспрудэнцыі, 21 гадоў, Гродзенскай губ., Слонимскаго уез., Дзе мае маёнтак Дабромысль.

45. Міхаіл Шырма, кандыдат  юрыспрудэнцыі, 22 гадоў, Гродзенскай  губ., Слонимскаго уез., Дзе мае  маёнтак Спрэчак.

49. Севярын Корсак, кандыдат  юрыспрудэнцыі, 24 гадоў, Мінскай  губ., Пинскаго уез., Дзе складаецца  за бацькам яго маёнтак Гоша.

51. Руфин Юндзілл, студэнт юрыспрудэнцыі, 22 гадоў, Гродзенскай губ., Слонимскаго павета, дзе складаецца за бацькамi яго маёнтак.

73. Урбан Грудзінскі, 22 гадоў, Гродзенскай губ., Пружанскаго уез., Сын ксяндза униатскаго веравызнання.

104. Вікенцій Бабінскі, кандыдат юрыспрудэнцыі, 26 гадоў, Гродзенскай губ., Кобринскаго уез., Дзе складаецца маёнтак за бацькамі яго.

106. Бруна Шэміот, кандыдат філасофіі, юнкер лейб-гвардыі коннай артылерыйскай роты, 22 гадоў.

107. Ігнат Шэміот, кандыдат філасофіі, юнкер лейб-гвардыі коннай артылерыйскай роты, 20 гадоў, Гродзенскай губ., Кобринскаго уез., Дзе складаецца за бацькамі іх маёнтак Іласк.

113. Адам Кацевіч, 23 гадоў, Гродзенскай губ., Пружанскі уез., Сын ксяндза униатскаго вызнаньня.

114. Рафаіл Смоўж, 19 гадоў,  Гродзенскай губ., Новогродскаго  уез., Дзе бацькі яго маюць маёнтак  Бортнікі.

127. Ігнат Цярлецкі, кандыдат  юрыспрудэнцыі, 25 гадоў, Мінскай  губ., Пинскаго уез., Дзе складаецца  за ім маёнтак.

Варта адзначыць, што Рафаіл Смоўж (1804-1881) быў выдатным архітэктарам і скульптарам, аўтар медальёнаў і помнікаў-бюстаў Т. ЗАНУ, А. Міцкевічу, І. Дамейка і інш, а яго брат Атон вядомы сваімі мемуарамі. Браты Смоўж былі бліжэйшымі сябрамі Томаша Зана: разам здымалі кватэру ў Вільні. Томаш часта прыязджаў да іх у маёнтак Бортнікі, дзе закахаўся ў іх сястру Зосю. Пасля вяртання Яна Чачота з ссылкі яго на некаторы час прытулілі на Берасцейшчыну браты Смоўж. Ян Юндзілл (1802-1878) вядомы як уладальнік багатай сядзібы ў Івацэвічах.