Шляхецкі рух за аднаўленне Рэчы Паспалітай (Віленская асацыацыя 1796 – 97 гг.)

Англаман і былы ліберал Навасільцавым распрацаваў тэорыю аб трох ступенях вінаватасці філарэтаў:

«Первая вина заключается в самом учреждении тайных обществ. Оно последовало в противность строгого запрещения со стороны университетского начальства заводить какие либо тайные общества и противу данного в том торжественного обещания всем студентам, при записывании имен своих в университетский список, или так называемый Альбум.

Вторая вина состоит в  противозаконном присвоении себе, без  воли и ведома своего начальства, и  через хитрые и сокровенные средства, самопроизвольного влияния над  образованием юношества, в намерении  переменить способ учения, цель оного  и направления умов. Сверх того, в явном обнаружении намерений  противным видам и намерениям Правительства.

Третья вина - в чтении на собраниях филаретов дерзких  и ругательством против россиян  наполненных стихов и в произнесении приветствий и речей, противных  верности к Российскому Престолу.

… Третья вина падает именно на членов общества: Ивана Чечота, Адама  Сузина и Ивана Янковского».

Як бачым, сярод галоўных злачынцаў ёсць два берестейца - выпускніка Свіслацкай гімназіі. Ды і  жыццё Яна Чачота цесна звязана  з Берасцейшчына: Новая Мыш, вольную, Туганавічы, Бортнікі ... (25)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5. Паўстанне 1830-31 гг.

 

У канцы 20-х гг. XIX ст. нацыянальна-вызваленчы рух, узброены ідэяй незалежнасці Рэчы Паспалітай, уступіў у новую фазу свайго развіцця. Нетрываласць у самой  аснове саюза паміж самадзяржаўнай Расіяй і канстытуцыйнай Польшчай, невыкананне палажэння, зафіксаванага  Венскім кангрэсам пра магчымасць "распаўсюджвання свабоды (канстытуцыі) на ўсёй тэрыторыі былой Польшчы  ў межах 1772 г.", сістэматычнае парушэнне  правоў і свабод, гарантаваных канстытуцыяй 1815 г., вяло да рэзкага абвастрэння  супярэчнасцей паміж Расіяй і  Царствам Польскім.

У снежні 1828 г. у Варшаве  ўзнікла тайнае ваеннае Таварыства падхарунжых. Таварыства планавала  забойства Мікалая I пад час яго  каранацыі ў Варшаве (май 1829 г.) і  захоп улады. Непасрэдна падштурхнулі да паўстання рэвалюцыйныя падзеі ў  Франціі і Бельгіі (ліпень 1830 г.).

Мікалай I планаваў кінуць на разгром рэвалюцыйнага руху ў  Заходняй Еўропе армію Царства Польскага  і Літоўскі асобны корпус. Аб гэтых  планах стала вядома ў Варшаве, і  кіраўнікі апазіцыі адчулі. што далей  адцягваць паўстанне нельга. У  ноч на 29 лістапада 1830 г. у Варшаве  курсанты школы падхарунжых захапілі арсенал. Іх падтрымала большасць насельніцтва. Вялікі князь Канстанцін Паўлавіч, фактычны намеснік імператара ў Царстве  Польскім, дзейнічаў нерашуча, а  потым увогуле прыняў рашэнне  аб адводзе расійскіх войскаў  з польскай тэрыторыі.

У паўстанцкім руху вылучыліся дзве асноўныя плыні: кансерватыўная, на чале з арыстакратам А. Чартарыйскім і рэвалюцыйная, так званая "левіца", сярод кіраўнікоў якой найбольш актыўную ролю адыгрываў I. Лялевель. Кансерватары баяліся ўзмацнення народнага руху ў ходзе паўстання, а таму і не лічылі патрэбным здзяйсненне грунтоўных сацыяльна-эканамічных пераўтварэнняў. Яны вырашыць канфлікт арыстакраты прапаноўвалі дыпламатычным шляхам.

Асноўная ідэя праграмы "Патрыятычнага  таварыства", так званай "левіцы", заключалася ў барацьбе за незалежнасць, аднаўленне Рэчы Паспалітай 1772 г. як цэнтралізаванай  дзяржавы. "Левіца" выступала адзінай  палітычнай сілай, сацыяльная праграма якой улічвала інтарэсы падатковых саслоўяў. У змаганні з расійскім самадзяржаўем  яна разлічвала на польскі народ.

Кіраўніцтва паўстаннем сканцэнтравалася ў руках кансерватыўных дзеячаў, якія спачатку спрабавалі наладзіць  перамовы з Мікалаем I, але безвынікова. У студзені 1831 г. сейм дэтранізаваў Мікалая I з польскага прастола.

Многія паслы разумелі неабходнасць тэрытарыяльнага пашырэння  паўстання на заходнія губерні Расіі. I. Лялевель настойваў на тым, што  польская армія павінна пачаць рух  на ўсход і дапамагчы сваім  братам скінуць прыгнёт расійскага царызму. Але толькі з пачаткам паўстання  на землях былога ВКЛ на разгляд  сейма былі вынесены пытанні аб палітычных адносінах паміж Царствам Польскім і ВКЛ у будучай дзяржаве. Толькі 1 мая Нацыянальны ўрад прыняў рашэнне  аб дапамозе жыхарам беларуска-літоўскіх  зямель.

На тэрыторыі Беларусі непасрэдная падрыхтоўка да паўстання  пачалася ў студзені 1831 г.: вусная агітацыя, распаўсюджванне пісьмовых адозваў, збор сродкаў і зброі. Акцэнт пры  гэтым рабіўся на цяжкае становішча краю. Насельніцтва заклікалі ўзяць  у рукі зброю. Але ніякіх канкрэтных абяцанняў, як палепшыць становішча насельніцтва, не гучала.

За развіццём падзей на Беларусі ўважліва сачылі ў Пецярбургу. У снежні 1830 г. у Віленскай, Гродзенскай, Мінскай губернях і Беластоцкай  вобласці было ўведзена ваеннае становішча. У пачатку красавіка з войскаў, размешчаных каля Брэста і Гродна, і рэзервовых часцей была сфарміравана спецыяльная армія. Яна прызначалася для прадухілення паўстання на тэрыторыі  ВКЛ. Паміж Царствам Польскім, літоўскімі і беларускімі губернямі была абмежавана сувязь, уведзена цэнзура  перапіскі, узмацніўся паліцэйскі нагляд нядобранадзейных высылалі ў глыб Расіі. Секвестру падвяргаліся маёнткі  тых памешчыкаў, якія з пачатку  паўстання знаходзіліся ў Царстве  Польскім. Але прынятыя меры не змаглі прадухіліць пашырэнне паўстання  на Беларусь.

На тэрыторыі Брэстчыны  ў вялікіх населеных пунктах  стаялі узмоцненыя гарнізоны войск  Літоўскага корпуса. Яго камандзір, генерал-ад’ютант Розен, які ахоўваў  масты праз Буг, сачыў за тым, каб  паўстанскія атрады не з’яўляліся з боку Польшчы. Мясцовая шляхта, якая магла падтрымаць паўстанне рознымі  спосабамі выдалялася адсюль.

«Список с предписания Господина Корпусного Командира 6-го пехотного корпуса Генерал-Адьютанта и кавалера барона Розена 1-го Господину Гродненскому Гражданскому губернатору от 12 апреля 1831 г.

По дошедшим до меня сведениям, с Кобринского повета заметно  некоторое беспокойство и говорят  о возмущении долженствующем вспыхнуть  через несколько дней. Уездного Маршала, Капитана Исправника исправляющего  должность и Городничего и  почти всех чиновников и дворян считают  весьма не благонадёжными, в особенности  же Исправника. Имея повеление Господина  Главнокомандующего принимать меры для обеспечения спокойствия, действуя на праве командира отдельного корпуса  в Уездах, коих сообщение прервано с Военным Губернатором, а по сему извещая о сем Господина Генерал-Адъютанта  Храповицкого, я прошу его о  назначении какого либо другого в  должность Городничаго, на всякий же случай командирован мною в Кобрин эскадрон Литовского Уланского Полка, которым там и останется на некоторое время о чем считаю нужным уведомить и Ваше Превосходительство прося о содействии Вашем в  смене…

Генерал-Адъютант Розен»

У студзені 1831 г. для кіраўніцтва  паўстаннем быў створаны Віленскі цэнтральны камітэт. Камітэт прызнаваў вяршэнства Варшаўскага ўрада і не праяўляў асаблівай ініцыятывы. Камітэт займаўся зборам грашовых сродкаў на паўстанцкія  мэты, арганізацыяй майстэрні па вырабу зброі, спрабаваў каардынаваць дзейнасць  павятовых камітэтаў. Але ў яго  не было выразнай лініі паводзін і  праграмы дзеянняў.

Вясной 1831 г. у Беларусі склалася вельмі напружаная палітычная сітуацыя. Перадыслакацыі расійскіх вайсковых  кантынгентаў, рэквізіцыі на патрэбы  вайны вялі да пагаршэння і так  дрэннага становішча значнай часткі насельніцтва. Адпаведную рэакцыю выклікалі  чуткі аб поспехах польскай арміі. Да таго ж, у многіх рэгіёнах Беларусі не было расійскіх вайсковых сіл. Яны рушылі на захад. Таму шляхта Віленшчыны і Міншчыны скарыстала зручны момант.

У красавіку 1831 г. узброенае  выступленне ахапіла Ашмянскі і  Свянцянскі паветы Віленскай губерні, Вілейскі і Дзісненскі паветы Мінскай  губерні. 3 першых дзён праявіліся асаблівасці  ў арганізацыі паўстанцкай улады  і ўзброеных сіл, якія істотна  адрознівалі яго ад паўстання  ў Царстве Польскім.

У кожным павеце выбіраўся  паўстанцкі ўрад і абвяшчалася мабілізацыя. У выпадку перамогі ў кожным павеце стваралася асобнае апалчэнне і  паўстанцкае кіраўніцтва (з прадстаўнікоў  буйной і сярэдняй шляхты), якое толькі часткова падпарадкоўвалася Віленскаму цэнтральнаму камітэту. Па сутнасці, дзейнасць  павятовых паўстанцкіх органаў  вызначалася канкрэтнымі мясцовымі  абставінамі, што прыводзіла да пэўнай неаднастайнасці іх структуры. Паўстанцкія  ўлады неадкладна абвяшчалі акты паўстання, прыводзілі насельніцтва да прысягі, абвяшчалі набор рэкрутаў; шляхце, якая далучалася да паўстання, гарантавалі захаванне ўсіх правоў. Сялян і мяшчан заклікалі рашуча ўзяцца за зброю і адстойваць "сваю" новую ўладу. У адпаведнасці з  Актам паўстання абвяшчалася "вольнасць  і роўнасць па праву".

Цэнтрам паўстання на Гарадзеншчыне  была Белавежская пушча. Там дзейнічала тры паўстанцкія аддзелы, у якіх было каля 1000 чалавек.

Адзін з паўстанцкіх аддзелаў быў створаны галоўным ляснічым Яўгенам  Ронка. Ён паходзіў са швейцарскай сям’і, але паланізаваўся, ажаніўшыся на польцы. У 1831 годзе ўступіў у арганізацыю  паўстанцаў, якую стварыў сакратар губернатара Томаш Краскоўскі. Ронка  стварыў атрад стральцоў (каля 300 чалавек) з лясной варты пад кіраўніцтвам Якуба Шрэттэра, падпарадкаванага яму  ляснічага. Ваявалі з пераменным поспехам, перазыходзячымі рускімі  войскамі выцясняліся з пушчы. У  канцы мая 1831 гада Ронка далучыў  частку сваіх стральцоў да корпуса генерала Хлапоўскага, а частка (каля 100 чалавек) засталася пад кіраўніцтвам Шрэттэра засталася ў пушчы і ў канцы ліпеня далучылася да генерала Дэмбінскага.

У Белавежскую пушчу ў  атрады Нямцэвіча і Ронка збегла шмат памешчыкаў і шляхты Брэсцкага  уезда. Аб гэтым сведчыць наступны дакумент:

«По разным сведениям Господина Главнокомандующим Действующею Армиею полученным о сборе Оружия и Злонамеренных замыслах некоторых жителей в Беловежской Пуще и Пружанском уезде. Его Сиятельство изволит приказать мне, немедленно отправить туда самым тайным образом для открытия всего на месте и для захвата Главных Зачинщиков, достаточную Квалерийскую Команду, в исполнение чего и Командирован мною вчерашняго числа по направлению к Шерешеву Генерального Штабу Подполковника Горский с двумя Эскадронами Волынского Уланского полка и несколькими казаками, которого и снабдил я нужными сведениями для исполнения сего поручения по вновь полученным мною известиям. Многие Пружанские чиновники и помещики под видом предосторожности от Холеры никого не пускают к себе в имении. Кроме принадлежащих к Шайкам. Теже самые слухи дошли до меня и о Кобрине где как говорят даже почти все Чиновники и должностные Дворяне разъехались также под видом спасения от Холеры и действительно посторонних к себе не допускают и сами к должностям в город не являются».

Яшчэ адзіным атрадам, які дзейнічаў у пушчы быў  Самуэль Ружыцкі. У пачатку 1831 года ён са створанным палком прыбыў у Варшаву. Там, атрымаўшы загад, пачаў рухацца  на Палессе, але яго паход, скончыўся  ў Белавежскай пушчы. 6 ліпеня Ружыцкі  з аддзелам у 1000 шабель выступіў у  накірунак Палесся. Аднак у Высока-Літоўске і Бельске стаялі моцныя гарнізоны  і таму ён вымушаны быў рухацца  ў бок Белавежскай пушчы. 24 ліпеня Ружыцкій перарэзаў камунікацыі  паміж Брэстам і Гродна. Ім быў  узяты ў палон генерал Панюцін, які ехаў заняць пасаду начальніка штаба арміі Паскевіча. Руская пяхота і кавалерыя (драгунскі полк) стараліся  адбросіць паўстанцаў за Буг, але  гэта ім не ўдалося і Ружыцкі дабраўся да Белавежскай пушчы. 25 ліпеня адбыўся  бой у пушчы пад вёскай Лясное. Пазіцыі паўстанцаў знаходзіліся на гары і аддзяляліся ад рускіх ракай  Лясная. Сілы корпуса Ружыцкгага складалі каля 900 чалавек: эскадрон Калішскага рэзерву, татарскі атрад з 40 коней, атрад стралкоў Кушла ў 250 чалавек, пешы атрад афіцэраў і унтэр-афіцэраў палкоўніка Абуховіча, а таксама батарэя капітана Кінаста  з двума пушкамі. Рускія сілы, якімі  кіраваў генерал Боглен, былі значна большыя, і апасля бою Ружыцкі  аставіў пазіцыі і пачаў адыходзіць у паўночным накірунку, дзе выпадкова  сустрэўся з корпусам генерала Дэмбінскага

Спрыяльныя ўмовы для  паўстання былі і ў іншых беларускіх губернях, але шляхта ў ім не прыняла  ўдзелу. Сваю ролю тут адыгралі як папярэднія меры расійскіх уладаў, так і боязь  шляхты выклікаць стыхійны сялянскі рух. Урад прымаў захады, каб не дапусціць  аб'яднання шляхецкага руху з сялянскім. У красавіку 1831 г. з'явіўся ўказ, якім прадугледжвалася падсуднасць шляхціцаў-паўстанцаў ваеннаму суду з канфіскацыяй іх маёмасці. Сялянам-паўстанцам абяцалі памілаванне, калі яны складуць зброю і вернуцца дамоў.

3 канца мая 1831 г. паўстанне  на беларускіх землях уступіла  ў новы этап, што было звязана  з падыходам польскай рэгулярнай  арміі. Першым на тэрыторыю  Беларусі ўступіў атрад Д. Хлапоўскага  (820 чалавек). Атрымаўшы шэраг перамог  у невялікіх баях (пад Гайнаўкай,  Лідай і інш.), атрад Хлапоўскага  папоўніўся зброяй і людзьмі.  У хуткім часе атрад налічваў  ужо каля 5 тыс. чалавек.

Набліжэнне польскіх войскаў  выклікала хваляванні ў Лідскім, Навагрудскім, Пружанскім, Кобрынскім і Слонімскім паветах Гродзенскай  губерні. 3 самага пачатку ўступлення польскай рэгулярнай арміі на тэрыторыю  Белавежскай пушчы, дзеянні паўстанцаў (да 800-1000 чалавек) сталі больш інтэнсіўнымі і рашучымі. Яны сур'ёзна пагражалі  камунікацыям расійскай арміі, якая ваявала на тэрыторыі Царства  Польскага. На задушэнне паўстання  ў Белавежскай пушчы ўлады  кінулі значныя вайсковыя сілы, і  ў хуткім часе ачагі супраціўлення  былі знішчаны.