Қаржы менеджментіндегі қаржы тәуекелінің түрлері

  Заңнамалық тәуекел оның  шартын орындау үшін рұқсат, лицензия  алу керектігі туындайтын немесе  белгілі бір операция түрін  жүргізу үшін басқа да осы  сияқты құжаттары, сонымен қоса  заңнамадан көрсетілген талаптардың  өзгеруі мүмкіндігі бар әрбір  келісім-шарттарда пайда болады. Мысалы: мұндай тәуекелшетелге қандай  да болмасын институттың валюталық  бақылау объектісі болып табылатын  ақша қаражаттарын, тауарларды, қызметтерді  аудару кезінде пайда болады. Осылайша банктік тәуекелдердің   түрлерін жіктеу мақсатында тәуекелдерді  мына элементтер бойыша топтаймыз:

• коммерциялық банктің түрі немесе мамандану саласы;
• банктік тәуекелдің пайда болу немесе ықпал ету аясы;
• банк клиенттердің құрамы;
• тәуекелдікті есептеу әдістері;
• банктік тәуекелдің деңгейі;
• тәуекелді уақыт тұрғысынан үлестіру;
• тәуекелді есепке алу сипаты;
• банктік тәуекелді басқару мүмкіндігі.

1. Коммерциялық банктің түрі немесе мамандану саласы. Қазіргі кезде коммерциялық банктердің мамандану саласына байланысты3 түріне көрсетуге болады: маманданған, салалық және әмбебап.

2. Банктік тәуекелдердің пайда болу немесе ықпал ету аясы.

 Банктік  туекелдердің пайда болу немесе  ықпал ету аясына сәйкес ішкі  және  сыртқы деп екіге бөлінеді. Сыртқы тәуеклге банктің немесе  клиенттің іс-әрекетеріне тәуелді  емес тәуекел жатады. Сыртқы тәуекелдің  деңгейіне көп факторлар әсер  етеді. Олар: саяси, экономикалық, демографиялық, әлеуметтік, географиялық  және тағы басқалар. Ішкі тәуекелге  банктің және оның клиенттерінің  іс-әрекеттерімен байланысты пайда  болатын тәуекелдерді жатқызуға  болады. Ішкі тәуеклдерге мыналар  жатады: банк басқармасы іс-әрекетінің  белсенділігі, тиімді маркетингтік  саясатты таңдау және тағы басқа факторлар. Сыртқы тәуеклге мемлекеттік тәуекел, валюталық тәуекел, табиғи апаттар тәуекелі жатады, ал ішкі  тәуекелдерге банк клиентінің құрамы, банктік операциялардың сипаты және коммерциялық банктердің түрлері жатады.

  Мұндағы  негізгі ерекшелік сыртқы тәуекелдердің  басқарылатын және басқарылмайтын  деп екіге бөлінуі болып табылады. Ал, ішкі тәуекелдер әкімшілік  , қаржылық және ұйымдастырушылық  деп үшке бөлінген. Басқарылатын  сыртқы тәуекелге клиенттік тәуекел,  контрпартнерлық тәуекел жатады. Басқарылмайтын сыртқы тәуекелдерге, саяси экономикалық сақтандыру, депозиттік, валюталық, инвестициялық,  проценттік тәуекелдер жатады.

  Ал, әкімшілік тәуекелдерге құрылымдық  басқару, ынталандыру, бақылау,  стратегиялық тәуекелдер датады. Қаржылық тәуекелдерге қаржыландыру, өтімділік, диверсификациялық, табыстылықтың  төмендеуі тәуекелдері жатады. Ұйымдастырушылық  тәуекелдерге ақпараттық, персоналдық,  жаңа технологияларды қолдамумен  байланысты тәуекелдер жатады.

3. Банк клиенттердің құрамы.

Клиенттің құрамына байланысты әр банк тәуекелді  есептеудің әдісін және тәуекел дәрежесін  анықтайды. Осының нәтижесінде банк клиенттеріне байланысты тәуекелдің толық  құрылымын анықтауға болады. Кәсіпорынның көлеміне байланысты клиенттерді кіші, орта және ірі деп 3 топқа бөлуге болады.

  Кіші  және орта қарыз алушылар немесе  клиенттернарықтағы өзгерістерге  тез бейімделеді. Олардың құрылымы  өте қарапайым болып келеді, сондықтан  мұндай кәсіпорындар жоғары табыс  алу мақсатында кәсіби бағыттарын  мүлдем өзгертпейді. Бірақ мұндай  кәсіпорындардың меншікті капиталы  үлкен болады, сондықтан олар  нарықтағы жағымсыз экономикалық  өззгерістерге төтеп бере алды.

   Меншіктік қатынасына байланысты  банктің клиенттері немесе кәсіпорындар  мемлекеттік, жеке, акционерлік , кооперативтік деп бөлінеді. Меншіктік  қатынасына байланыты әр түрлі  болуы мүмкін. Сондықтан банк  клиенттерге қызметкөрсетпес   бұрын немесе несие берместен  бұрын клиент портфелінің сапасын  тексереді. Осылайша банк өз  өтімділігін  сақтау үшін және  рентабельдігін белгілі бір деңгейде  ұстау ұшін үнемі клиент  портфелінің  сапасын тексере отырып, нақты  және потенциалды клиенттердің  артықшылықтарын анықтайды.

4. Тәуекелді есептеу әдістері. Тәуекелді талдау арқылы банк жоюаға қатысу кезінде қаржылық шығындарды шектеуге тырысады.

  Тәуекелді  талдау кезінде бір-бірімен тығыз  байланысты екі әдісі қолдануға  болады. Олар: сандық және сапалық.  Сапалық талдау жеңілірек болып  келеді. Оның негізгі мақсаттары  – тәуекелдің факторлары, пайда  болу кезеңдерін, пайда болуының  мүмкіндіктерін аймағын анықтау  болып табылады. Тәуекелді анықтау  жүйесі үш элементтен тұрады: тәуекелдің ұзақтығы, көлемі, ықтималдығы.  Қазіргі уақытта тәуекелді сандвқ  талдаудың жиі қолданылатын әдістері мыналар болып табылады: статистикалық, аналитикалық, сараптамалық және тағы басқалар.

5. Банктің тәуекелдің деңгейі. Банктің тәуекелдің деңгейі оқиғаның болу ықтималдығымен сипатталады. Ол пайыз түрінде немесе коэффицентіктүрінде анықталады.
6. Тәуекелді уақыт тұрғысынан үлестіру. Нарық жағдайында тәуекелдерді уақыт тұрғысынан үлестіру банк үшін маңызды элементтердің бірі болып табылады. Уақыт тұрғысынан қарастырсақ тәуекелдер ағымдағы, келешектегі және бұрынғы деп үшке бөлінеді. Бұрынғы тәуекелдерді талдау ақрылы біз ағымдағы және болашақтағы тәуекелдерді деңгейін төмендете аламыз. Бұл 3 кезеңдегі тәуекелдер бір-бірімен өте тығыз байланысты болып келеді. Мысалы, ағымдағы кезеңде несие берілсе, ол несиені қайтармауға байланысты шығындар келешекте көрініс табады. Сондықтан да банк үшін тәуекелді уақыт тұрғысынан үлестіруі маңызды болып келеді.
7. Тәуекелді есепке алу сипаты. Есепке алу сипатына байланысты тәуекелдер баланстық және баланстан тыс, активтік және пассивтік операциялар бойынша тәуекел болып табылады.
8. Банктік тәуекелдерді басқару мүмкіндігі. Басқару мүмкіндігіне байланысты тәуекелдер ашық және жабық болып бөлінеді Ашық тәуекелдер реттелуге жатпайды, ал жабық тәуекелдерді реттеуге болады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                       Қорытынды

Сонымен қаржының экономикалық рөлі мен маңызы мына бағыттардан көрінеді:

Қаржы капиталдың айналымын тездете отырып, кәсіпорындардың, фирмалардың өндірістік қызметі  тиімділігінің өсуіне жағдай жасайды;

кірістер  мен шығыстарды ұдайы салыстырып отыру арқылы қаржы көсіпорындардың, фирмалардың коммерциялық есебін нығайтып, дамытады;

қаржы ақша қорларын бөлу және қайта бөлу арқылы экономикалық өсудің ара салмағын қамтамасыз етеді;

қаржы ұлттық табыстарға қорлану және түтыну қорларының үйлесу тиімділігін арттырудың экономикалық негізін жасайды;

қаржы ұлттық экономикада меншіктің сан алуан  нысандарының және шаруашылық жүргізу  нысандарының дамуына мүмкіндік  туғызады.

Сонымен бірге қаржы оңтайлы ұлттық шаруашылықтың  ара салмағын қамтамасыз етуде белсенді рөл атқарады: олардың көмегімен  экономикалық және әлеуметтік дамудың  индикативтік жоспарының басты элементгерінің өзара тендестірілуіне қол жетеді; қаржы тұтқаларын жоспарлы пайдалану  қоғамдық ұдайы өндіріске каржының ынталандырғыш рөлін күшейтуге  арналған негізгі қаржылық көрсеткіштерді мемлекетке орталықтандыра отырып анықтауға  жағдай жасайды.

Қаржы көмегімен  жететін нәтижелерді бағалауға  жалпы тәсілдеме қаржының рөлін 3 бағытта атқаруға мүмкіндік жасайды:

1)ұлғаймалы  ұдайы өндірістің қажеттіліктерін  қажетті қаржы көздерімен қамтамасыз  ету түрғысынан;

2) қаржыны  қоғамдық өндірістің қүндық қүрыльшын  реттеу үшін пайдалану түрғысынан;

3) қаржының  әлеуметтік - экономикалық дамудың  ынталандырмасы ретінде пайдалану  тұрғысынан.

Қаржы ресурстарының  өсуіне сонымен қатар жалпы алғанда  қоғамдық өндірістің, сондай-ақ өнеркөсіп  өндірісінің материалдық-заттай қрамы  да әсер етеді. Қаржының материалдық  мазмұны өзінің көрінісін қаржы  ресурстарын қалыптастырып, пайдалануда  табады, бүл ресурстар бюджет, мемлекеттік  және мемлскеттік емес әлеуметтік сақтандыру және қамсыздандыру, амортизация, айналым  қаражаттары, тұтыну, резерв және басқа  көптеген ақша қорларын кіріктіреді.

 

 

 

 

 

 

Қолданылған әдебиеттер

 

 

1. Қазақстан  Республикасының Конституциясы.  — Алматы: Қазақстан, 2000.

2.  Әмірқанов  Р.Ә., Тургүлова А.К,. Қаржы менеджменті.  Оқу құралы. — Алматы: 1999.

4.  Бабич А.М., Павлов Л.Н. Финансы. Учебник.- М.: 2001.

5.  Балабанов А.И., Балабанов И.Т. Финансы. Учебное пособие. - Петербург: 2000.

6.  Берлин С.И. Теория финансов. Учебное пособие. — М.: Приор, 2000.

7.  Елубаева Ж.М., Бюджетная система Республики Казахстан: теория, практика и направления развития. — Алматы: 2004

8.  Заяц Н.Е., Фисенко Ы.К., Бондаръ Т.Е. и др. Теория финансов. Учебное пособие. - Мн.: Высш. шк., 1998.

9.  Зейнельгабдин А.Б. Финансовая система: экономическое содержание и механизм использования. — Алматы. Қаржы-қаражат. 1995.

10.   Құлпыбаев С. және басқалары. Қаржы теориясы. Оқу құралы. — Алматы: Мерей, 2001.

11.  Мельников В.Д., Ли В.Д. Общий курс финансов. Учебник. — Алматы: Институт развития Казахстана, 2001.

12.  Радостовец В.К., Радостовец В.В., Шмидт О.И. Бухгалтерский учет на предприятиях. — Алматы: Центраудит - Казахстан, 2002.

13.  Ілиясов Қ.Қ., Құлпыбаев С. Оқулық. - Алматы: 2003.