Қаржы менеджментіндегі қаржы тәуекелінің түрлері

    Фирмалардың қаржы тәуеклдігін  басқару белгілі бір принциптерге  негізделеді, олардың негізгілері:

     Тәуеклдік шешімді қабылдауды  түсіну;

      Қаржы тәуекелін басқару мүмкіндігі;

      Жасалатын қаржы мәселесін немесе  операциясының тәуекелдік деңгейінің,одан  алынатын табыс деңгейімен салыстырмалылығы;

      Тәуекелдікті басқару тиімділікті;

      Қаржы тәуекелдігін басқаруда  уақыт факторының әсерін есептеу;

      Фирманың қаржы стратегиясының  фирманың қаржы тәуеклдігін басқару  стратегиясымен салыстырмалылығы.

  Қаржы  менеджер егерде ол қаржы мәмлесінен  немесе операциясынан лайықты  түрде табыс алуға сенсе, саналы  түрде тәукелді шешім қабылдауға  барады.

   Сонымен, фирмалардың қаржы жұмысынан  тәуекелді толық кетіру мүмкін  емес, өйткені қаржы тәуекелі  – объективті құбылыс.

Осыған  байланысты қаржы менеджері кәсіпкерлік  фирманың қаржы жұмысын орындау  процесінде кездесетін қаржы тәуекелін  басқару мүмкіншілігі болуы керек.Қаржы  портфелінің құрамына кіретін тәуекелдердің  басым көпшілігі олардың объективті және субъективті табиғатына қарамай  басқару процесінде бейтараптандыруға  көнетін болуы тиіс. Тек осындай  тәуекел түрлеріне қаржы менеджері  барлық ішкі механизмдер арсеналвн  қолдана отырып тәуекелдіктерді  бейтараптандыра алады. Кәсіпкерлік  фирмалар тәуекел деңгейі күткен табыс деңгейінен жоғары қаржылық мәміледен  немесе операциядан бас тартуы қажет. Фирманың тәуекел қаржы операциясын  жүргізу нәтижесіндегі мүмкінді қаржы шығынының мөлшері, фирмар капиталының, яғни ішкі тәуекелді сақтандыруды қамтамасыз ететін, бөлігіне сәйкес келуі  тиіс. Керісінше болған жағдайда кәсіпорынға  активтерінің белгілі бөлігінен  айырылуқаупі туады.

    Келесі принцип – ол тәуекелді  басқарудың үнемділігі. Шындығында, кәсіпорынның қаржы тәуекелдігінің  бейтараптандыруға шыққан шығыны, оның мүмкінді қаржы шығыны  сомасынан аспауы тиіс, әйтпесе  қаржы тәуекелін минималдауға  бағытталған шаралардың мағынасы  жойылады.

   Қаржы тәуекелін басқаруда уақыт  факторын есепке алудың маңызы  зор. Кәсіпорындардың қаржылық  операцияны орындау кезеңі неғүрлым  ұзақ болса,оған келетін тәуекелдің  ауқымы соғұрлым кең болады, осыған  байланысты негативті қаржы зардабын  бейтараптандыру мүмкіншілігі қамтамасыз  етуде төмен болады.

    Қаржы тәуекелін басқаруда уақыт  факторын есепке алудың маңызы  зор. Кәіпорындардың қаржылық  операцияны орындау кезеңі неғұрлым  ұзақ болса, оған келетін тәуекелдің  ауқымы соғұрлым кең болады, осыған  байланысты негативті қаржы зардабын бейтараптандыру мүмкіншілігін қамтамасыз етуде төмен болады.

   Тәуекелді басқару процесінде  кәсіпорынның қаржы стратегиясын  есепке алудың маңызы зор. Қаржы  тәуекелін басқару жүйесін –  кәсіпорынның таңдаған қаржы  стратегиясының жалпы белгілеріне,  сондай-ақ қаржы саясатының жекелеген  қаржы жұмысының бағыттарына  негізделуі тиіс.

  Қаралған  принциптерді есепке ала отырып, кәсіпорын қаржы тәуекелін басқарудың  арнайы саясатын қалыптастырады.

 

      Соныменен, қаржы тәуекелін басқару  саясатын қаржы жұмысының әртүрлі  аспектілерін орындаумен байланысты  болатын мүмкінді қаржы тәуекелдігінің  жағымсыз зардабын бейтараптандыруға  жасалған кісіпорынның жалпы  қаржы стратегиясының бір бөлігі.

    Қаржы тәуекелін басқару процесін  төмендегі түрде және ретте  қарауға болады.

   Соныменен, кәсіпкерлік кәсіпорындардың  қаржы тәуекелдігі анықтамай,  оны минималдау жөнінде ешқандай  шара қолдану мүмкін емес, сондықтантәуеклді  басқарудың бірінші сатысы –мүмкінді  болатын қаржы тәуекелін анықтау.  Ол әртүрлі әдістермен анықталады: таза интуитивті аңғарудан –  күрделі мүмкінді талдау операцияларына  жүргізумен анықталады.

   Кәсіпорындардың қаржы жұмысын  орындау процесінде пайда болатын  жекелеген қаржы тәуеклдігін  анықтау процесі 2 бағыттаорындалады:

      әрбір жекелеген қаржы операциясы  бойынша оған қатысымды қаржы  тәуекелдігінің сыртқы түрі анықталады;

      одан кейін жекелеген қаржы  жұмысын орындауда пайда болатын  ішкі қаржы тәуекел тізімдері  анықталады.

    Қорытындысында кәсіпкерлік кәсіпорынның  алдағы қаржы жұмысымен байланысты  жүргізілген жұмыс бойынша жалпы  қаржы тәуекелінің портфелі қалыптастырылады.

   Одан ары қаржы тәуекелін басқару  процесінде кәсіпорынның тәуекел  деңгейін әсер етуші факторлар  есептеледі. Факторлардв талдау  қаржы тәуекелінің жекелеген  түрлерін басқару деңгейін, сондай-ақ  сол тәуеклдерді минималдау бағытынанықтау  үшін орындалады. Қаржы тәуекелінің  деңгейіне әсер етуші барлық  факторларды объективті және  субъективті факторларға бөлуге  болады.

 

 

 

 

 

 

 

 

2.1Банктік  несиелік тәуекелді бағалау және  басқару

 

Несиелер  бойынша банктердің зиянға ұшырауының өсуіне біршама әсер ететін факторларға жасалған талдау, батыстың банкирлеріне мынадай қорытынды жасауға мүмкіндікберді. Дүние жүзілік банктің мәліметтеріне сәйкес, несиелер бойынша банктердің зиян шегуінің басты себебіне, 67%-ішкі факторлар, ал 33%-ы сыртқы факторлар үлесі келеді.

 

Ішкі факторлар	67%	Сыртқы факторлар	33%
Қамтамасыз етудің жетіспеушілігі	22%	Компанияның банкроттығы	12%
Несиеге деген өтінішті оқвп үйрену барысында ақпаратты дұрыс бағалау	21%	Кредиторлық қарызжы қайтаруын талап  етуі	11%
Алдын ала ескерту белгісіне кеш  көңіл бөлуі және операциялық  бақылаудың әлсіздігі	18%	Жұмыссыздық, жанұя мәселелері	6%
Қамтамасыз етілудің сапасының нашарлығы	5%	Ұрлық, алдау	4%

 

   Несие бойынша банктердің зиян  шегуіне себеп болатын сыртқы  факторлар қатарында бірінші  орында компаниялардың банкроттығының  тұруы тегін емес.  Банктің  кез келген қарыз алушысы мұндай  факторларды басынан кешуі мүмкін. Сондықтанда қарыз алушының несиелік  қабілетін талдай отырып, банк  қызметкерлері міндетті түрде  оның қаржылық жағдайын толық  анықтап білуге тиіс. Банкроттың  басты себептеріне басқарудағы  жетіспеушілік, тиімді басқаратын  ақпараттар жүйесінің болмауы,  нарық жағдайларындағы өзгерістенмен  бәсекеге төселе  алмауы, өз мүмкіндіктерінің  шамадан тыс көбейіп кетуі,  яғни ресурстардың жотығына қарамастан  компанияның жылдам кеңеюі, акционерлік  капиталдың жетіспеушілігі және  заемдық қаражаттардың үлесінің  жоғарлығы жатады.

   Несиелерді қамтамасыз ету құнына, барлық несиелік құжаттардың  дұрыстығына байланысты нәтижелер  мынадый тәуекел топтарына жіктейді:

• ең төменгі тәуекелі бар несиелер
• ең жоғарғы тәуекелі бар несиелер
• шектеулі тәуекелі бар несиелер
• ережеден шығу барысында берілген несиелер.

Әр тәуекел  кластарына өтелмеген несиелердің  өзіндік үлесі белгіленеді.

   Несиелік тәуекелді төмендетудің  ең басты тәсіліне – потенциялды  қарыз алушыларды таңдау қажет.  Қарыз алушының қаржылық жағдайын  талдауда және оның алған қарызды  банкке уақтылы  қайтаруына  байланысты сенімділігін бағалауда  көптеген әдістер қолданылады.

  Шетелдік  банктердің тәжірибесінде қарыз  алушының несиелік қабілетін  жете бағалау несиелік тәуекелді  төмендетудегі басты шара болып  табылады.

  Қарыз  алушының сипаты бұл  оның  беделін, жауапкершілік дәрежесін,  қарызды өтеуге дайындығын және  қалуын білдіреді.

  Қарыз  алушының қаржылық жағдайын оның  несиені қайтару қабілетін сипаттайды. Олоның кірістермен шығыстары  және лоардың алдағы уақыттардағы  өзгеру перспективаларын нақты  талдау көмегімен анықталады.

  Ақшалай  қаражат. Жалпы қарыз алушының  алған несиені қайтаруының 3 көзі  болады:

1. Нақтылы ақшалар тасқыны;
2. Активтерді сату;
3. Қаржыларды тарту.

Көрсетілген көздердің кез келгені несиені  қайтаруға арналған қаражаттың қалдық сомасын қамтамасыз ете алады. Бірвқ  та банктер несиені қайтарудың негізгі  көзі ретінде нақты ақшалар тасқынын маңызды санайды, себебі активтерді сату қарыз алушының балансын нашарлатып жіберуі мүмкін деп санаса, ал қосымша  қаражат тарту банктің кредитор ретіндегі позициясын бәсендетеді.

  Нақты  ақшалардың жетіспеуі нашарлығын  сипаттайтвн басты көрсеткіш  болып  табылады.

   Халықаралық банктік тәжірибеде  банктердің бір қарыз алушыға  келетін несиенің сомасы банктің  құрылтайшыларын, директорларын,  акционерлерін және банкпен тікелей  байланысты болып, несие алу  барысындағы жнңілдіктерді пайдаланатын  басқадай қарыз алушылар жатады.

   Несиелерді сапасына қарай топтау  және талдаудың маңызы зор.  Несиенің сапасы деп сол несиеге  тиісті несиелік тәуекелдің дәрежесі  айтылады. Несие сапасының көрсеткішінінің  деңгейі несиелік тәуекел деңгейін  кері пропорционал болып келеді. Бұл жерде несиелік тәуекелдің  көрсеткішінен несие сапасының  немесе банктің несиелік портфелінің  көрсеткіштерінің айырмашылығы  – бұл банктің берген несиелері  бойынша анықталатын нақты шамасында.  Несиенің сапасының категорияларына  байланысты несиелік портфель  құрылымын және несиенің әр  категориясы бойынша проблемалық,  мерзімі өткен, үмітсіз несиелерді  біле отырып, банк неселік операциялар бойынша зияндарды төмендетуге бағытталатын шаралар қатарын жүзеге асыруға мүмкіндікке қол жеткізіледі.

   Кез келген банктің қызметінің  табыстылығы банктің берген несиелерінің  сапасына, яғни оның қайтарымдылық  дәрежесіне тікелей байланысты. Несиенің уақтылы қайтарылмауы  банктің зиян шегуіне итермелейді.  Сондықтанда банктер несиелік  тәуекелді басқару шаралармен  уақтылы айналасып отыруға тиісті.

    Несиелік тәуекел – қарыз алушының  банктен алған несиесі бойынша  қарызын немесе оған есептелінген  сыцақысын өз уақытында қайтара  алмауына байланысты банктің  зиян шегуін сипаттайды.

  Несиелік  тәуекелді басқару жүйесінің  негізгі элементтеріне жататындар:

• несиелік қызметті ұйымдастыру;
• лимиттер белгілеуі:
• несиелік ұсынысты бағалау және қарыз алушының несиелік қабілетін бағалау;
• несиелік тәуекел деңгейіне байланысты несиелерге рейтинг қою және белгіленген лимиттермен салыстыру;

Қарыз алушыға  берілетін несиенің мөлшері әр түрлі  жағдайларға байланысты болып келеді. Біріншіден, қарыз алушыға берілетін  несие шамасы қарыз алушының жасаған  өтінішіне байланысты. Бірақ та, бұл өтініштегі несие мөлшері  несиені қайтарудағы нақты мүмкіндіктермен, сондай-ақ банктің нақты есебімен сәйкес келмеуі мүмкін.

Екіншіден, несиенің мөлшері экономикалық жағдайларға  байланысты, соның ішінде:

• қарыз алушының төлем айналымындағы алшақтық шамасына;
• несиені қамтамасыз ететін нақты тауарлы-материалды бағалылар қорына және олардың өтімділік дәрежесіне;
• маржа деңгейіне;
• несиелік тәуекел дәрежесіне және банктің  клиентке деген сенім дәрежесіне;
• банкте бар ресурс көлеміне және т.б.

Несиелік  портфелбді басқаруды іске асырудың ортақ алғышарттарына жататындар:

• нақты қарыз алушылар мен лоардың топтары үшін несиелеудің ішкі банктік лимитін белгілеу;
• несиелік рейтигпен байланысты блатын, жекелеген қарыз алушылардың тәуекел деңгейін көрсететін несиелік тәуекелді талдау формасын жасау;
• әр түрлі салалар бойынша несиелеуді диверсификациялау;
• төменгі тәуекел деңгейі бар ең маңызды салаларды анықтау.

Проблемалық несиелерге: