Поліфункцыянальнасць і дыферэнцыяцыя мовы

Уводзіны ў  мовазнаўства

Поліфункцыянальнасць  і дыферэнцыяцыя мовы

 

Тэма 1.3,

 разлічана  на 1 г. лекцыйнага часу

Асноўныя пытанні

 

• Дыферэнцыяцыя (= падзел) мовы
• Прынцыпы дыферэнцыяцыі мовы
• Тэрытарыяльная дыферэнцыяцыя мовы
• Сацыяльная дыферэнцыяцыя мовы
• Функцыянальная дыферэнцыяцыя мовы
• Норма мовы
• Узус
• Агульнанародная мова
• Літаратурная мова
• Функцыі мовы

 

Дыферэнцыяцыя мовы

 

• Мова – з’ява шматаспектная і поліфункцыянальная.
• Мова здольна да вар’явання ў залежнасці ад асаблівасцей яе ўжывання.
• Таму яна дыферэнцуецца (= падзяляецца) па розным прыкметам і існуе як сістэма розных варыянтаў.

Прынцыпы дыферэнцыяцыі мовы 

 

• Існуе 3 асноўныя прынцыпы дыферэнцыяцыі мовы:
• - тэрытарыяльны
• - сацыяльны
• - функцыянальны.

 

• Існуе таксама прадметны падзел мовы на галіновыя/ прадметныя падмовы.

Тэрытарыяльная дыферэнцыяцыя мовы

 

• Традыцыйна вынікам тэрытарыяльнай дыферэнцыяцыі мовы (падзелу мовы на тэрытарыяльныя варыянты) лічыліся дыялекты, або гаворкі.
• У сучаснай лінгвістыцы існуюць таксама паняцці нацыялектаў, рэгіяналектаў, урбаналектаў і г.д.
• Не ўсе нацыялекты маюць дыялекты, гэта асаблівасць спрадвечных тэрыторый пашырэння пэўнай мовы (= моўных арэалаў).

Вынікам сацыяльнай дыферэнцыяцыі мовы - 

 

• падзелу мовы на варыянты ў залежнасці ад сацыяльных прыкмет - лічыліся жаргоны (у шырокім сэнсе слова).
• У сучаснай лінгвістыцы прыняты іншы тэрмін – сацыялект, а тэрмін жаргон ужываецца ў вузкім сэнсе нестандартнага варыянта мовы, абумоўленага асаблівасцямі супольнасці, якая яго ўжывае.
• Прыклады: прафесійны жаргон; жаргон моладзі = слэнг; жаргон крымінальных сфер = арго і інш.

Гаворкі і рэгістры

 

• Дыялекты могуць у сваю чаргу падзяляцца на спецыфічныя для пэўных арэалаў (= тэрыторый) гаворкі.
• Сацыялекты ў сваіх межах, у залежнасці ад пэўнага набору сацыяльных прымет, могуць падзяляцца на рэгістры,
• напрыклад:
• прафесійная мова ўрачэй – сацыялект; прафесійная мова ўрачэй-жанчын – рэгістр.

Функцыянальная дыферэнцыяцыя мовы 

 

• азначае падзел на функцыянальныя стылі = падзел стандартнага варыянту мовы (=літаратурнай мовы) на варыянты ў залежнасці ад сферы зносін (функцыянавання мовы).
• Упершыню ўведзены ў мовазнаўства прадстаўнікамі Пражскай функцыянальнай лінгвістыкі.

Функцыянальныя стылі 

 

• Прыклады функцыянальных варыянтаў:
• Навуковы стыль
• Публіцыстычны стыль
• Дзелавы стыль і г.д.

 

10

Узус

 

• Узус = абагульненне найбольш пашыраных моўных практык (тое, як прынята гаварыць у пэўны час у пэўным месцы) – праблема моўных стэрэатыпаў.
• Абумоўліваецца пазамоўнымі фактарамі.

 

Норма мовы 

 

• Прыняты ў пэўным грамадстве/ соцыўме моўны стандарт.
• Выбар з усіх магчымых варыянтаў аднаго (рэдка некалькіх) у якасці стандартнага(ых), абавязковага(ых).

Узаемадзеянне ўзуса  і нормы мовы 

 

• Узус дае адказы на пытанні:

Як прынята  гаварыць?

Як звычайна  гавораць?

• Норма дае адказы на пытанні:

Як трэба  гаварыць? 

Як нельга  гаварыць?

• Узус не абавязкова супадае з нормай, а норма можа змяняцца ў залежнасці ад узуса.

Унармаванне мовы -

 

• важная частка моўнай палітыкі дзяржавы.
• Норма замацоўвае правільныя:
• Вымаўленне – арфаэпічная норма,
• Напісанне –     нормы графікі, арфаграфіі і 

                               пунктуацыі.

Ёсць таксама граматычныя, лексічныя,

                         стылістычныя нормы.

Методыкі навучання  мовам

 

• Норма                       Узус

 

• Стандартная    Камунікатыўная

Агульнанародная мова 
і літаратурная мова 

 

• Агульнанародная мова = мова як сукупнасць усіх яе формаў існавання (варыянтаў).
• Літаратурная мова = унармаваная (стандартная) частка агульнанароднай мовы.

Функцыі мовы 

 

• Першаснай функцыяй мовы з’яўляецца АДЛЮСТРАВАЛЬНАЯ функцыя                       

 

• мова = МАДЭЛЬ СВЕТУ 1-га парадку.

Дазваляе мове  выконваць  дзве асноўныя функцыі мовы:

   - кагнітыўную,    

   - камунікатыўную.

Мова таксама выконвае  функцыі: 

 

• інфарматыўную,
• эмацыйную,
• эстэтычную,
• паэтычную,
• металінгвістычную (дае магчымасць перадачы знакаў адной лінгвістычнай сістэмы знакамі іншай),
• (а)кумулятыўную (фіксуе чалавечы вопыт),
• валюнтатыўную (перадае волю чалавека),
• іншыя  функцыі.