Віды інтэрферэнцыі: фанетычная, акцэнтная, лексічная, словаўтваральная, граматычная

Установа адукацыі Федэрацыі  прафсаюзаў Беларусі

«Міжнародны ўніверсітэт «МІТСО»

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Рэферат

па дысцыплiне «Беларуская  мова»

 

Тэма: " Віды інтэрферэнцыі: фанетычная, акцэнтная, лексічная, словаўтваральная, граматычная"

 

 

 

 

 

 

 

 

    Выканала ________навучэнка 1 курса

            групы 1327 зс

                                                   Факультэт міжнародных эканамічных

                          адносін і менеджменту

                                        Богдан Вераніка Уладіміраўна

                                                        Праверыла ________ Мытнiк Таццяна

              Аляксандраўна                        

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Мінск 2013

Змест

Увядзенне 3

1.Паняцце  слова ” інтэрферэнцыя” 5

2.Віды моўнай  інтэрферэнцыі і іх характарыстыка 5

3.Стан і  перпектывы развіцця мовы 9

ГЛАСАРЫЙ 9

ЛІТАРАТУРА 11

Увядзенне

 

Праблема моўнага жыцця  ў нашай рэспубліцы сёння адносіцца  да адной з найбольш актуальных і  складаных. Разам з тым гэта праблема існуе не толькі ў нашай краіне, але і ў гісторыі суіснавання  іншых народаў, іх культур і моў  у шматнацыянальных краінах наогул.

Паводле даных Акадэміі навук  Францыі, насельніцтва зямнога шара гаворыць не менш чым на 2796 мовах, якія аб’ядноўваюцца ў 11 вялікіх і каля 50 малых моўных груп, а ўсе, хто  гаворыць на гэтых мовах, выкарыстоўваюць  ад 7 да 8 тысяч дыялектаў. Нямецкія ж  вучоныя сцвярджаюць, што сучасныя народы свету гавораць на мовах, колькасць  якіх перавышае 4000, а ўсяго навуцы вядома каля 6000 жывых і мёртвых  моў.

Стварэнне моўнай карты свету  з кожным днём становіцца справай  усё больш цяжкай, бо практычна  на Зямлі няма аднамоўных краін і  нават буйных гарадоў.

Зразумела, што зберажэнне сваёй спрадвечнай мовы і спрадвечнай  культуры – факт пазітыўны, але ў  рэальнай гісторыі чалавецтва ён хутчэй выключэнне, чым правіла. Народы свету  знаходзяцца ў пастаянным кантакце адзін з адным, асабліва этнасы суседнія, якія часта маюць адну тэрыторыю  пражывання або знаходзяцца ў  складзе адной дзяржавы. Моўныя кантакты, якія дыктуюцца эканамічнымі, культурнымі  і іншымі сувязямі, патрабуюць вывучэння  і выкарыстання ў моўнай практыцы дзвюх і больш моў. Існуюць  і іншыя матывы авалодвання дзвюма ці некалькімі мовамі (атрыманне адукацыі, патрэбы навуковай дзейнасці  і г.д.).

На тэрыторыі Беларусі, як сведчаць шматлікія факты, розныя тыпы двухмоўя і нават шматмоўя заўсёды  былі важнымі элементамі гісторыі беларускага  народа. Так, у перыяд Вялікага княства  Літоўскага існавала беларуска-царкоўнаславянскае пісьмовае і вуснае двухмоўе, якое ўзнікла яшчэ ў старажытнарускую эпоху. Значна мацней праяўлялася беларуска-польскае двухмоўе, што працягвалася амаль  чатыры стагоддзі. Даволі адчувальным  было таксама беларуска-лацінскае  двухмоўе, уласцівае пераважна адукаваным колам насельніцтва. Практыкавалася беларуска-татарскае, беларуска-яўрэйскае, беларуска-літоўскае двухмоўе і  інш. Што датычыцца беларуска-рускага  двухмоўя, то ўмовы для яго зараджэння ўзніклі некалькі пазней, у канцы XVIII ст., калі пасля далучэння Беларусі да Расіі руская мова стала дзяржаўнай і на яе тэрыторыі.

Сучасная моўная сітуацыя на Беларусі характарызуецца пераважна  суіснаваннем і выкарыстаннем беларускай і рускай моў і можа быць вызначана  як беларуска-рускае двухмоўе. Нацыянальнае беларуска-рускае двухмоўе прадстаўлена:

• індывідуальным беларуска-рускім двухмоўем, калі побач з роднай беларускай мовай двухмоўны індывід выкарыстоўвае і рускую мову;
• руска-беларускім двухмоўем, калі побач з рускай мовай двухмоўны індывід выкарыстоўвае беларускую мову;
• індывідуальным беларускім ці рускім аднамоўем.

Сёння і беларуская, і руская мовы выкарыстоўваюцца ў большасці важнейшых  сфер, аднак у колькасных адносінах  пераважае ўсё ж руская. Такое  становішча ахарактарызаваў у свой час В. фон Гумбальт, які зазначыў, што “мова народа ёсць яго дух, а дух народа ёсць яго мова, і  цяжка ўявіць сабе што-небудзь больш  тоеснае”. У мове акумулюецца духоўная энергія народа. Яна з’яўляецца галоўнай адзнакаю і сімвалам нацыі. Мова – генетычны код нацыі, яна  яднае мінулае з сучасным, праграмуе  будучыню і забяспечвае быццё  нацыі ў вечнасці.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.Паняцце  слова ” інтэрферэнцыя”

Слова “інтэрферэнцыя” шырока ўжываецца ў навуковай літаратуры. Ёсць паняцці ”інтэрферэнцыя хваль”, “інтэрферэнцыя радыёхваль”, ”інтэрферэнцыя святла”, “інтэрферэнцыя. вірусаў”. Лац.inter- ‘ паміж’ +ferens-.‘які.нясе,.нясучы’.

Інтэрферэнцыя хваль – з’ява, якая наглядаецца пры адначасовым  распаўсюджанні ў прасторы некалькіх  хваль і якая заключаецца ў  стацыянарным распаўсюджанні і рзмеркаванні амплітуды і фазы выніковай хвалі. Інтэрферэнцыя святла - на экране характэрнае  чаргаванне светлых і цёмных плям. Інтэрферэнцыя ў мове - узаемадзеянне  элементаў розных моўных сістэм ва ўмовах білінгвізму. Гэта ўзаемадзеянне  праяўляецца ў адхіленнях ад норм іншай мовы, міжвольным (несвядомым) перанясенні ў яе сістэму асаблівасцей роднай мовы і, наадварот, перанясенні  ў родную мову асаблівасцей іншай  мовы. Такая з’ява наглядаецца  ў беларускай мове: руская мова ўплывае  на родную (нацыянальную) мову, а нацыянальная мова – на русскую.

Блізкароднасны характар беларускай і рускай моў абумоўлівае шматлікасць  і ўстойлівасць інтэрферэнцыйных памылак  пры маўленні на той ці іншай мове. Аднак яны не ўплываюць на працэс разумення выказванняў як на беларускай, так і на рускай мовах. Таму праблема інтэрферэнцыі для беларуска-рускага  двухмоўя стаіць як праблема культуры беларускай і рускай моў ва ўмовах білінгвізму.

Беларуска-руская і руска-беларуская інтэрферэнцыя – з'ява распаўсюджаная і закранае ўсе сферы моўнай сістэмы: фанетыку, акцэнтуацыю,.марфалогію,.лексіку,.сінтаксіс. 

 
2.Віды моўнай інтэрферэнцыі  і іх характарыстыка

 
Вылучаюць віды інтэрферэнцыі:

• фанетычная;
• акцэнтная;
• лексічная;
• граматычная;
• словаўтваральная.

Фанетычная інтэрферэнцыя звязаная з адметнасцямі фанетычных сістэм розных моваў, і прыводзіць да парушэння арфаэпічных нормаў мовы.

Фанетычная сістэма (мовы) або гукавы лад (мовы), збор усіх гукаў, якія служаць дзеля дыферэнцыяцыі словаў і марфем пэўнай мовы. У гэтым плане гукі, што ўваходзяць у фанетычную сістэму, адпавядаюць фанемам. У сваю чаргу, сістэма фанем, нароўні з паасобнымі фанемамі, з'яўляе адну з найбольш характэрных асаблівасцяў канкрэтнай мовы.

Фанетычная сістэма (гукавы лад) адлюстроўваецца  ў алфавіце і правілах чытання літар і іх спалучэнняў (графічных правілах), а таксама ў правілах напісання ў словах літар, што абазначаюць пэўныя гукі (арфаграфічных правілах).

Беларускае літаратурнае вымаўленне доўгі час фарміравалася выключна ў сувязі з народным вымаўленнем, і за аснову браліся цэнтральныя  гаворкі. Ужо ў 19 ст. у беларускай мове існавалі агульнапашыраныя, вядомыя  фанетычныя рысы, якія ўвайшлі ў  літаратурнае вымаўленне, як асімілятыўная  мяккасць зычных, цвёрдае вымаўленне шыпячых, вымаўленне [ў] замест [в] пасля  галоснага і перад наступным  зычным, аканне ў першым пераднаціскным складзе, падоўжанае вымаўленне зычных у інтэрвакальным становішчы, вымаўленне звонкіх зычных, як глухіх, на канцы  і ўсярэдзіне слова перад глухімі, фрыкатыўнае [γ] і інш.

Стабілізацыя норм вымаўлення адбывалася ў цесным узаемадзеянні з выпрацоўкай  і кадыфікацыяй правілаў беларускага  правапісу, на што значна паўплывала рэформа правапісу (1933). Лічыцца (М. В. Бірыла), што стабілізацыя літаратурнага вымаўлення адбылася к канцу 1930-х гг., з ліквідацыяй пэўных супярэчнасцяў пры ўдакладненні правапісу (1957).

• змена [ д, т] на [ дз’, ц’]: пекцін, брыгадзір( рус. пектин, бригадир);
• прыстаўны в перад о, у: вуха, вока (рус: око, ухо);
• [р] і шыпячыя [ж, ч, ш, дж] – зацвярдзелыя: жэнь- шэнь, бяроза ( рус. жень- шень, берёза);
• [г] – фрыкатыўны;
• наяўнасць [ў] , што ўтвараецца ў становішчы пасля галоснай перад зычнай (або ў канцы слова) з [у, в, л]: праўда ( рус. правда), воўк (рус. волк), няўжо (рус. неужели);
• наяўнасць прыстаўных [і, а] перад санорнымі [р, л, м] пры збегу зычных: амшарына, імгла, іржавы, ілгаць (рус. мгла, ржавый, лгать);
• наяўнасць [дж, дз]: дождж, дзверы (рус. дождь, дверь);
• падаўжэнне зычных у становішчы паміж галоснымі (акрамя зычных губных [б, п, м, ф], [р]): ноччу, мышшу, сумессю(рус. ночью, мышью, смесью);
• наяўнасць чаргавання [ро, ло// ры,лы] адпаведна: глотка - глытаць, кроў – крыві (рус. глотать, крови);
• захаванне цвёрдага вымаўлення зубных [д,т] у словах іншамоўнага паходжання: тэатр, дыплом (рус. театр, диплом).

 

 

 

Марфалагічная інтэрферэнцыя:

 

• чаргаванне заднеязычных [г, к, х] асновы са свісцячымі [з, ц, с] назоўнікаў 1-скл. у давальным і месным склонах адз. л. і ў месным склоне адз. л. назоўнікаў 2-скл.: абалонцы, раўнавазе, ткачысе, стозе (рус. оболочке, ткачихе, стогу);
• наяўнасць канчатка –і ў давальным і месным склонах адз. л. назоўнікаў 1-скл. з мяккай асновай: зямлі (рус. земле), але: рэакцыі, канцэнтрацыі (рус. реакции, концентрации);
• ужыванне канчатка –ам у творным склоне адзіночнага ліку назоўнікаў агульнага роду, што абазначаюць асоб мужчынскага полу: старастам, дзядзькам (рус. старостой, дядей);
• ужыванне канчаткаў –у; -ю ў родным склоне адзіночнага ліку мужчынскага роду назоўнікаў 2-скл., што абазначаюць абстрактныя паняцці, з’явы прыроды, рэчыўныя назоўнікі і хімічныя элементы: аміяку, вугляроду, аб’ёму, снегу, рэалізму (рус. углерода, снега, объёма);
• наяўнасць канчаткаў –у;-ю ў месным склоне адзіночнага ліку мужчынскага роду асабовых назоўнікаў 2-скл.: аб трактарысту, аб герою (о трактористе, о герое);
• абмежаванасць ужывання кароткіх форм прыметнікаў і дзеепрыметнікаў, выцясненне іх поўнымі формамі: пабудаваны, раскрыты (рус. построен, раскрыт);
• наяўнасць форм роднага і давальнага склону займеннікаў мужчынскага і ніякага роду тыпу: майго, твайго, свайму (рус. моего, твоего, своего);
• наяўнасць мяккага [ц] у 3-яй асобе дзеясловаў мн.л., а ў 2-м спр. і ў 3-яй асобе адз. л.: экспартуюць, транспартуюць, возіць (рус. экспортируют, транспортируют, возит);
• наяўнасць суфіксаў –учы-; -ючы-; -ачы-; -ячы- ў дзеепрыслоўях незакончанага трывання: канкурыруючы, размяркоўваючы; возячы (рус. конкурируя, распределяя);
• адсутнасць.зваротнай.формы.дзеепрыметнікаў:.(рус.) распространяющийся – (бел.) які распаўсюджаны.

Лексічная інтэрферэнцыя выклікана наяўнасцю разыходжанняў або частковага падабенства ва ўласналексемным і семантычным аспектах беларускай і рускай моў. Напрыклад, ужыванне білінгвам у беларускай мове выразу гуляць ролю замест адыгрываць ролю абумоўлена неаднолькавым аб'ёмам значэнняў і асаблівасцямі ўжывання ў рускай і беларускай мовах слоў іграць (играть) і гуляць (гулять). Лексічная інтэрферэнцыя падзяляецца на ўласна-лексічную (калі ў рускім маўленні выкарыстоўваюцца беларускія словы і наадварот): Леший его ведает, отчего так часто его бьёт (И.Мележ); лексіка-семантычную (калі ў маўленні выкарыстоўваюцца словы ў значэннях, якія характэрны для іншай мовы): Урал богатырём приветливым Ручник дороги разостлал (Р.Бородулин); лексіка-стылістычную (рускія і беларускія словы маюць аднолькавае значэнне, але належаць да розных стыляў маўлення): рус. хвороба – (дыялектн.) – бел. хвароба (літаратурн.), руск. смак (разм.) – бел. смак (літаратурн.).Лексічная інтэрферэнцыя праяўляецца, у прыватнасці, у міжмоўнай аманіміі. Міжмоўныя амонімы – словы з розных моў, якія поўнасцю або часткова супадаюць у гучанні або напісанні, але маюць рознае значэнне. У працэсе перакладу тэксту з рускай мовы на беларускую ці наадварот магчымы іх непажаданыя ўзаемазамены, што прыводзіць да непаразумення: рус. качка ‘укачванне – бел. качка ‘вадаплаўная птушка’; рус. сварка ‘злучэнне металічных частак шляхам сплаўлівання’ – бел. сварка ‘спрэчка’.

 
Сінтаксічная.інтэрферэнцыя 
 
Асаблівасці кіравання ў словазлучэннях:

• падзякаваць сястры – (рус.) благодарить сестру;
• жарты з мяне – шутки надо мной;
• гаварыць пра ўраджай – говорить об урожае;
• ажаніцца з Валяй – жениться на Вале;
• сустракацца па вечарах – встречаться по вечерам;
• бачыў на свае вочы – видеть своими глазами;
• хварэць на грып – болеть гриппом;
• глядзець сябе – смотреть за собой;
• два (тры, чатыры) дамы (сувязь: дапасаванне) – два дома;
• пайсці ў грыбы – пойти за грибами;
• пайсці па ваду – пойти за водой;
• старэйшы за ўсіх – старше всех;
• за пяць кіламетраў ад аб’екта – в пяти километрах от объекта.