Казақстан республикасының сыртқы саясаты

Дэн Сяопин 1992 жылы былай деді: Бұрынғысынша, бір қолыңмен реформа саясатын жүргізсек, екінші қолыңмен қылмысқа қарсы күресу қажет. Ол саяси жүйенің дұрыс екендігін үш өлшем: жүйе мемлекетте саяси тұрақтылық сақтай алады ма, ол – халқының әл – ауқатын жақсарта ала ма және ол - өндіргіш күштердің үздіксіз дамуына жағдай жасай ала ма? – деген сұрақтарға жауап алу арқылы білуге болатындығын атады /28, 19-б./.

Сауда – экономикалық салада екі ел географиялық жақындық пен экономикалардың өзара толығатын  сипатымен берілген артықшылықтарды  барынша пайдалана отырып, энергетика, металлургия, мұнай – химия өнеркәсібі, минералды тыңайтқыштар өндірісі көлік, тоқыма өнеркәсібі салаларындағы ынтымақтастыққа басым көңіл бөлетіндігі аталып көрсетіледі.

Қазіргі кезде ҚХР  азық – түлік, мақта, көмір, болат, цемент, шыны, мақта – мата, теледидар бұйымдарын өндіруде әлемде бірінші орындарға ие. Қытайдың Бүкіл Дүниежүзілік Сауда ұйымына кіруіне байланысты экономиканы халықаралық стандартқа сай сапалы құрылымдау процесі басталды. Елде жоғары технологиялық өнімдер шығарылып, электроника және ғарыштық өнеркәсіптер жолға қойылуда.

2003 жылы мәлімет бойынша  ҚХР экономикасына түсетін шетел  тікелей инвеситициясының көлемі 53,5 млрд. доллар. Әлемдік 500 ірі компаниялардың 400 ден астамы  Қытай рыногында  бизнес жүргізуге келісім –  шарт жасауда. Қытайда соңғы 25 жылда ішкі жалпы өнім жылына орташа 9 пайызға өсуде. Қытай экономистерінің болжамы бойынша, Қытай 2005 жылы – Францияны, 2010 жылы – Ұлыбританияны, 2050 жылы Жапонияны басып озуы мүмкін. Өмір сүруінің орташа ұзақтығы жөнінде де Қытай әлемде ең алдыңғы қатарда: әйелдер 76 жыл, ер адамдар 72 жыл.

Қытайдың сыртқы саясатының негізгі ұстанымы 1954 жылы 29 сәуірде  Үндістанмен жасаған «Панча Щила»  шартының бес принципінде көрсетілді, оның: аумақтық тұтастық және егемендікті  мойындау; бір – біріне шабуыл жасамау; бір – бірінің ішкі істеріне араласпау; тепе – теңдік; бейбіт қатар өмір сүру. Сонымен қатар, Қытай гегомонизмге және күшпен қысым көрсетуге қарсы барлық даулы жанжалдарды тек қана бейбіт құралдармен келіссөздер жолымен реттеуді жақтауда. Ол халықаралық аренадағы өз ұстанымын өзі белгілеуде. Оған дәлел Ирак төңірегіндегі дағдарыс кезінде ол ерекше ұстанымда болып, әуелі Франция мен Ресей ұстанымы жағына бейімделді, артынша олардан іргені аулақтау салды, бірақ АҚШ пен Ұлыбританияның күш қолдану ұстанымына да қосылған жоқ.

ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің  бұрынғы премьері Ли Пэннің 1994 жылы сәуірде Елбасы Н.Назарбаевпен әңгімелесу кезінде: «Қытай алып айдаһарға ұқсайды, оның сәл қимылдағаны бүкіл әлемде үрей тудырады. Сондықтан біз өзімізді тыныш ұстап, көзге түспеуге мәжбүрміз» деген болатын. Қытай әскерге блоктауға қосылмау, ықпал аймағына ие болмау принципін ұстауда.

Әскери – саяси салада Қазақстан мен Қытай екі елдің қорғаныс министрліктерінің арасындағы байланыстарды дамытуға көмектесу, шекара ауданындағы достық, сенім және ынтымақтастық ахуалын одан әрі нығайту үшін қорғаныс күштерді өзара қысқарту, әскери – техникалық серіктестікті жүзеге асыру жөнінде де уағдаласуда.

Халықаралық қатынастар саласындағы екі ел егемендік  пен аумақтық тұтастықты өзара құрметтеу, шабуыл жасамау, ішкі істерге араласпау, теңдік пен өзара тиімділік, бейбіт өмір сүру, барлық елдердің халықтарының әлеуметтік құрылыс пен даму үлгісін таңдау құқықтарын құрметтеу принциптерінің негізінде құрылуға тиіс бірлескен Декларацияда саналуда.

Сонымен қатар, Қазақстан  мен Қытай үкіметтері арасында Қытайдың Лянь Юань Ган теңіз портын Оңтүстік Шығыс Азия, Солтүстік және Оңтүстік Америка елдеріне және кері бағытта  жөнелтілетін келісімге қол қойылды.

Қытай Халық республикасының  сол кездегі төрағасы Цзян Цзэминнің Қазақстанға 1996 жылы шілде айындағы тұңғыш ресми сапары өзара қатынастар тарихының жаңа бетін ашты. Қазақстан Парламентінде сөйлеген сөзінде ол Елбасы Н.Назарбаевтың басшылығымен бұл елде саяси тұрақтылық, ұлтаралық қатынастарға келісім, экономикалық дамудың тез қарқыны, халықаралық аренадағы орнының өсуі бізді қуантады деп атап көрсетті. Ол тұңғыш рет Лобпордағы ядролық сынақтарға тыйым салу шешімі туралы тарихи мәлімдеме жасады.

1996 жыл 26 сәуірде Шанхайда  Қазақстан, Қытай, Қырғызстан, Ресей, Тәжікстан мемлекеттерінің басшылары шекара ауданында әскери саладағы сенімді нығайту туралы келісімге, 1997 жылы 24 сәуірде шекара аудандарында әскери күштерді өзара қысқарту туралы келісімге қол қойылды. 2001 жылы 15 маусымда Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы құрылды. Онда терроризм, сепаратизм мен экстремизмге қарсы күрес туралы конвенцияға 2002 жылы 7 маусымда аймақтық антитеррорлық құрылым туралы келісімге қол қойылды.

Шанхай Ынтымақтастық  Ұйымының басым үш бағыты – жапондық және аймақтық тұрақтылықты қамтамасыз ету, жаңа қатерлерге бірлесе қарсы тұру, өңірлік негіздегі жан – жақты экономикалық ынтымақтастықты дамыту белгіленді.

ҚХР – мен Қазақстан  арасындағы ұзындығы 1740 шақырым шекара 1996 жылы шекараны митациялау аяқталып, ал 2002 жылы 11 мамырда Пекинде шекараны деморкациялауға қол қойылды.

Трансшекаралық өзендердің су ресурстарын ұтымды пайдалану  проблемасы бүкіл әлем бойынша ерекше маңызға ие болуда. Кезінде Қазақстан  мен Қытай трансшекаралық өзендер  – Ертіс пен Іле арқылы су көліктерін жүргізіп, сауда қатынасын жасаған болатын. Қазіргі кезде Қазақстан үкіметі салғашқы тәуелсіздік алған күннен бастап, трансшекаралық өзендердің проблемасын басымдық берілетін проблема ретінде қарап, 1992 жылы тиісті келіссөз Қазақстандық жобасы Қытай тарапынан табыс етілді.

Шыңжан – Ұйғыр  автономиялық ауданының мұнай –  газ орталығы Қарашай қаласына Қара Ертіс өзенімен канал тарту құрылысына Қытайдың жедел қолға алуға байланысты бұл мәселе күрделі сипат алуда. 1999 жылы трансшекаралық өзендер тізіміне Ертіс өзені бассейнінен алты өзен, Іле өзені бассейнінен жеті өзен, Емел өзені бассейнінен үш өзен, барлық таулы өзендерінен сегіз өзен енгізілуде.

2004 жылы 19 мамырда Елбасы  Назарбаев өзінің Қытайға ресми  сапары негізінде Шыңжан –  Ұйғыр автономиялық ауданы Компартиясының хатшысы Вап Лэ – Цюаноман кездесіп, онда ҚХР – ның бәл мәселе бойынша көзқарасы анықталды. Онда: трансшекаралық өзендер мәселесіне келгенде, біз сіздің позияцияңызға зор құрметпен қараймыз, - делінді.

1997 жылы маусымда «Ақтөбе – мұнайгаз» бен Қытай ұлттық мұнай компаниясы арасында келісімге қол қойылып, қазіргі кезде ол елімізде мұнай өндірудің көлемі жағынан үшінші орын алуда.

2004 жылғы наурызда  ұзындығы 448,8 шақырымдық Кеңқияқ  – Атырау мұнай құбыры іске  қосылып, ол Ақтөбе және Атырау облыстарын байланыстырды және бұл құбыр Батыс Қазақстан мен Батыс Қытай арасында салынатын халықаралық мұнай құбырының бастапқы кезеңі болып табылуда. Болашақта оның ұзындығы 3 мың шақырымға жетіп, жоба 3-3,5 млрд. долларға белгіленді.

Сонымен, Қазақстан мен Қытай арасындағы саясат, қауіпсіздік және экономика салаларындағы ынтымақтастық қазіргі кезеңнің талаптарына сәйкес дамып отыр деген қорытынды жасауға болады.

 

 

ІІІ.3.  Жапония , Сингапур және Филиппины

 

 

Жапония мемлекетінің Қазақстан тәуелсіздігін мойындауы 1991 жылы сыртқы істер министрі М.Ватанабэнің келуімен басталды. Қазіргі таңда Жапон-Қазақ қарым-қатынасы дұрыс жолда даму үстінде.

Елбасы Н.Назарбаев  «Шығыс әр қилы өркениеттер әлемі. Ондағы Жапонияның алатын орны ерекше. Ол-азиялық  жаңарудың көш басшысы. Тынық мұхиттың азиялық бөлігіндегі мемлекеттер содан өнеге алуда» деп жазды /29, 20-б./.

 

 Жапонияның сыртқы  саясатының тұжырымдамасы ұлттық  қауіпсіздікті нығайту елдің егемендігін және аумақтың тұтастығын қорғау, Жапонияның төңірегінде саяси тұрақтылықты сақтау, «демократия» мен «бостандықты» қорғау, экономикалық дамуды қамтамасыз ете отырып, жапон халқының әл – ауқатын өркендету болып табылуда. Жапония парламенті ядролық қаруды жасамау, оны шетелден әкелмеу және ядролық қаруды ұстамау принциптерін ұстануда.

Жапонияның «1000 мильдік  қашықтықтағы қорғаныс» тұжырымдамасы  бойынша, әскери докторинаға едәуір өзгерістер енгізілді: қорғаныс күштерінің жауынгерлік қуатын арттыру, шет  елдерге жапон әскерлерін антитеррорлық  операцияларға қатысуы үшін жіберу т.с.с.

Жапония дамушы елдерге  зор қайтарымсыз экономикалық көмек  көрсетуде. Қуатты экономикалық әлеуметі бар, еңбек және табиғи ресурстарға  бай Қазақстан, көптеген мемлекеттің  өңірлік істерді ғана емес, әлемдік  ауқымдағы геосаяси процестерге  елеулі ықпал жасай бастауда.

Азия – Тынық мұхиты өңіріндегі интеграцияның үлгісі ретінде  АСЕАН бірлестігін атауға болады. Ол 1968 жылы Сингапур, Малайзия, Тайланд, Филиппин, Индонезия мемлекеттері қатысуымен құрылды. 1997 жылы оған Вьетнам, Лаос, Мьянма (Бирма), Бруней, ал 1999 жылы Комбоджа мүшелікке өтті. 2002 жылы күзінде Брунейде өткен АСЕАН – ға мүше мемлекеттердің Сыртқы істер министрлерінің мәжілісінде терроризмді айыптаған декларация қабылдады.

Сингапур – қазіргі кезде әлемдегі ең бай мемлекеттердің қатарында. Қазақстан Сингапурмен арадағы дипломатиялық қатынастарды 1993 жылы 30 наурызында орнатқан болатын. Қазіргі уақытқа дейін Сингапурлық компаниялар Қазақстан экономикасына 15 млн. доллар инвестицияларын салуда. Елімізде алты Қазақ – Сингапур бірлескен кәсіпорын және бес Сингапурлық фирма тіркелді. Ынтымақтастықтың басым баығттары ретінде ауыл шаруашылығы, химия өнеркәсібі, банк ісі, жеңіл өнеркәсіп, денсаулық сақтау, энергетика, туризм салалары қарастырылуда.

Сонымен қатар, Сингапурда авиағарыштық өнеркәсіп, энергетика, жер бетіндегі қорғаныс жүйелері мен кеме жасау, икемді бұрғылау қондырғылары, теңіз және өзге де көлікке қажетті жабдықтар өндіру жоғары дәрежеде дамуда. Нәтижесінде ол өнімдер әлемдік рынокта өзіндік орнына ие.

Елбасының 2003 жылы Филиппиныға сапары Қазақстан дипломатиясының жаңа парағын ашады деп айтуға болады. Екі жақты дипломатиялық қатынастар  сонау 1992 жылдың басында орнатылса да, тығыз саяси байланыс Малайзия немесе Тайланд сияқты орнатылған жоқ.

Елдің атауына ХVІ ғасырда билік еткен Испанияның көсемі Филипп ІІ есімі себепші болған. Ол кезде испандықтар бұл аймақты отарлай бастаған болатын. Қазіргі  Филиппины 7100 аралы бар архипелагта орналасқан. Халықтың саны 84,6 млн. адам /30, 3-б./.

Шығыс Азияның алыптарымен  салыстырғанда Филиппины «шамалы» экономикалық әлеуетіне ие. Дегенмен, оның жалпы ішкі өнімі 80 млрд. доллардан асады. Қазақстан бұл елмен ынтымақтаса отырып тауар өндірушілер үшін келешектегі аса ірі нарық болуы ықтимал.

Қазақстанда филиппиндық 21 компания және 1 бірлескен кәсіпорын қызмет етуде. Қазіргі кезде өзара сауданың өсуі байқалуда. Қазақстан Республикасының статистика жөніндегі агенттігінің мәліметі бойынша 2003 жылдың алғашқы жеті ай ішінде Қазақстан мен Филиппины арасындағы сауда айналымы 4,5 миллион долларды құрады.

Жалпы айтқанда, Филиппины  Азияның жаңа «жолбарыстың» қатарына біртіндеп қосылуда. Осы аталған  Шығыс Азия елдерімен дипломатиялық  қарым – қатынас орнатқан Қазақстан  алдағы уақытта экономикасы тұрақты мемлекет болуына кепілдік беруге болады.

 

 

ІІІ.4.  Америка Құрама Штаттары

Қазақстан Республикасының  сыртқы саясатының қалыптасуы мынадай міндеттерді жүзеге асырудан басталды: елімізді дәрежеде мойындатып, оның қауіпсіздігі мен аумақтық тұтастығын қамтамасыз ету; әлемдік шаруашылық жүргізу мен экономикалық байланыстарға араласу. Бұл міндеттерді жүзеге асыру үшін жас республикаға халықаралық ықпалды күштер тарапынан көмек пен қолдау қажет болды. Сондықтан да Америка Құрама Штаттарымен саяси, қауіпсіздік және экономикалық қатынастарды қалыптастыру мен дамытуға айрықша маңыз берілді /31, 1-б/.

Қазақстан мен АҚШ  арасындағы қатынастарды дамыту екі  жақты бірдей болды. Нәтижесінде  Қазақстан тәуелсіздігін жариялағаннан  кейін екі жарым айдан соң  ашылған бірінші шет ел өкілдігі — АҚШ елшілігі болды. Төтенше және Өкілетті Елшілер: Уильям Кортни, Элизабет Джоунс, Ричард Джонс екі елдің арасындағы қатынасты нығайтуға айтарлықтай үлес қосты, қазіргі кезде Лэрри Нэппер осы бағытта қызмет етуде.

АҚШ-тың жаһандық даму мен әлемдік экономикадағы рөлін және жаһандық қауіпсіздікті орнықтыру жолындағы айрықша жауапкершілігін ескерер болсақ, осынау алып державамен достық және тұрақты қатынас республиканың ұлттық мүдделеріне сай келуде.

Қазақстан-Америка байланыстары өскелеңдікпен дамып келеді, оның негізінде өзара мүдделестік, бір-бірінің мүдделерін құрметтеушілік, халықаралық және өңірлік қауіпсіздіктің өзекті проблемаларын екі жақты деңгейде және халықаралық ұйымдар аясында шешудегі өзара қолайлы шешімдерді іздестіру жатыр.

АҚШ Қазақстанның тәуелсіздік  алғанын 1991 жылдың 25 желтоқсанында таныды, бір күн өткеннен кейін, екі мемлекеттің арасында дипломатиялық қатынас орнатылды.

Бүгінде Қазақстан мен  АҚШ-тың ынтымақтастығын дамытуға бағытталған 94 келісімнен тұратын құқықтық берік база жасалды. Қазақстан басшысының 8 ресми және жұмыс сапарларының арқасында екі жақты байланыстарды одан әрі дамытудың негізі қаланды.

Елбасымыздың Америкаға  жасалған алғашқы сапары 1992 жылдың мамыр айының 18-і мен 20-сы аралығында өтті. Осы сапар аясында ол АҚШ-тың  бұрынғы Президенті үлкен Бушпен, сол кездегі Мемлекеттік хатшысы Дж. Бейкермен кездесулерінің нәтижесі егемендігін енді алған ел Қазақстан мен АҚШ-тың терезесі тең әріптестікке ұмтылып отырғандығын бүкіл әлемге паш етті.

Кездесу соңынан Президенттер Қазақстан мен АҚШ арасындағы сауда және экономикалық қарым-қатынастарды жаңа деңгейге көтеретін Америка Қазақстан құжаттарына қол қойды. Н.Назарбаев Қазақстанның ядролық қаруды таратпау туралы шартқа қосылуға және Стратегиялық шабуыл қаруы бойынша шарттың ережелерін орындауға әзірлігін толық қуаттады.

1991 жылғы желтоқсанда  АҚШ-та жасалған «Қауіп-қатерді бірлесіп қысқарту» бағдарламасы қабылданды. АҚШ Президенті: "Біз - деді, Қазақстанның қауіпсіздігі Еуропа мен Азиядағы тұрақтылық үшін өте маңызды деп санаймыз. Президент Назарбаевтың ядролық қарусыз мемлекет ретінде ядролық қаруды таратпау жөніндегі шартты сақтау жөніндегі мәлімдеген әзірлігін құптаймыз. Таяу күндерде Стратегиялық шабуыл қаруы бойынша шарттың хаттамасын Қазақстанмен, Украинамен, Беларусьпен, Ресеймен және Құрама Штаттармен қол қою үшін жұмысқа кірісетін боламыз».

Республика Президенті Н. Назарбаев жауап сөз сөйледі: «Біз әлгінде ғана біздің елдеріміз  арасындағы экономикалық қатынастарды реттейтін негіз қалаушы құжаттарға қол қойдық. Ол сауда келісімі, инвестицияларды қауіпсіздендіру туралы келісім, күрделі қаржыларды қорғау туралы келісім. Бұл құжаттар өз кезегінде біздің елдерімізге саудада өзара тең қолайлы жағдай режимін жасау жөнінде, сондай-ақ Қазақстанның ішкі заңдарының осы келісімнің және тарифтер мен сауда жөніндегі Бас келісім ережелерінің нормалары мен талаптарына сай келуі жөнінде міндеттемелер жүктейді. Оларда басшылыққа алынған принциптер Қазақстанның дүниежүзілік шаруашылық байланыстарына өркениетті түрде енуі үшін және нарықтық экономиканы құруы үшін жақсы бағдар болып табылады және де біз шетелдермен, ең алдымен Америка Құрама Штаттарымен ынтымақтастықты дамыта, дүниежүзілік интеграциялық процестерге толығымен қатыса отырып, біз осы жолды ойдағыдай өтетінімізге берік сенімдіміз. Оған Қазақстанның адам құқығын қорғау саласындағы барлық халықаралық нормаларды орындауға, 1969 жылғы Ядролық қаруды таратпау жөніндегі шартқа ядролық емес мемлекет ретінде қосылуға әзірлігіміз негіз бола алады.