Педагог-тәрбиеші қызметінің жүйесі. Педагог-тәрбиеші қызметінің құрылымы

Педагог-тәрбиеші қызметінің жүйесі. Педагог-тәрбиеші қызметінің құрылымы. Қазіргі мектептегі гуманизация мен демократизация идеясы оқытушы мен оқушыға оқу-тәрбие жұмыстарының тәсілдерін, бағыггарын, ыңғайын, әр түрлі деңгейлердегі бағдарламаларды, диференциялық білім беруді тандап алуға еркіндік құқын беріп отыр. Мұның өзі үлкендер мен балалардың бірлесе отырып еңбектенуіне, бір тәрбие жүйесін екіншісімен ауыстырып қолдануға жағдай туғызады, мектептен тыс жағымды қоғамдық құрылымдардың ықпалын оқу-тәрбие жүйесіне ендіру мақсатында мектеп есігін ашық ұстау принципін ұстанып келеді.

Шығармашылық, еркіндік педагог пен оқу-тәрбие процесін ұйымдастырушының кәсібімен жалпы мәдениетіне жоғары талап қойып отыр.

Тәрбие жұмысы — бұл жеке тұлғаның неғұрлым толық дамуына бағытталған ересектер мен балалардың тіршілік әрекетін ұйымдастыруға бағытталған мақсатты іс-әрекет.

Мектептің тәрбие жұмысын жүйе ретінде өзара байланысқан блоктар түрінде көрсетсе мынадай (назар аударыңыз).

 

 

Жоғарыда көрсетілгендей, мектептің тәрбие жүйесі оқушьшардың сабақ процесіндегі жөне сабақтан тыс уақыттағы тәрбиесін қамтиды. Ол сыныпта, мектепте, мектептен тыс тәрбие мекемелерінде ұжымдык жоне жеке-дара тәрбие пробелмаларын шешіп отырады, сонымен бірге мектептін тәрбие жұмысының отбасымен және жұртшылықпен тығыз байланыста жүргізілуіне аса зор мән беріп, оны өз іс-әрекетінде қоса атқарады.

Қазіргі мектептің жалпы даму тенденциялары, тәрбие жүйесінің болуы, әр мектептегі тәрбие жұмысын атқаруда түрлі әлеуметтік институттардың өзара қызмет бөлісіп алуын, тәрбиешілер қызметінің мақсаттары мен міндеттерінің өзгеріске ұшырауын, олардың функцияларын қайта қарауды талап етеді.

Тәрбие жүйесінде сынып жетекшісі мен мектеп өкілінің рөлі қалай өзгереді? Жаңарған мектептегі олардың функциялары қандай? Мұғалімдер, ата-аналар, мектептен тыс мекемелер қызметкерлері тәрбие процесін ұйымдастыра отырып нені ескеруі қажет? Міне, осы сұрақтарға жауап беру үшін тәрбиешіге біріншіден, ортаның оқушыға әсер етер ықпалын, екіншіден, өзі істейтін әлеуметтік тәрбие институтының ерекшеліктерін,

олардың тәрбие ісіндегі барлық мүмкіндіктері мен функцияларын білу өте маңызды.

Білім беру жүйесі мен тәрбиеге сұраныс беруші қоғам екенін есте ұстаған жөн. Бұл қоғам әрі отбасы, әрі мектеп, орі үкіметтің мемлекеттік органдары болып табылады.:

Қоғамдық—сұранысты іске асыру тәрбие жұмысын ұйымдастырушылардың атақаратын қызметі мен тәрбие процесін жүзеге асыратын оқу-тәрбие мекемесіне байланысты.

Балалар ұжымын ұйымдастырушы тәрбиешінің жұмысында негізгі екі бағытты бөліп алуға тура келеді: бірінші өзін-өзі басқару арқылы әр түрлі қызықты әлеуметтік мәні бар ұжымдық іс-әрекетті ұйымдастыру, екінші — ұжымда қолайлы психологиялық ахуал қалыптастыру үшін балалардың қарым-қатынасын ұйымдастыру (эмоционалдық мазасыздану жағдайында моральдық қолдау жасау, ұжым ішілік қарым-қатынаста әрбір тәрбиеленушінің қолайлы бағытта болуы).

Балалар ұжымын дамыту процесінде тәрбиеші қызметінің мазмұны мен міндеттері өзгеріп отырады.

Жалпы білім беретін қазіргі мектептің даму тенденцияларында тәрбие жұмысының негізгі блоктары болып саналатын: диагностикалық, мазмұндық-тұтастық, ұйымдастырушылық — іс-әрекеттік, технологаялық, нәтижелілік — бағалаушылық, өңдеушілік сияқты тәрбие процесінің логикасы мен құрылымын жақсы білу және дұрыс пайдалану қажет.

Тәрбие процесін басқару, сынып жетекшісі болу күрделі іс. Педагог-тәрбиешінің есінде ең алдыментәрбиелеушілік және дамытушылық іс-әрекет, ұжымдыұйымдастыру және дамыту, оқушы тұлғасының қалыптасумәселесі тұруы керек. Сынып жетекшісі, тәрбиеші — бұлтоптың шын мәніндегі жетекшісі, ұйымдастырушы, жасы үлкен жолдасы, дем беруші, кеңесші, көмекші, қамқоршы,қорғаушы, ой салушы, реттеуші, үйлестіруші, ақпаратшы,қызметкер, т.б. Ол оқушьшармен, ата-аналармен осы сыныпта сабақ беретін пән мүғалімдерімен бірлесе жұмыс тізе отырып, әр оқушының дене құрылысы мен адамгершілік тұрғысынан дамуын қамтамасыз етеді, оның еллектуальдық, шығармашылық қабілеттерін дамытуға, өзін — өзі тануына, өзін-өзі жарата білуіне, өзін-өзі ұйымдастыра білуіне, өзін-өзі тәрбиеленуіне жағдай жасайды. Сынып жетекшісі өз сыныбындағы оқушылардың ерекшеліктерін ескеруі керек, оларға өзгелерден өзгеше ғажайып рең беруге тырысқаны жөн (эмблема, айырым белгілері, көркем безендірілуі, қабырға газеті, ұжымдық шығармашылық жұмыстарды, дәстүрлерді ұйымдастыру).

Сынып жетекшісінің екінші міндеті — психологиялық микроклимат жасау. Сынып оқушысы үшін оңтайлы эмоция орталығы болуға тиісті, ал, сынып жетекшісі — ең алдымен ересектер мен балалардың сүйіспеншілігі мен бірлескен тірлігі үстемдік ететін тату, мейрімді, шығармашыл, ізгі ұжымның іскер тәрбиешісі болуы керек.

Педагог-тәрбиешінің қызметі әртүрлі педагогикалық қызметтердің жүйелі жиынтығы болып табылады. Олар мыналар:

Педагог-тәрбиеші қызметінің құрылымының авторлары п.ғ.к., доцент Л.А.Байкова, п.ғ.к., доцент Л.К.Гребенкина, п.ғ.к., доцент О.В.Еремкиналар.

Сынып жетекшісінің тәрбие жоспарын ғылыми негізде жасауынын маныздылығы, Елімізде жүріп жатқан орта білім беру жүйесін реформалау ісі мектептегі тәрбие жұмыстарын ғылыми негізде ұйымдастыру қажеттігін туғызып отыр. Қоғам өміріндегі әлеуметтік-экономикалық

жағдай неғұрлым күрделене түскен сайын, соғұрльш мектеп оқушыларының да өсіп, жетілуінде толып жатқан кедергілер мен қиыншылықтар көбейе түсуде. Мұның өзі бір кездерде “адам тұлғасын және ұжымды қалыптастырудың бағдарламасың немесе “ертеңгі күннің перспективаларың деген ұлы педагог А,С.Макаренконың көтерген идеясын қаншама қажетсінгіміз келмегенімізбен, бүгінгі мектеп өміріне кеше де, бүгін де, ертең де пайдалану қажеттігін түсінетін мезгіл жеткенін көрсетеді.

Сол себептен де өрбір мектептің кез-келген сыныбының жетекшісі арнайы жасалған нақты жоспарды басшылыққа алып жұмыс жүргізуі керек.

Жоспар не үшін қажет?

1. Тәрбиенің мақсатын, стратегиялық және тактикалық  міндеттерін нақты белгілеу үшін қажет.

2. Сынып ұжымын, жекелеген оқушыларды, сыныптагы  оқу-тәрбие процесінің жай-күйін; қоршаған ортадағы жағдайды қосымша зерттей білу үшін қажет.

3. Тәрбие жұмыстарының  ұйымдастыру формаларын, мазмұнын, құралдарын ойластырып таңдап  алу үшін қажет.

4. Ұжымның және  жеке тұлғаның дамуындағы кемшліліктерді  түзетіп, жұмыс жүргізу жоспарын  жасау үшін, өзіңнің қызметінің  нәтижесін жобалау үшін қажет. онымен қатар, жоспар жалпыадамдық және педагогикалық тұрғыдан өзінді-өзің жетілдіруіңнің деңгейін біліп отыру үшін қажет.

Көптеген сынып жетекшілерінде балалардың пихологиялық ситуациялардан туындаған айқын мақсаты мен тәрбиелік стратегиялық міндеттерін бағдарлау жобасы болмайды. Кейбір мұғалімдер қалыптасқан дәстүр бойынша жоғарыдан нұсқау тапсырманы немесе арнайы жіберілген іс-шараны күтіп отырады.

Соның салдарынан сыньш жетекшілерінің ынтасыздығы мен әрекетсіздігі пайда болады. Кейде жоспарлар көшіріле салады да мазмұны кездейсоқ жазылады. Жоспарланбай, кездейсоқ жүргізілген тәрбие жұмыстары балалардың да, мұғалімнің өзінің де қызығушылығын туғызбайды.

Сынып жетекшілеріне кеңес:

біріншіден, балалардың да жас ерекшелігін ескере тырып, сынып ұжымының даму деңгейін, тәрбие жағдайын (қала не ауьш мүмкіндіктеріне сай, нақты аймақтан, мектептің өзіндік ерекшелігін, педагогикалық

ұжым мен айналадағы оқу-тәрбие мекемелерінің) ерекшеліктерін ескере отырып, тәрбиешінің негізгі мақсаты мен міндеттерін анықтаңыз.

Мысалы, қала жағдайындағы мектепте мынадай мақсат қойылса: “Жоғары сынып оқушыларын үлкен мәдениетке тарта отырып, олардың рухани дамуын арттыру” (10—11 сыныптар). Қойылған мақсатқа орай стратегиялық міндеттер тобы айқындалады. Олар мынадай:

оқушылардың интеллектуалдық танымдық іс-әрекетін ұйымдастыру (оқуға, білімге, ғылымға, ақыл-ой иелеріне деген оң эмоционалдық қатынасын қалыптастыру, осы тақырыпқа сай әдебиеттер оқуға бағыт беру).

Салауатты өмір салтын арттыру, өзін-өзі сауықтыру бағдарламасын жасау (ақыл-ой, жан, тән — үшеуінің бірлігінде).

Оқушыларды мәдениетке қатыстыру (ғылымға, көркемөнердің әр түрлі салаларына, көркем және публицистикалық әдебиетке, музыкаға, бейнелеу өнеріне, архитектураға, тұрмыстағы дизайнға, ұлттық дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарға, мінез-құлық мәдениетіне, т.б.).

Жоғары сынып оқушыларының мамандық таңдау процесінде ұнатқан мамандығын анықтауға кәсіби бағдар беру.

Оқушылар ұжымын құру және дамыту, оқушылардың педагогтар басшылығымен сыныпты бірлесе басқаруын және өзін-өзі басқаруын жоғары деңгейге көтеру — оқушылардың өзіндік іс-әрекетін арттыру.

Оқушыларды қарым-қатынас мәдениетіне тәрбиелеу, таңдаған мәдени демалыстық іс-әрекеттер мен қарым-қатынастық мәдени дағдыларымен қаруландыру.

1. Бұдан басқа  да міндеттер туындауы мүмкін. Мысалы, балаларды музыкаға тарту  — қандай музыкаға? Театрға апару  — қандай театрға? Міне, осыдан  келіп біз, тактикалық міндеттерді анықтау қажеттігін түсінеміз. Осылайша тәрбие жоспарын жасауға кірісеміз.

Тәрбие жоспарын жасау сынып ұжымы мен балаларды зерттеуден басталуы керек (олардың түсінігі мен көзқарасы, қызығушылық аясы мен бейімділіктері, қажеттіліктері, даму деңгейлері, байланыстары мен қарым-қатынастары, т.б.), сонымен қатар олардың тәрбиесінің сипатымен де байланыстырыла жасалады.

Бұл екі жолмен жүзеге асады:

— Мектеп методикасының ішінен ә р түрлі педагогикалық-психологиялық зерттеулер методикасын

қолдану арқылы (зерттеу және тәрбиелеу); алғашқы күннен, аптадан бастап мазмұны, түрі, көрінісі, тақырыбы жағынан әр алуан шараларды өткізу арқылы: Білім күні, демалыс күнгі саяхат, “Көгіддір от” (танысу үшін), “Біздің болашақ өміріміз қандай болады?”, “Біз өзіміздің ісіміз үшін жауап береміз” деген тақырыптардағы тәрбие сабақтарын, “Біздің өмірлік көзқарасымыз” деген тақырыпта пікірсайыс, т.б. өткізу арқылы.

Перспективалық жоспарға сынып, топ, жеке оқушылар туралы қысқаша мәлімет, тәрбие жоспарының мақсаты мен міндеттері, және негізгі тәрбие жұмыстарының бағыттары (экономикалық, ақьш-ой, адамгершілік, эстетикалық, еңбек, т.б.) енеді.

Дегенмен, ең тиімдісі перспективалық-календарлық жоспар. Тәрбие жоспарын жасаушы сынып жетекшілеріне төмендегідей ұсыныстарды бере аламыз:

Дәптер бетінен “Тәрбие жұмысын жоспарлау” деген бөлімді ашып, оған мынадай жаңа беттер қосасыз:

1. Сыныппен бір жыл ішінде атқарылатын тәрбие жұмыстарының мақсаты: стратегиялық және тактикалық міндеттер.

2. Сынып ұжымын  және жеке оқушыларды зерттеп  танудың қорытындылары (толтырылған  анкеталар, тестілер, әр түрлі сауалнамалар, рөлдік ойындар, оқушылардың мектеп, сынып өміріне қатысқаны жайлы белгілер, қызығушылығы мен бейімі, метептен тыс уақытта айналысатын жұмыстары, жоспарға қосқан ұсыныс-пікірлері).

Жоспар жасардың алдында келесі оқу жылында болатын календарлық даталы күндерді біліп алуға тұра келеді.

Алдын-ала мектеп бойынша терендетіле оқытылатын пәндерді, экскурссия, музей, театр, көрмелерге баруды,т.б. біліп алу керек. Сонымен қатар, мектептің, сыныптың бағытына қарай оқытылатын шет ел тілі, гуманитарлық пәндер, физика-математикалық, т.б пөндерді білу қажет.

Осыдан кейін ғана тоқсанға, жарты жылға, бір жылға арналған тәрбие жоспары жасалады.

Жаңа типті мектептердің тәрбие жұмысының ерекшеліктері. Бүгінгі қоғамда болып жатқан өзгерістер — ғылыми-техникалық процесс, ізгілендіру үрдісі білім беру жүйесінің алдына аса күрелі міндеттерді жүктеп отыр.

Бүгінгі білім беру жүйесінде құрылып жатқан жаңа типті мектеп-гимназиялары қоғамның сұранысына сай

жан-жақты білім беруге, гимназистердің рухани-мәдениетін жетілдіруге негізделеді. Негізгі сұраушы — ат аналар болып табылады.

Қазіргі кезде Қазақстанда 8023 жалпы білім берет мектеп бар, оның 6136-сы ауыл мектептері. Онда 3 млн. мың бала оқиды. Осылардың ішінде жаңа типті 263 мектс қызме етеді. Олардың 161 — гимназия, 102-і — лицей.

Қазақстан Республикасының білім туралы заңында жаңа типті мектептердің құрылымдық жүйесір түсініктеме берілген. Мәселен, гимназия — негізі қосымша, жалпы білімдік бағдарламаларды оқушыларды қабілеті мен бейімділісіне қарай тереңдетіп, бағдарлы және саралап дәріс беру арқылы жүзеге асыратын орта жалпы білімдік оқу мекемесі деген анықтама берілсе, ал “лицей — негізгі және қосымша жалпы білімді бағдарламаларды жүзеге асыратын, қабілеті ме бейімділігіне сәйкес кәсіби бағдар бойынша дәріс беретін жоғары сатыдағы оқушыларды аймақтық қатыстығын қарамастан қабылдап, оларға орта жалпы білім беретін оқу мекемесің, — деп жаңа типті мектептерге жататын оқу орындарының құрылымына түсініктемелер берілген.

Жалпы, мектеп-гимназияның білім беру жүйесінің төмендегідей міндеттерді басшылыққа алады:

— Гимназиялық білім алу — жан-жақты, жүйел дүниеге кешенді көзқарас қалыптастыру;

— Гимназиялық білім беру — гимназистердің үйлесім; дамуына жағдай жасау;

— Гимназиялық білім беру — ізгілендіру тұрғысында жеке тұлғаның жоғарғы адамгершілік қасиеттсрін дамыта тәрбиелеу;

— Гимназиялық білім беру жүйесі — гимназистердің өз бетінше білім алып, шығармашылықпен дамуына ғылыми-техникалық прогресті меңгеруге негіздеу;

— Гимназиялық білім беру — гимназистердің болашақ кәсіби мамандығын таңдауға байланысты әлеуметтік сұранысты қамтамасыз ету.

Оқытушылар мен гимназистердің өзара қарым қатынастарының даму негізіне төмендегі жағдайлар алынады:

— Гимназиядағы өзара түсінушілік, жылы психологиялық ахуал;

— Жаңа технологиямен жұмыс істеу мүмкіндігін тудыру;

— Дарынды балалардың мүмкінідіктерін ашуға жағдай жасау;

— Оқытушылардың еңбегін дұрыс бағалау және олардың ғылыми өсуіне ықпал ету.

Жаңа типті мекептерде білім мен тәрбие беру ерекшеліктеріне байланысты алдымызға қойған мақсат пен міндеттерді басшылыққа ала отырып, жан-жақты терең білім негіздерімен қаруланған, болашақта жоғары оқу орындарына еркін түсе алатын, ғылыми-зерттеу ісімен айналысатын жеке, дара тұлғаны қалыптастыру.

Жаңа типті мектеп-гимназияда педагогакалық кадрлар мен оқушы-гимназистер басқару жүйелерінің негізінде бір-бірімен байланыса жұмыс істеу бағыты анықталады:

Гимназиялық білім беру жүйесінде жаңа мазмұнды оқыту мәселелері бойынша Қазақстан Республикасы Білім туралы заңы, білім стандартын, тұжырымдамаларды, бағдарламаларды негізге ала отырып, мұғалімдердің шығармашылық ізденістерінің негізінде гимназистердің сұраныстары бойынша пәндерді тереңдетіп оқыту көзделеді.