Шпаргалка по "Всемирная история"

16. Тэрмін зямля пашыраецца ў 10-11 ст. Слова Русь- фінскае, абазначае грабца. Упершыню назыв. Плямёны вікінгаў і варагаў. З 13-14 ст . тэрмі лакалізаваўся на тэр. ВКЛ. Пасля 1125 г. знікае Кіеўская Русь.

Полацкая  зямля альбо ВКП. Пад 1128 узгадваецца Пол. Зямля, як сам. дзяржава. Удзельныя княствы: Менскае, Віцебскае, Друцкае, Полацкае.

На Пн. Полацка князі  стварылі 2 калоніі- Герцыке і Кукенойс. Гандлявалі па ўсёй Дзвіне. Дань плацілі  лівы, земгалы, латышы. На Усходзе суседзі  ВКСмааленскае. На Пд межавалі з дрыгавічамі. Глоўны фарпост-г. Браслаў. Пагост-места, куды ўвазілі даніну.

10 ст. масавае ўзнікненне  гарадоў. Гараджане(рамеснікі, гандляры), духавенства. Сяляне займаюцца  земляробствам, жывёлагадоўляй. Земляробства- падсечна-агнявое.

У Полацкіх купцоў было 2 базы- Рыга, в-аў Отланд г . Візьба

Горад:

Дзядзінец-месца, дзе жыў  князь. Пасад-засяляўся простымі жыхарамі. У 12 ст. узнік умацаваны пасад.

На тэр. Верхняга замка  ў сярэдзіне 11 ст. пабу¬даваны Полацкі  Сафійскі сабор, у 12 ст. Полацкі княжацкі храм і княжацкія палаты. Мураваныя  хра¬мы і Полацкія манастыры ахоўвалі горад з Пн, Пд і 3. У 14 ст. засе¬лены левы бераг Зах. Дзвіны. У 16 ст. акрамя Верхняга і Ніжняга замка планіровачную структу¬ру горада вызначалі пасады ўздоўж   берагоў Зах. Дзвіны і Палаты: Полацкі Вялікі пасад, Полацкі Запалоцкі пасад, Востраўскі, Якіманскі, Крыўцоў, Слабадскі (уздоўж р. Бельчыца). У 16 ст. пабудаваны драўляныя будынкі (пазней мураваныя) калегіума езуітаў. У 17—18 ст. у горадзе існавала мноства мураваных мана-стыроў, кляштараў і касцёлаў: Богаяўленскі манастыр (у 17 ст. пры ім дзейнічала брацтва і школа), касцёл і кляштары бернардзінцаў, дамініканцаў, францысканцаў, ма¬настыр базыльян. Значэнне горада як найважнейшага цэнтра транзітнага гандлю ў 9—11 ст. пацвярджаюць знаходкі скарбаў арабскіх (у 1973 знойдзена каля в. Казьянкі каля 8 тыс. сярэбраных дырхе і зах.-еўрап. манет (гл. ў арт. Пол манетна-рэчавы скарб).

18.Існавала з 12-па 15 ст. ВКС- займала вярхоўе Дняпра, Дзвіны, Волгі. Суседнія дзярж: Вялікі Ноўгарад, Растова-Суздальская зямля, Полацкая, Чарнігаўская. Тэрыторыя пакрыта лесам.

“Акоўскі лес”-пушча ў  цэнтры Смаленшчыны.

Склад. з удзельных княстваў: Пн: Тарапецкая зямля. На Волзе-г. Ржэў, у цэнтры-р. Каспля. Там былі волакі(з  Дзвіны ў Днепр). На усходзе- Вяцічы, р. Масква. На Пд: басейн Сажа, Мсціслаў, Крычаў, Слаўгарад.

У 1936 г-знойдзены ў Дубровенскім р-не 138, 168 кавалкаў арабскіх манет (856-857).

Тры перыяды гандлю:

1. Гандаль вікінгаў-варагаў з арабскім халіфатам (9ст)
2. Кан. 12 ст.  унутраны гандаль
3. Кан. 12-13ст- шлях з остравам Отланд і г. Рыгай

З 8 ст. пачын. Гіст засялення  Смаленшчыны. У 9 ст узнікае першае гарадское  паселішча Гнёздава на беразе р. Днепр. У882 г. Наўгародскі кн. Алег заваяваў Смаленск. Пасля 988 г Смаленскія крывічы  прымаюць хрысціянства, 40 год імі  кіруе князь Станіслаў.

З 1054 г. кіруе сын  Яр. Мудрага  Вячаслаў.

У 1101 г. Манамах будуе першы  каменны храм у Смаленску- Успенскі Сабор. У 1125 г. Смаленск узначаліў кн. Расціслаў. Ствар. аўтаномію, прыняў заканадаўчыя дакументы “Устаў Расціслава”, ствар. епіскапства.

Царква Міх. Архангела- збуд. У 12 ст

У 1225 г. падпіс. Гандлёвы саюз з нямецкімі купцамі. Збудавалі  там круглы касцёл.

У 1230- голад, эпідэмія чумы.

У 1238- прыйшлі войскі Хана Батыя. Заснавалі свій летапіс з 12 да пач 15 ст.

1331-1333- на Смаленск нападаюць  войскі Масквы.

1352-эпідэмія чумы. У 1385 смаленскі князь Святаслаў хацеў  вярнуць Мсціслаў.

7. 05. 1386- бітва ў Смаленску

1395-спроба захапіць Вітаўтам  Смаленск. У  1403- канчаткова далучаны  Вітаўтам да ВКЛ

“Смаленскі псалтыр”- напісаў  Лука Смалянін. Манах Аўраамка канец 15 ст “Летапіс Аўраамкі”

1492-першая вайна паміж  ВКМ і ВКЛ

1501- новая вайна

1512- з Васілём III

Пач. 17 ст. новыя бітвы за Смаленск. З 1654- Смаленск у складзе  Рас. Дзяржавы

Мсціслаў

Другі горад пасля Смаленска. Узнік на бер. ракі Віхра. Першыя людзі  з’явіліся у бронзавым веку. На “Дзявочай гары” пасяліліся балты. Славяне з’яв у 10-11 ст. Слав. Паселішча  ўзнікла на “Замкавай гары”

1135-першы ўспамін у летапісе.

З 1180- узнік. Удзельнае Мсціслаўскае княства.Існавала да 14 ст у складзе  Смал. княства, а з 14- да 16 у ВКЛ.

Кат. ордэны(кармеліты, езуіты, бернардынцы, уніяты). У Мсц. Адбыв. рыцарскія  фэсты ўжо 5 гадоў.

Арх. раскопкі:

Л. Аляксееў-  першы пач. раскопкі “Мсцісл. Замчышча”

Культ. Слой-3, 3 м

Берасц. Грамата-знайшоў у 1980 г. Грамата, напісаная ў 1219 г. Шкляныя  бранзалеты, посуд. У 1634г.- Мсц. Атрымаў  магдэбургскае права і герб “Малая пагоня”.

Касцярэзная майстэрня.

4.палеаліт беларусі Ніжні- змянене клімату ледянік. АРХ.КУЛЬТ    :днепроуская(350-280 тыс г) сожская(220-130 тыс)валдайская(95-10) .сярэдні-знаходзяць рубілы востраканечнікі. Верхні(40-10)-з’явіліся дзіды дроцік, крэмневыя нажы.матрыярхат. першыя стаянкі на поўдні знайшоу палікарповіч. От бердыш культ. Слой 30-70 см. 4 жытла 5 гаспадарчых ям. Жытла –авальнае па краях 13 черепов мамонта в центре огонь.кості дзікіх жывёл.упершыню знайдзены косткі маманта с геаметрычным арнаментам. Бердыш знойдзены крамнёвы кінжал пласцінкі с зігзагамі.11-12 ст-пацяплене. Узнікаюць першыя арх.культуры.-грэнская 12-11 тыс г д н .і свідэрская(10)

19.У 1040 г. кіеўскі князь Яраслаў зрабіў паход на Літву. Засн. гарады: Гродна, Услонім, Новагародак, Ваўкавыск.

У 12 ст. узнікае маленькая  самастойная дзяржава Гродзенскае  кн-ва. Першы ўспамін 1116 г.

У канцы 12 ст. крывічы заснавалі  на р. Віліі г. Крывы( Крывіч-горад)

У пач. 13 ст на першае месца  ўзыходзіць Новагародак і ўтвараецца Новагародская зямля.

-Гродна. Узнік у канцы  10- пач 11 ст на Нёмане.

Дзяцінец:

У 1183 г. у летапісе ўпершыню запіс пра дзяцінец (ударыла маланка  і ўсе пабудовы згарэлі)

Арлоўскі вывучаў Гродна. Мясцовы археолаг. Стварыў першы  музей. У 1932 разгарнуў вяліарныя  раскопкі. Раскапаў верхнюю царкву- 14 пач 15 ст.

Зігмунт Дурчэўскі- адзін  з лепшых польскіх арх. правёў раскопкі да 1.09. 1939. Потым музей стаў Савецкім і кар’еру там рабіў Аляксееў. У 1949 г. польскія раскопкі скончаны. Прыехалі расійскія археолагі пад кір. Вароніна, выдаў кнігі “Древній Гродно” (1954)

М. Ал. Ткачоў- першы археолаг, які там быў пасля 1949 г. Знайшоў  сцяну Вітаўта. У пач. 80-х прынята  рашэнне аб рэстаўрацыі Старога  замка. Самыя ўнікальныя знаходкіL будынкі, драўляныя вырабы(цацкі, лесвіца, вясло))

Навагрудак

Узнік кан. 10-пач 11 ст. Росквіт- 2- першая палова 13 ст. Горад, дзе няма вады.

Барыса-Глебская царква 12 ст. Ф. Д. Гурэвіч (1911-1988). З 1949 г. займалася  археалогіяй. Вывучаў тэр. Прусіі,  потым раскапалп Навагрудак з 1957 г, працавала 20 год. Знайшла на тэр. вакольнага горада будынкі 12-13 ст. унікальныя сцены  з фрэскамі, шкляныя вокны. Посуд ( армянскі, візантыйскі, армянскі, Зах. Еўропа)

М. Ул. Малеўская праводзіла раскопкі замка. Адкапала палац Вялікіх  князёў літоўскіх.

Ф. Гурэвіч “Древній Новогрудок. Пасад- Окольный город”(Лен. 1989). “Летопісный  Новогрудок”.

М. Каргіл(60-я) упершыню вывучаў  Барыса-Глебскую царкву. Гурэвіч вывуч. Ваўкавыск (Мінск 1982) “Древніе города Верхнего Понёманья”.Знайшла 23 фрагмента  посуду з Візантыі. Посуд: флаконы, кубкі, чары. Флакон-17,5 см. Цыліндрычнае тулава, крунлае дно, размалёўка золатам. І. Стаброўскі капаў у Слоніме. Стварыў  музей. Ваўкавыск вывучаў Я. Г. Звяруга

20. Архітэктурная археалогія- самастойная галіна археалогіі, якая мае сваю спецыфічную методыку даследвання абумоўленую склад. вывучэння помнікаў манументальнага дойлідства. Гал. мэтай даследвання з’яўл. Вызначэнне месцазнах рэштак помнікаў манументальнай архітэктуры, іх арх. раскрыццё, рэканструкцыя на аснове атрыманых звестак.

Помнік манументальнай арх- комплексная гіст крыніца, якая дае  ўяўленне як аб вытв-тэхнічным, так  і аб ідэалагічным маст баку тэхнічнага прагрэсу.

У Бел.  манументальная арх  узнікла ў 11 ст.

Першая цыв-я, якая будавала з каменю(блокі)- Антычная. Рымляне  прыдумалі цэглу( 2 ст. н.э)

З (5-15 ст)- хрысціянская манументальная архітэктура (Сярэднявечча)

Крыжовакупальная  архітэктура

Верхняя частка храма-скяляпенне (свод)

Падземныя часткі- крыпта(склеп)

(11-13 ст) Плінфа- тонкая цэгла.  Таўшчыня 4-5 см. Візантыйцы выраблялі  з 6 ст.

Тварыла- назва ямы для  вапны(11-12 ст)

Фрэска( буд. Будынак, нанесена тынкоўка і пакуль не высахла малююць)

Смальта- кавалкі шкла, якімі  выкладвалі мазаічныя вырабы. З Візантыі прыйшлі пліткі-падлогі, шкло(12 ст)

Закамора- верхняя частка даху, іх абшывалі свінцовымі вянкамі(існавалі да 13 ст)

Каталіцкая  архітэктура

Базіліка-тып выцягнутага  храма. З’яўл. з 15 ст. каталіцкія каменныя храмы. Росквіт базілікі 16-18 ст. Базілікі: безвежавыя, аднавежавыя, двухвежавыя.

Полацкая  архіт. школа:

Росквіт-12 ст. Мела спецыфмчную  муроўку

Мур-каменная сцяна. Муроўка9кладка)- 3 катэгорыі(каменная, цагляная, змешаная(Полацкая Сафія).

Для Пол. Архітэктуры характэрна муроўка са схаваным радам(першая палова 12 ст)

Віцебская школа:

Каменна-цагляная муроўка, змешаная.

Гродненская:

Шліфаваныя камяні, верх-арнамент

12 ст-існавала тры школы

13-18ст-цэгла тоўстая(брусковая). Цэгла-пальчатка-прыкмета будаўніцтва  ВКЛ

Форма дахоўкі: паўцыркульная, пляскатая, галандская

П. П. пакрышкін- першы ў 1913-15 правёў раскокпі Полацкай Сафіі.

Ю. ядкоўскі-у 1913 раскопкі Мірскага замка.

М. А. Ткачоў-заснавальнік Бел. школы археолагаў. Першы стаў вывучаць замкі(Камянецкая вежа, Наваградскія вежы)

Архітэктура Мінска- В. Собаль, З. Пазняк

2.Археалагічная культура 1)гэта аб’ектыўна існуючая рэальнасць якая адлюстроувае у рэштках матэрыяльная культуры генезіс, этапы развіця, генезіс і гіст лёс этнасу якому яны належаць. Генезіс- гэта прысутнасць генетычных сувязей Паміж папярэднімі і наступнай з’явамі у працэсе развіця.2)-гэта гіст. Агульнасць архалагічных помнікау якія аднастайгыя по сваей культуре. Этнонем-  названіе племені, народа.першвя арх.культуры.-грэнская 12-11 тыс г д н .і свідэрская(10)Пражская культура- Найбольш характэрная прыкмета культуры - ляпны керамічны посуд з павышэннем ў верхняй трэці пасудзіны, які ўпершыню быў знойдзены ля Прагі. Мілаградская культура-Асноўным тыпам пасяленняў плямён Мілаградскай культуры былі гарадзішчы.Зарубенецкая- Верагодна, узнікла ў выніку змешвання мясцовых плямён з находнікамі з паўночнага-захаду, захаду і поўдня.плоскадонны керамічны посуд прадстаўлены трымя устойлівымі формамі: высокімі гаршкамі ці жбанамі сярэдняга памеру, міскамі, невялікімі падобнымі да кубкаў пасудзінамі з ручкамі.2(ст.321) Сярод іншых асаблівасцяў - спецэфічныя фібулы з трохвугольным шчытком. днепра-дзвінскай культуры, звязаныя з трансфармацыяй керамікі і з'яўленнем жалезных вырабаў.

5. Мезаліт беларусі.(9-5 тыс г д н э) заселілі усю сёняшнюю тэрыторыю беларусі. Узнікла рыбалоуства-прыдумалі касцяны рыбалоуны кручок. Лук і стрэлы.жылі на мален. Стаянках. Рабілі бцданы з адкрытымі вогнішчамі. Сборня прылады працы. Веслы лыжы санкі. Свідэнская мезалітычная культура-палявалі на паўночн аленя. Грэнская стаянка. 8-5 тыс г д н э-нёманская мезал культура. Калечыц. Маграцыя насельніцтва. Да гэтай эпохi адносяцца яшчэ два новых адкрыцця, якiя вызначылi ўсю далейшую гiсторыю чалавецтва: жывелагадоўля i земляробства. Аднак яны не атрымалi ў мезалiце шырокага распаўсюджання i мелi, асаблiва земляробства, мясцовы, выпадковы характар. Справа у тым, што на той нiзкай ступенi развiцця чалавечага грамадства жывелагадоўля i земляробства маглi ўзнiкнуць толькi ў тых мясцiнах, дзе былi ў дастатку дзiкiя жывелы, прыгодныя да прыручэння i дзiкарослыя злакi, прыгодныя да ежы i культывацыi.Першай жывелай, прыручанай чалавекам, быў сабака. Археалагiчныя дадзеныя сведчаць аб тым, што ў мезалiце сабака выкарыстоўваўся чалавекам у першаю чаргу як крынiца харчавання.

1.Гістарыяграфія археалогіі Беларусі.Археолгія- гістарычная навука якая вывучае мінулае чалавека на аснове арх. Крыніц і з дапамогай спеціальных метадаў. Першая пісьмовасць-6тыс.г.д.нПершыя зародкі арх-і – 18ст.Культурны пласт-назва пласта зямлі які утварыуся ў выніку жыцця і дзейнасці чалавекв. На РБ 2 віда пласта – які захоувае арганіку(у гродна) і дзе не захоуваеца.  Мацярык-глеба на якой залегае культурны пласт і не мае слядоу чалавека. Дзярва-верхні чорны слой. Стратаграфія-апісаня умоу заляганя культ. Пласта. Стратаграф. Пласт-аднародная частка культ. Пласта.  Перакоп-калі пласты парушаны.Баласт-перакопаныя верхнія слаі. Усе помнікі нанесены на спец. Карты. Віды помнікау- 1)асобныя знаходкі-артэфакты2)рэшткі старажытных пасяленняу. Будынкі-каменяныя і народ. Прызначеня. 3)палі стар. Замляробства.4)решткі стар. Дарог. 5)надпісы на асобных камнях і скалах.6)пахавальыя помікі.7)затанулыя в ваде стар. Судны. Неал шахты пад ваукав. Гродненю гіст-арх. Музей –самая вял. Калекцыя. Праблемы:1)распрацоука заканадауч базы2)вывучене бел. Калекцый у музеях інш  краінах.3)устанаулене спец ахоуных знакац на арх. Помніках.4)вяртанне калекцый із-за мяжы.5)папулярызацыя помікау арх.6)стварэне арх. Музеяу.8)падрыхтоука кадрау. 1973-першая кафедра археологіі у акадэміі навук. Археал. Мікратапаніміка народныя назвы помеікау археологіі. Курган-капец-валатоукі

3.Развіццё археалогіі як навукі.Першы археолог-цар вавілона набаніт. У еуропе-першыя грэкі. Імпратар збірау косткі. СаМ ТЭРМІН ПРЫДУМАУ ПЛАТОН. Деонісій-“рымская археологія”. Скарбазбіральнікі. У іпацьеўкім летапісе пісала что волга вымывае розныя рэчы.1420-першыя раскопкі у пскове.17 ст- з’яуляецца тэрмін гарадзішча.1684-пад варонежам найшлі косткі маманта. 24 жніуня 79 г –везувій засыпан лавай –створан музей. 18ст-археологія паступова становіцаа навукай. 1739-Татіўев склаў інструкцію по сбору помнікау.18ст ляпёхін апісвау курганф і помнікі. 1738-упершыню пачалі капать помпей. 18 ст Вількальман-піша гісторыю мастацтва старажытнастей. Знойдзен разецкі камеь. 1829-у рыме заснаван арх. Інствтут. З 16ст пачынаеца хрысціянская археолгія.1882-створана афінская школа археологіі.1900-адкрыта крытская цывілізація. Шліман ўзнайшоу стар. Трою. Адкрыцё гроб. Тутанхамона.стварэнне музееу на поудні расіі.1846-рускае археалагічнае таварыства.1889-расійск. Археалаг камісія-галоуны навуковы орган.выдаваліся часопісы-“савецкая археологія”.археалагічныя сьезды з 1869 па 1914.  19ст пач 20-колоніальная археологія. Англ. Адкрылі шумерскую цывілізацыю. Французы- егіпет.

37..У эпоху неаліту распачынаецца вытворчасць керамікі, якая акрамя выканання непасрэдных побытавых функцый, з'яўлялася шырокім полем для арнаментальнай дзейнасці, якая дасягнула росквіту ў развітым і познім неаліце. Пэўнае адзінства форм і арнаментацыі, якое было характэрна для ранняга неаліту, у пазнейшыя часы змяняецца рэгіянальнымі адрозненнямі, што было звязана з развіццём асобных археалагічных культур. У бронзавым веку вялікапамерныя вострадонныя формы гаршкоў, якія былі характэрныя для эпохі неаліту, змяняюцца больш разнастайнымі, пераважна пласкадоннымі. Плошча, якую займаў на посудзе арнамент, у большасці выпадкаў звузілася, за некаторым выключэннем, як напрыклад у носьбітаў паўночнабеларускай культуры, дзе захавалася неалітычная традыцыя аздабляць усю паверхню вырабаў. З развіццём касмаганічных культаў у арнаментах з'яўляюцца салярныя і лунарныя сімвалы, знакі нябесных з'яў, некаторыя эл1ементы якіх захаваліся ў беларускай народнай традыцыі да нашых часоў. У эпоху жалеза керамічны посуд вырабляўся з мясцовых матэр'ялаў спосабам стужкава-кальцавога налепу. Арнамент зазвычай наносіўся на верхні край пасудзін.

26. Ворныя прылады ў сярэднявеччы рабілі з дрэва. Металічнымі былі толькі асобныя іх часткі. На пасяленні каля в. Хатомель Столінскага раёна знойдзены два металічныя наральнікі і чарэсла ад ворнай прылады VIII-IX стст., якая з'яўляецца папярэднікам плуга. Жалезныя наканечнікі (нарогі) ад сахі з раскопак Полацка і Пінска Прымяняліся і больш простыя ворныя прылады без чарэсла. Аб гэтым сведчаць металічныя наральнікі XI-XIII стст., знойдзеныя на розных помніках (Брэст, Мазыр, Навагрудак, в. Збораў Рагачоўскага раёна). у IX ст. на тэрыторыі Усходняй Еўропы з'явіўся прынцыпова новы больш дасканалы ў параўнанні з ралам від ворнай прылады - двухзубая драўляная саха з двума металічнымі сашнікамі. прылады ручной апрацоўкі глебы: драўляныя рыдлёўкі з металічнымі акоўкамі і металічныя матыгі. Ураджай збіралі металічнымі сярпамі. У Мінску іх знойдзена 17 экземпляраў.Распаўсюджанне атрымала азімае жыта. Разам з тым вырошчвалі яравое жыта. Шырока вядомы быў ячмень. У X-XIII стст. паўсюдна вырошчвалі проса. Гэта старажытная культура была вядома на Беларусі яшчэ ў III-IV стст. да н.э. У XI-XIII стст. вытворчасць проса была пашырана паўсюдна. Пэўную вагу ў пасевах мелі бабовыя культуры. Грэчка вядома на нашай тэрыторыі з XI ст. (Браслаў). З агародных культур у гэтыя часы вядомы капуста, рэпа, цыбуля, буракі, агуркі. Аб садаводстве сведчаць знаходкі ў Полацку, Мінску, Гродне ў пластах XII-XIII стст. костачак вішні, слівы.

21. Тураўская зямля,  Пінск.

Тураў. У 7-8 ст племя дрыгавічоў рассялілася на поўдні Беларусі. адзіны вядомы з крыніц горад 10 ст. на тэрыторыі  дрыгавіцкага засялення, старажытны племянны цэнтр. Упершыню згадваецца ў «Аповесці  мінулых гадоў» пад 980.

Былі знойдзены падмуркі храма у Тураве,які рухнуў у  13 ст.

Даследаваў замчышча ў 1962— 63 і ў 1968 П.Ф.Лысенка. Выяўлены рэшткі 35 пабудоў, з іх 24 жылых, 10 печаў (7 глінабітных, 3 з выкарыстаннем цэглы). Знойдзены  рэшткі амфар з Паўночнага Прычарнамор'я, інструменты і прылады працы, зброя, прадметы гаспадарчага ўжытку, ювелірныя вырабы, фрагменты бронзавага посуду, засцежкі для кніг, прадметы рэлігійнага культу. Шмат знаходак ганчарнага керамічнага посуду, абломкаў цэглы, паліваных дэкаратыўных плітак, тыгляў для плаўкі каляровых металаў, падсвечнікаў і інш. Да рэдкіх знаходак адносяцца 4 свінцовыя рэльефныя  абразкі з выявамі Багародзіцы, прападобнай Ефрасінні (?) або Анастасіі (?), велікамучаніцы (магчыма, Варвары) і  свяціцеля (магчыма, Кірылы Тураўскага) 13—14 ст.

Матэрыялы раскопак сведчаць аб тым, што старажытны Тураў меў  шырокія гандлёвыя сувязі з Кіевам, Паўночным Прычарнамор'ем, Блізкім  Усходам, Малой Азіяй, Валынню і  Прыбалтыкай. Вялікае развіццё тут  атрымалі жалезаапрацоўчае, ювелірнае, касцярэзыае, дрэваапрацоўчае, шавецкае і ганчарнае рамёствы. На могілках быў знойдзены саркафаг.

Матэрыялы раскопак захоўваюцца  ў Тураўскім краязнаўчым музеі  і Музеі гісторыі Палесся ў  Пінску, Інстытуце гісторыі АН РБ і  Інстытуце археалогіі АН РФ.

Пінск. Узнік у 11 ст.Росквіт -12ст.

Дзядзінец-2 га,акольны-4 га.

Мазыр. Узнік на гарэ Камунараў. 1982-83-знайшлі гарадзішча. Там Знойдзены адзіны на Бел. Карчаг-

31.У перыяд з Х-ХІІІ стагоддзяў зброя была выключнахалодная. Агнястрэльнаяз'яўляеццатолькі ў 14-ым. Вырабляліяе і з дрэва, і з косці, і бронзы. У кожным рэгіёне і ў кожным стагоддзібылі свае асаблівасці. Напрыклад, чалавек, узброены на манер 13-га стагоддзя не пазнаў бы чалавека ў стагоддзі 15-ым. Свой комплекс узбраеннябыў для кожнагасацыяльнага слоя. (МікалайПлавінскі, археолаг, гісторык, кандыдатгістарычныхнавук, аўтаркнігі "Узбраеннебеларускіхземляў Х-ХІІІ стагоддзяў") Адзін з самыхстаражытныхлукаў на тэрыторыіБеларусі. Выраблены з дрэва. 10-е стагоддзе. Знойдзены ў Полацку. Унікальны па стану захаванасці, бознойдзены ў торфе. А торф - цудоўныкансервант. Старажытнаязброяапісана ў кнізе і выстаўлена ў пастаяннайэкспазіцыі музея.

11. Кавальства ў старажытных гарадах Беларусі знаходзілася на высокім узроўні. Старажытныя кавалі ведалі сакрэты атрымання сталі, маглі зварваць яе з жалезам, ужывалі загартоўку і цэментацыю вырабаў з чорнага металу, выкарыстоўвалі пайку па меднай аснове, пакрывалі вырабы каляровымі металамі [2]. З механічнай апрацоўкі шырока ўжываліся коўка, рэзка зубілам, насечка, абточка, шліфаванне і паліроўка.

Пра мясцовую кавальскую справу ў  гарадах Беларусі сведчаць прылады  працы кавалёў, знойдзеныя ў Брэсце, Мінску, Навагрудку, Полацку, Слуцку, і  спецыяльныя для гэтага роду дзейнасці  пабудовы - кузні. Рэшткі кузні XII ст. выяўлены ў Слуцку, кузня пачатку XIV ст. - у Брэсце. Рамесніцкі прамысловы і сельскагаспадарчы інструментарый, а таксама некаторыя рэчы хатняга ўжытку былі вынікам вытворчасці мясцовых кавалёў. Відаць, і частка ўзбраення таксама выраблялася на месцы. Сведка таму - выяўленая падчас раскопак у Гомелі майстэрня XII-XIII стст., у якой знойдзена засцерагальная зброя: кальчугі, пласціначныя панцыры і інш. Да вытворчасці слесараў у старажытных гарадах Беларусі адносіцца выраб замкоў і ключоў да іх, Менавіта пра гэта сведчаць нарыхтоўкі і дэталі гэтага віду рамесніцкай дзейнасці, выяўленай у слуцкай кузні XII ст. Варта адзначыць, што выраб замка патрабаваў ад рамесніка выкарыстання не менш як паўсотні розных аперацый, звязаных з апрацоўкай металу.

22.Старажытнае Бярэсце і музей.

Бяресце заснав. у 10 ст .У 11—13 ст. належаў тураўскім, кіеўскім і  ўладзіміра-валынскім князям. У 1840 г.знеслі і збудавалі Брэст.крэпасць, а  горад перанеслі.

Музей.Археалагічны музей «Бярэсце» — унікальны археалагічны музей, размешчаны ў горадзе Брэсце, адзіны ў Еўропе музей сярэднявечнага ўсходнеславянскага горада.

З'яўляецца філіялам Брэсцкага  абласнога краязнаўчага музея і  адным з найбольш папулярных музейных аб'ектаў Брэста.

З 1969 па 1981 гады і ў 1988 годзе  пад кіраўніцтвам доктара гістарычных  навук, прафесара П.Ф. Лысенкі праводзіліся раскопкі, у выніку якіх былі выяўленыя  больш за 220 драўляных пабудоў XI — XIII стст., тры вулічныя маставыя, частаколы, шматлікія прадметы матэрыяльнай культуры таго часу. 18 студзеня 1972 года Савет  Міністраў БССР прыняў рашэнне аб стварэнні музея «Бярэсце» і  будаўніцтве спецыяльнага павільёна.

Аўтар праэкта-Вінаградаў,галоўны  інжынер-Кім.

У аснове музея — раскрытыя  рэшткі гарадзішча старажытнага Бярэсця, пабудовы рамеснага пасада XIII стагоддзя.

Вакол раскрытага старажытнага пасаду размешчана экспазіцыя, прысвечаная  жыццёваму ўкладу славян, якія засялялі ў старажытнасці гэтыя месцы, прадстаўлены археалагічныя знаходкі, зробленыя падчас раскопак — вырабы з металаў, шкла, дрэва, гліны, косці, тканіны, у тым ліку шматлікія  ўпрыгожванні, посуд, дэталі ткацкіх  станкоў. Сярод экспанатаў рэдкія знаходкі — самшытавы грэбень з выразанымі кірылічнымі літарамі, касцяны мастыхін, металічная пісала і інш.

32.Неалітхарактэрызуеццатаксамараспаўсюджаннемпрыладпрацызбольшмяккіх, чымкрэмень, пародкаменю: дыярыту, пясчаніку, сланцуіінш. Выкарыстаннеіхзвязваецца з новымітэхналагічныміпрыёмаміапрацоўкі — свідраваннем, абпілоўкай, шліфаваннем. З'яўляеццавялікаяколькасць "рубячых" прылад — сякеры, цёслы, долаты, матыкі.Нешматлікіявырабы з металу (нажы, шылы, наканечнікікоп'яў, кельты, упрыгожанні), выяўленыяпры раскопках пахаванняўці ў выглядзевыпадковыхзнаходак, выраблены з прыкарпацкайцікаўказскай бронзы. Вынікамгэтага стала разбурэнне былой замкнутасцістаражытныхплямёнаў, якіязаймалісяпаляваннем, рыбалоўствам, збіральніцтвам на абмежаваныхтэрыторыях.БронзавывекнатэрыторыіЧавускагараёна, нягледзячынаадкрыццёпершыхпомнікаўяшчэ ў 30-я гады ХХ ст.,дагэтагачасузастаеццамалавывучаным. Асаблівацікавыпомнікнапершайнадпойменнайтэрасеправагаберага р. Басі, калямаста, за 0,7кмнаўсходадгарадскіх могілак, ваўрочышчыПечышча. Тутбыласабранаўнікальная, і пакульштоадзіная, калекцыяпрыладпрацы з касцей і рагоўаленя, лася, касцеймядзведзя: матыка, глянцавалка, праколка, "рубячыя" прылады і інш.

8. Неалітхарактэрызуеццатаксамараспаўсюджаннемпрыладпрацызбольшмяккіх, чымкрэмень, пародкаменю: дыярыту, пясчаніку, сланцуіінш. Выкарыстаннеіхзвязваецца з новымітэхналагічныміпрыёмаміапрацоўкі — свідраваннем, абпілоўкай, шліфаваннем. З'яўляеццавялікаяколькасць "рубячых" прылад — сякеры, цёслы, долаты, матыкі.Нешматлікіявырабы з металу (нажы, шылы, наканечнікікоп'яў, кельты, упрыгожанні), выяўленыяпры раскопках пахаванняўці ў выглядзевыпадковыхзнаходак, выраблены з прыкарпацкайцікаўказскай бронзы. Вынікамгэтага стала разбурэнне былой замкнутасцістаражытныхплямёнаў, якіязаймалісяпаляваннем, рыбалоўствам, збіральніцтвам на абмежаваныхтэрыторыях.БронзавывекнатэрыторыіЧавускагараёна, нягледзячынаадкрыццёпершыхпомнікаўяшчэ ў 30-я гады ХХ ст.,дагэтагачасузастаеццамалавывучаным. Асаблівацікавыпомнікнапершайнадпойменнайтэрасеправагаберага р. Басі, калямаста, за 0,7кмнаўсходадгарадскіх могілак, ваўрочышчыПечышча. Тутбыласабранаўнікальная, і пакульштоадзіная, калекцыяпрыладпрацы з касцей і рагоўаленя, лася, касцеймядзведзя: матыка, глянцавалка, праколка, "рубячыя" прылады і інш.

9.Бронзавы век наступае тады, калi людзi навучылiся атрымлiваць сплавы на меднай аснове. Бронза атрымлiвалася ў вынiку сплаўкi медзi з цынкам цi олавам. Атрыманы сплаў валодаў шэрагам пераваг. Па-першае, бронза плавiцца пры больш нiзкай тэмпературы i яе можна пераплавiць практычна ўсюды, куды яна паступала. Па другое, бронза больш моцная, чым медзь. Усе гэта садзейнiчала таму, што лiцейная справа практыкавалася амаль на кожным паселiшчы. Вытворчасць бронзавых рэчаў валася з дапамогай лiцейных форм. Найбольш раннiмi былi паўаб’емныя вырабы. Iх атрымлiвалi шляхам адбiтка ў сырой глiне мадэлi цi гатовага вырабу. Лiцейную форму высушвалi, а потым у яе залiвалi расплаўлены метал. Атрыманыя рэчы мелi адзiн плоскi бок. Наступным крокам у бронзалiцейнай вытворчасцi было лiцце ў раздымных формах. Яны рабiлiся ў камню, складалiся з двух палоў, якiя дакладна адпавядалi адзiн аднаму. Падобныя формы дазвалялi атрымлiваць ужо аб’емныя рэчы. Палавiнкi звязвалi, праз адну адтулiну залiвалi метал,  праз другую выходзiла паветра. Калi метал астываў, палавiнкi разнiмалi. Наканец, у познiм бронзавым веку далейшы прагрэс металургii прывеў да лiцця ў згубленай форме. У гэтым выпадку мадэль рэчы выраблялi з воску. Потым яе ў некалькi слаеў абмазвалi вадкай глiнай i пасля падсушкi абпальвалi. Пры гэтым расплаўлены воск выцякаў праз спецыяльную адтулiну, у якую потым залiвалi расплаўлены метал. Пасля яго зацвярдзення глiняную форму разбiвалi, а гатовы выраб падпарцоўвалi. памiж пляменамi розных тэрыторый яшчэ ў большай ступенi праявiлася эканамiчная няроўнасць, якая была абумоўлена цэлым шэрагам фактараў, у тым лiку i нераўнамерным распаўсюджаннем рудных месцанараджэння Бронзаваму веку адпавядае сухi i адносна цеплы суббарыяльны клiмат, пры якiм пераважаў стэп з багатымi кармамi, што з’яўлялася стымулам для далейшага развiцця жывелагадоўлi.

12.Крывічы- аб’ядн. Усходнеслав плямёны, якія жылі ў басейне Дняпра. З 7-9 ст занялі ўсю цэнтр і Пн Беларусь. Першая хваля 6- 8 ст перамяшаліся з балтамі. Другая- 8-9 ст.

Рассяленне крыаічоў на Зах: Слонім, Ваўк, Гродна, Навагрудак.

На Пд: Менск, Заслаўе, Лагойск. Усход: Копысь, Орша.

-Полацка-Дрысенская група

-Лукомльская

-Віцебская

(Палачане, Полацкія крывіы, Смаленскія, Пскоўскія). Вялікае кн-ва  Цвярское.

Мат. культура Крывічоў

Упершыню ўзгадваюцца  ў летапісе пад 859 г. У 1162г- апошні раз  называюць крывічамі. У 1382 г узнікае  новая назва Полацк і Белая  Русь.

Самыя галоўныя прыкметы-пахаванне.

Культуры курганоў.

Кльтура доўгіх курганоў Пн. Бел:

-Пскоўскія(6- 8 ст)

-Смаленскія(8-10)-берасцяныя урны

-Доўгія курганы Пн. Беларусь(насыпы, даўжыня якіх пеавышае даўжыню.  Даўж да 30м, шырыня 8-10, вышыня-3. Знах  па 3-4 нябожчыкі. Знах нажы шылы, жаночыя ўпрыгожванні, посуд да 10 ст, паганскія абразы

Паўзямлянкі 4-5 м з печкамі-каменкамі.  Пасля 10 ст курганы змяніліся на круглыя і на аднаго чалавека, з’яўляюцца труны(дамавіна)

Вельмі любілі пацеркі. Насілі маністы, упрыгожванні з сярэбраных манет. У 13 ст  знік курганы і пераўтв  у магілы

14.ВАЛЫНЯНЕ, , усход-неславянскае племя якое жыло ў канцы 1-га — пач. 2-га тысячагоддзя н. э. ў басейне верхняга цячэння Зах. Буга і каля вытокаў Прыпяці. Іх паўноч-ныя суседзі — бужане. Археал. рас¬копкам! высветлена, што В. са ста-раж. часоў жылі асела, займаліся земляробствам, жывёлагадоўляй, ляснымі промысламі. У 10 ст. на тэр. рассялення В. існа-вала Уладзіміра-Валынскае, а паз ней Галіцка-Валынскае княства. 3 сярэдзіны 14 ст. В. ў складзе ВКЛ. З сярэдзiны IX ст. яны вымушаны былi плацiць данiну хазарам, аднак пасля 885 г., калi Алег накiроўвае сваю дружыну на радзiмiчаў, яны сталi даннiкамi кiеўскага князя. У 984 г. ваявода Уладзiмiра Сятаслававiча Волчы Хвост разбiў радзiмiчаў на р. Пiшчанi каля сучаснага Слаўгарада, i з гэтага моманту страцiлi сваю незалежнасць. Этнавызначальнай адзнакай радзiмiчаў з’яўляюцца сямiпрамяневыя скроневыя кольцы. (Рыс.). Iх картаграфаванне дазволiла больш дакладна вызначыць арэал рассялення гэтай этнiчнай групы. Ен уключаў у сябе басейн нiжняга i сярэдняга Сажа i памiжрэчча Сажа i Дняпра. Г.Ф. Салаў’ева вылучае 8 груп курганаў, якiя, вiдаць, адлюстроўваюць пляменнае дзяленне радзiмiцкага саюза.

ВАЛЫНЯНЕ, вел ы няне, усход-неславянскае племя (магчыма, саюз плямён), якое жыло ў канцы 1-га — пач. 2-га тысячагоддзя н. э. ў басейне верхняга цячэння  Зах. Буга і каля вытокаў Прыпяці. Іх паўноч-ныя суседзі — бужане. Археал. рас¬копкам! высветлена, што  В. са ста-раж. часоў жылі асела, займаліся  земляробствам, жывёлагадоўляй, ляснымі  промысламі.

13. Варагі-жыхары Скандынавіі. Упершыню пра Балтыйскае мора пісаў Рымскі гісторык Тацыд у 1 ст н.э Шлях з варагаў у грэкі існаваў з 8-па 11 ст .Варажскія ган-дляры праз Фінскі заліў, Ладажскае воз., мноства малых рачулак і азёр волакам выходзілі на Волгу і спуска¬лся да Каспійскага мора, або па Зах. Дзвіне і Дняпры выходзілі да Чорнага мора. Варажскія во-іны і гандляры, не адыграўшы знач най ролі ў стараж.-рус. грамадстве, хутка аславяніліся. Стараж.-рус. летапісы (Лаўрэнцьеўскі,  Іпацьеўскі, Ніканаўскі і інш.) і скандынаў-скія сагі (Эймундава сага, Сага пра Цідрыка Бернскага) сведчаць аб палітычных і эканам. кантактах В. з стараж. насельніцтвам на тэр. Беларусі. Скандынаўскія знаходкі (упрыгожанні, зброя, манеты і руніч-ныя знакі на касцях жывёл) сканцэн-траваны ў асноўным уздоўж Зах. Дзвіны і Дняпра, а таксама на Гро-дзеншчыне. Дзве сярэбраныя антра-паморфныя падвескі і наканечнік кап'я, упрыгожаныя сярэбранай на-сечкай, знойдзены ў Ваўкавыску, мячы — у Гродне, паблізу Полацка, у кургане каля Лукомля, шлем у Слоніме, жал. ланцэтападобныя на-канечнікі стрэл — у Полацку, Ві-цебску, Лукомлі і в. Маскавічы (Браслаўскі р-н), падвескі з выявамі вікінгаў — у в. Лудчыцы (Быхаў-скі р-н), Калодзецкая (Касцюковіц-кі р-н). Нумізматычныя знаходкі прадстаўлены скарбам з Полацкага Верхняга замка, 2 скарбамі з в. Стражавічы (гл. Стражавіцкія ма нетна-рэчавыя скарбы) і скарбам з в. Новы Двор (гл. Навадворскі мо¬неты скарб). На гарадзішчы Маска-вічы знойдзены падковападобная фі-була з выявамі звярыных галовак на канцах і папярочнай рыфленай ду¬гой, раўнаплечая фібула, шырока-палосныя крыжыкі, падвеска ў вы-глядзе вадаплаўнай птушкі з ціснё-ным арнаментам на тулаве і больш за 100 абмломкаў касцей жывёл з нанесенымі на іх рунічнымі надпі-самі і малюнкамі. Косць для гульні з рунічным надпісам знойдзена ў По лацку, касцяныя вастрыі са стыліза-ванымі выявамі галовак жывёл — каля вёсак Гарадзгшча (Мінскі р-н) і Пруднікі (Міёрскі р-н), футарал ад касцянога грэбеня — у Навагрудку.

23..Арх.дасл. балт. Плямён Бел

Балты-злучнасць індаеўрапейскіх  этнасаў. Сфарміраваліся ў 3—2 тыс. да н.э. на тэрыторыі Усходняй Еўропы, у  канцы 3 тыс. да н.э. — 6 ст. складалі асноўную частку насельніцтва земляў сучаснай Бел. У 9—12 ст. пісьмовыя крыніцы  ўзгадваюць шэраг балцкіх этнасаў (прусы, ятвягі, куршы, латгалы, земгалы, літоўцы і г.д.), якія насялялі паўднёвае  і ўсходняе ўзбярэжжа Балтыйскага  мора ад Віслы да Заходняй Дзвіны, а  таксама паўночна-заходнюю частку сучаснай Бел. Балты, якія жылі на тэрыторыі Беларусі, у большасці былі асіміляваныя славянскімі  перасяленцамі, што паўплывала на адметнасці і характэрныя рысы мясцовага  славянскага насельніцтва, яго мовы і культуры.

Частка балтыйскіх народаў  была зьнішчаная падчас экспансій нямецкіх рыцараў, частка асімілявалася да канца XVI стагодзьдзя — сярэдзіне XVII стагодзьдзя  або растварылася пры этнагенэзе сучасных народа.

Прыкладна ў сярэдзiне I тыс. н.э. адбылася унiфiкацыя культур  жалезнага веку. На iх аснове склалася новая

23..Арх.дасл. балт. Плямён Бел

Балты-злучнасць індаеўрапейскіх  этнасаў. Сфарміраваліся ў 3—2 тыс. да н.э. на тэрыторыі Усходняй Еўропы, у  канцы 3 тыс. да н.э. — 6 ст. складалі асноўную частку насельніцтва земляў сучаснай Бел. У 9—12 ст. пісьмовыя крыніцы  ўзгадваюць шэраг балцкіх этнасаў (прусы, ятвягі, куршы, латгалы, земгалы, літоўцы і г.д.), якія насялялі паўднёвае  і ўсходняе ўзбярэжжа Балтыйскага  мора ад Віслы да Заходняй Дзвіны, а  таксама паўночна-заходнюю частку сучаснай Бел. Балты, якія жылі на тэрыторыі Беларусі, у большасці былі асіміляваныя славянскімі  перасяленцамі, што паўплывала на адметнасці і характэрныя рысы мясцовага  славянскага насельніцтва, яго мовы і культуры.

Частка балтыйскіх народаў  была зьнішчаная падчас экспансій нямецкіх рыцараў, частка асімілявалася да канца XVI стагодзьдзя — сярэдзіне XVII стагодзьдзя  або растварылася пры этнагенэзе сучасных народа.

Прыкладна ў сярэдзiне I тыс. н.э. адбылася унiфiкацыя культур  жалезнага веку. На iх аснове склалася новая культура, межы распаўсюджання якой максiмальна блiзкiя да пазнейшых  этнаграфiчных межаў рассялення беларусаў. Паводле найбольш характэрных помнiкаў, што з’явiлiся на тэрыторыi амаль  усёй Беларусi ў трэцяй чвэрцi I тысячагоддзя, вучоныя называюць яе Банцараўскаўская культура.(Цэнтр. Бел. 6-8 ст, першыя раскопкі-1925г-Улашчык, з’яул луніца-упрыгожванне у выгл. Паўмесяца) Яшчэ балтскія культуры-днепра-дзвінская (8 ст да н.э-4-5 ст н.э.,слабае земляробства) і штрыхаванай керамікі.

28.У сярэдзіне XV у. пачалася аграрная рэформа, якая атрымала назву «волочной помери» . Мэтай яе быў больш поўны ўлік і размеркаванне зямлі, уніфікацыя сялянскіх павіннасцяў.У XIV - першай палове XVI ст. прадукцыйныя сілы феадалізму абумовілі інтэнсіўны працэс аддзялення рамяства ад сельскай гаспадаркі, што суправаджалася ростам гарадоў і мястэчкаў гарадскога тыпу - мястэчкаў. Сельскагаспадарчаявытворчасць у сярэднія вякі з'яўлялася асноўнай рысай дзейнасці ўсходніх славян. Тады галоўнай галіной сельскай гаспадаркі было земляробства. Яно знаходзілася ў непасрэднай залежнасці ад прыродна-кліматычных умоў і традыцый, якія складваліся стагоддзямі. Таксама вялікае значэнне мела жывёлагадоўля. Апрача сельскай гаспадаркі як сельскае, так і гарадское насельніцтва займалася промысламі. Самым распаўсюджаным відам промыслу з'яўлялася рыбалоўства

25. Ліццё. Працэс атрымання вырабаў (адлівак) шляхам заліўкі расплаўленых матэрыялаў (металаў, горных парод, керамічных сумесей і інш.) у ліцейныя формы.На Беларусі ліццё вядома з часоў бронзавага веку ( з сярэдзіны другога тысячагоддзя да нашай эры). З бронзы, пазней і жалеза адлівалі ўпрыгожанні (спражкі, фібулы), наканечнікі коп’яў, стрэл. У 12 стагоддзі пашырыўся спосаб ліцця ў каменныя ці гліняныя раздымныя формы, падрыхтаваныя на васковай мадэлі. З медзі, бронзы, срэбра, радзей з золата адлівалі ўпрыгожанні (бранзалеты, пярсцёнкі, спражкі, амулеты, падвескі ў выглядзе канькоў ці званочкаў), царкоўнае начынне (свяцільні, крыжы, энкалпіёны), дэталі адзення, конскай збруі; са свінца выраблялі пячаткі і абразкі з гарэльефнымі сюжэтнымі выявамі. У познефеадальны перыяд адлівалі гарматы, ядры да іх, званы і іншыя вырабы. У Беларусі у XII стагоддзі шкляныя вокны былі не толькі ў каменных храмах і палацах, але і ў драўляных дамах заможных людзей. У часе раскопак у Наваградку знойдзена шмат кавалкаў ваконнага шкла, якое звычай¬на ляжала каля кутоў будынка. Па дысках розных памераў даследчыкі мяркуюць, што у кожную ваконніцу устаулялі па 3-4 шыбы. Іх дыяметр дасягаў да 191 нават болей см. Кавалю з Наваградка могуць належаць да 30 ваконных шыбаў. Пачынаючы з XVI стагоддзя вытворчасць ваконнага шкла ў нашаи краіне пашыраецца. У гэты час з'яуляюцца і вітражы У часе раскопак у Старым замку у Гродне мы знайшлі шмат кавалкаў ваконнага шкла у пластах канца ХУ1-ХУП стагоддзя. Яно ў асноўным прамакутнай формы, таўшчыня ад 0,7 да 2,4 мм. Блізу 60% усіх фрагментаў належьщь да вітражоў -невялікіх шыбак трохкутнай або трапецападобнай формы, з абрэзаным! I апрацаванымі краямі Падобнае ваконнае шкло і свінцовыя абкладкі сустрэліся ў пластах XVII стагоддзя пры раскоп¬ках Мінскага і Заслаўскага замкаў. А.Кушнярэвіч, калі даследаваў Петрапаулаускі касцёл у Новым Свержані, знайшоў дзве шыбшы XVIII -пачатку XIX стагоддзя дыскападобнай формы блакітнага і жоўтага колеру.Гэтакія ж ваконныя шыбіны мы сустрэлі ў Мсціславе пры вывучэнні рэшткаў бернардзінскага касцёла і кляштара другой паловы XVIII - пачатку ХЖ стагоддзя.

38.Першыя кафлi нагадвалi звычайныя гаршкi альбо невялiкiя макацеры, таму i атрымалi назву «гаршковыя.На Беларусь кафлi трапiлi непасрэдна з Германii — радзiмы еўрапейскага кафлярства. Не выпадкова, што першыя вядомыя нам экземпляры знойдзены у князскiх харомах Полацка. З часам змянялася тэхналогiя будавання, змянялiся эканамiчныя ўмовы i патрэбы людзей, а разам з iмi змянялася i форма кафлi. iснуюць таксама пiсьмовыя крынiцы, якiя сведчаць, што ў пабудове Лiдскага замка шырока выкарыстоўвалася гаршковая кафля. З яе выраблялi глiнабiтныя печы, невысокiя скляненiстыя збудаваннi з асобнымi ўмараванымi ў iх цела гаршковымi кафлямi. Паступова верхняя частка кафлi (вусце), што нагадвае звычайны круг, пачынае набываць розныя формы:чатырохпялёсткавай, значна радзей трохпялёсткавай разеткi, потым квадрата, якi часам, у 15 -пачатку 16 ст. , закрываўся дэкаратыўнай, зробленай з глiны праразной рашоткай. Кавалкi такiх кафляў знойдзены ў Полацку. Пераход да кафлi з квадратным вусцем, якi адбыўся ў 15 ст. , дазволiў рабiць кафляныя печы складанай канструкцыi, значна павялiчыць iх цеплааддачу за кошт павелiчэння цеплавой паверхнi печы. У канцы 15-16 ст. для аздаблення сталовага посуду пачынаюць ужываць зялёную палiву, якая адначасова выкарыстоўваецца i для пакрыцця плiнфы, што робiць яе элементам ва ўпрыгожаннi iнтэр’еру жылога дому. Гаршковая кафля 15 ст. рабiлася на ганчарным коле, добра абпальвалася, мела роўнае донца i устойлiвыя прапорцыi. У 16 ст. з’яўляецца «партрэтная» кафля з выявамi мужчыны (партрэт Васiля Цяпiнскага).  
Крыху пазней ў 16 ст. з’явiўся новы, вельмi характэрны для беларускай кафлi малюнак. Шырока таксама ўжывалася геральдычная кафля з выявамi звяроў, мiфалагiчных iстот. Акрамя кафлi мы бачым гэты штрышок на каваных дзвярах Мiрскага замка, Сафiйскага сабора.  
У другой палове 17 ст. у беларускiм кафлярстве адбываюцца пэўныя змены. Знiкае рамка ў вузкай палосачнай кафлi. Больш простай становiцца канструкцыя самой печы. Яна становiцца прамавугольнай У час руска-польскай вайны (1654-1667 гг. ), калi на тэрыторыi Беларусi разгарнулiся галоўныя ваенныя дзеяннi, попыт на кафлю часова знiкае, i многiя беларускiя кафляры перабралiся ў Расiю.

10. Культура железного века. Культура подклошевых погребений(500—400 гг. до н. э Поселения этой культуры неукрепленные, Могильники с трупосожжениями..) Милоградская культура(700 — 150 до н. э. Отличается своебразной круглодонной керамикой.Имели связи со скифами.) Культу́ра штрихо́ванной кера́мики(VII до н. э. — V н. э. Культ медведя.Посуда- лепные горшки.Культ.могла принадлежать племени гелонов.) Дне́про-дви́нская культу́ра(VIII веке до н. э. — IV веке н. э. в верховьях Днепра. Близка к культуре штрихованной керамики, но отличается отсталостью и палеолитическими пережитками) Поморская культура(VI—II вв. до н. э. Носителями культуры были венеды) Зарубинецкая культура(примерно II век до н. э.) Киевская культура(II — серединой V века н. э.) Вельбарская культура(В конце II века в Западном Полесье. Известно мало находок орудий труда.) Культура длинных курганов (в среднем течении Западной Двины. Поселения известны значительно хуже. Для погребений характерно наличие височных колец.) Банцеровская культура(V—VIII в. Погребения представлены грунтовыми могильниками с трупосожжением. В погребениях очень редко встречается инвентарь.Как правило,керамика неорнаментирована.) Колочинская культура(V — VIIв Тип жилищ — довольно многочисленные хорошо укреплённые городища) Пражская культура(распространяются южнее Припяти в VI-VII вв.Находки представлены в основном керамикой) Культура восточно-литовских курганов(Памятники культуры Восточно-литовских курганов, датируемые IV-XIII веками расположены в на северо-западе Беларуси. Ранние захорнения IV-V веков, содержат сельскохозяйственный инвентарь, более поздние курганы содержат большое количество оружия в мужских захоронениях, а также шейные гривны в женских. Начиная с VIII века, появляются захоронения с лошадьми.)

7..В 20-х гг. нашего столетия польские геологи открыли такие же древние шахты в Белоруссии под Волковыском недалеко от Красного Села, а в 1925 г. 3.Шмит провел первые раскопки шахт на территории Западной Белоруссии, материалы которых погибли во время войны. В 50-х гг. шахты, по существу, заново были открыты белорусскими археологами, а в начале 60-х гг. экспедицией под руководством Н.Н.Гуриной проведены большие археологические исследования этого уникального памятника. На зачищенной площади в 21 765 кв. м было выявлено 665 устьев шахт, из которых 177 раскопаны полностью и 35 - частично. Позже исследования шахт были продолжены М.М.Чернявским. Материалы прекрасно иллюстрируют технику добычи кремняСначала вырывали ствол шахты диаметром от 1 до 1, 5 м. Затем, дойдя до горизонта, в котором залегал кремень, основание ствола расширяли, превращая его в подбои и штреки, которые шли вдоль кремневого прослоя. Правда, относительно мягкая меловая порода красносельских шахт угрожала обвалами, поэтому шахтеры, выбрав кремень, иногда предпочитали не копать горизонтальный штрек, а в надежде обнаружить еще один прослой кремневых конкреций углубляли ствол. Возникали двухъярусные подбои. Шахт с длинными штреками немного. Только в одном случае прослежен штрек длиной в 20 м. Штреки, как правило, не превышают 5 м и настолько узки, что передвигаться в них можно было только ползком. Для выкапывания шахт и добычи кремневых конкреций использовались орудия из рога оленя, реже - лося и косули.

24. Веска (ад старажытнаславянскага “весь”) – асноўны тып паселішчаў. Вядома з глыбокай старажытнасці, утваралася ў выніку рассялення земляробаў, якія асядалі ў пэўнай мясцовасці, зручнай для пражывання; будавалі тут сядзібы, уладкоўвалі і пашыралі аграрную гаспадарку. Жыхары вескі – гэта ў асноўным сяляне, асноўны занятак іх – сельская гаспадарка.  
Сяло. Звычайна сяло было адміністрацыйным цэнтрам воласці ці прыхода, да якога цягнуліся суседнія вескі, хутары, засценкі. Асноўная прыкмета сяла – наяўнасць тут царквы, валасной управы, карчмы, крамы і іншых грамадскіх устаноў. Некаторыя селы вырасталі ў мястэчкі, некаторыя страчвалі свае значэнне, паступова прыходзілі ў заняпад, нівеліравалася розніца паміж імі і вескай. Слабада (воля, волька) – гэта новыя пасяленні жыхароў, вызваленых на пэўны час ад феадальнай павіннасці. Аколіца – паселішча дробнай шляхты, якая сялілася асобна ад сялян-вяскоўцаў. Найбольш пашырана была ў ХVІІ – пачатку ХХ ст Фальварак (ад нямецкага Vorwerk – хутар) – невялікае пасяленне ў некалькі двароў, першапачаткова абазначаў феадальную гаспадарку, маентак, дзе жыў феадал. Засценак – паселішча дробнай шляхты ў 1 – 3 сядзібы. Узнікла пасля рэформы 1557 г. Хутар – адабосленая сялянская гаспадарка з сядзібай, якая знаходзілася непасрэдна на зямельным надзеле селяніна. Узнікалі пасля рэформы 1861 г., аднак масавы характар працэс хутарызацыі набыў у канцы ХІХ – пачатку ХХ ст. у сувязі са сталыпінскай аграрнай рэформай. Мястэчка – гістарычны тып паселішча, што ўвасабляў у сабе пераходныя рысы сяла і горада, аб чым сведчыць і паходжанне самой назвы: “miasteczko” (польск.) – гарадок. Мястэчкі з’яўляліся гандлева-рамеснымі цэнтрамі, пэўную ролю тут адыгрывала і сельская гаспадарка. Узнікалі з ХV – ХVІ ст

34.Абарончы характар насіла архітэктура замкаў у Смалянах і Койданаве. У пачатку XVI ст. магнацкім родам Ільінічаў была пабудавана жамчужына беларускага каменнага дойлідства - Мірскі замак. Замки сооружались в удобных для обороны местах ― на возвышенностях («горные») или в низинах («дольные»), имели регулярную и нерегулярную композицию плана. На территории Белоруссии было распространено строительство деревянных замков (в Орше, Радошковичах, Пинске, Гомеле, Глуске, Могилёве и других местах) и каменные (Лидский, Кревский, Новогрудский, Мирский, Быховский, Смолянский, Любчанский, Ляховичский, Заславский замки). Частновладельческие резиденции XVI—XVIII веков состояли из раздельных укреплений и дворца, которому отводилась главная роль в архитектурной композиции. Для большинства замков XV—XVI веков характерны черты готики и ренессанса, с XVII века наблюдается преобладание барочных элементов. В середине XVI века строятся замки с бастионной системой укреплений (Заславский замок, Ляховичский замок). С конца XVI века замковое строительство постепенно трансформируется в дворцово-замковое (Несвижский комплекс, Гольшанский дворец).

15.Дрыгавiчы.  Мяркуючы па летапiсу вобласць рассялення дрыгавiчоў знаходзiлася памiж Прыпяццю i Дзвiной .Самай важнай этнавылучальнай адзнакай дрыгавiчоў з’яўляюцца буйныя металiчныя пацеркi, якiя пакрыты зернем. Картаграфаванне iх дазволiла ўдакладнiць межы рассялення гэтага саюза пляменаў. На ўсходзе межай служыў Днепр, на поўначы - яна праходзiла па вадараздзелу Друцi i Бярэзiны, далей па лiнii Барысаў - Заслаў’е да верхоў’яў Неманскага басейна. На захадзе дрыгавiчы даходзiлi да Брэсцкага Пабужжа, а на поўднi мяжа праходзiла па прасторах на поўдзень ад Прыпяцi. Да IX ст. дрыгавiчы, вiдаць, жылi на правабярэжжы Прыпяцi. Курганы гэтага часу з лепным посудам i трупаспаленнямi паяўляюцца ў вярхоў’ях рэк Случ, Арэса, на правым беразе Дняпра i на Бярэзiне. Рассяленне дрыгавiчоў iшло двумя шляхамi. З аднаго боку па рэках Брагiнка - Днепр - Бярэзiна, а з другога - па левых прытоках Прыпяцi: Ланi, Пцiчы, Случы. Этнавызначальны прызнак – Крупныя металічныя зярнёныя бусы(надзяваліся на скроневыя кольцы) На тэр. рас-еялення Д. захаваліся археал. по-мнікі — гарадзішчы, селішчы, кур-ганныя могільнікі з пахавальным аб-радам трупаспалення (на Прыпяці. Бярэзіне, правабярэжжы Дняпра, у вярхоўях Случы, Арэсы), з 10 ст.— могільнікі з пахавальным абрадам трупапалажэння на гарызонце або ў падкурганнай яме, часам на попель-най падсыпцы. Зрэдку ў курганах трапляюцца збудаванні ў выглядзе невысокага драўлянага зруба, на-крытага дахам. Пахавальны інвен-тар параўнальна бедны — гліняныя гаршкі, спражкі, крэсівы, сякеры, наканечнікі коп'яў і інш. У жаночых пахаваннях пераважаюць упрыго-жанні: шкляныя каляровыя разна-стайныя па памерах і форме пацеркі, бронзавыя скроневыя кольцы з захо-^зячымі канцамі, пярсцёнкі, бранза-леты і інш. Доказам высокага ўзроўню развіцця Д. з'яўляецца ўзні-кненне і развіццё гарадоў. На тэр. Д. у 10 ст. вядомы Тураў, у 11 ст.— Брэст, Мінск, Шнек, у 12 ст.— Слуцк, Клецк, Рагачоў, Мазыр, Дарагічын Надбужскі, па археал. матэрыялах — Давыд-Гарадок, у 13 ст.— Камянец, Капыль, Кобрын і інш

17. Тэрмін зямля пашыраецца ў 10-11 ст. Слова Русь- фінскае, абазначае грабца. Упершыню назыв. Плямёны вікінгаў і варагаў. З 13-14 ст . тэрмі лакалізаваўся на тэр. ВКЛ. Пасля 1125 г. знікае Кіеўская Русь.

Полацкая  зямля альбо ВКП. Пад 1128 узгадваецца Пол. Зямля, як сам. дзяржава. Удзельныя княствы: Менскае, Віцебскае, Друцкае, Полацкае.

На Пн. Полацка князі  стварылі 2 калоніі- Герцыке і Кукенойс. Гандлявалі па ўсёй Дзвіне. Дань плацілі  лівы, земгалы, латышы. На Усходзе суседзі  ВКСмааленскае. На Пд межавалі з дрыгавічамі. Глоўны фарпост-г. Браслаў. Пагост-места, куды ўвазілі даніну.

10 ст. масавае ўзнікненне  гарадоў. Гараджане(рамеснікі, гандляры), духавенства. Сяляне займаюцца  земляробствам, жывёлагадоўляй. Земляробства- падсечна-агнявое.

У Полацкіх купцоў было 2 базы- Рыга, в-аў Отланд г . Візьба

Горад:

Дзядзінец-месца, дзе жыў  князь. Пасад-засяляўся простымі жыхарамі. У 12 ст. узнік умацаваны пасад.

На тэр. Верхняга замка  ў сярэдзіне 11 ст. пабу¬даваны Полацкі  Сафійскі сабор, у 12 ст. Полацкі княжацкі храм і княжацкія палаты. Мураваныя  хра¬мы і Полацкія манастыры ахоўвалі горад з Пн, Пд і 3. У 14 ст. засе¬лены левы бераг Зах. Дзвіны. У 16 ст. акрамя Верхняга і Ніжняга замка планіровачную структу¬ру горада вызначалі пасады ўздоўж   берагоў Зах. Дзвіны і Палаты: Полацкі Вялікі пасад, Полацкі Запалоцкі пасад, Востраўскі, Якіманскі, Крыўцоў, Слабадскі (уздоўж р. Бельчыца). У 16 ст. пабудаваны драўляныя будынкі (пазней мураваныя) калегіума езуітаў. У 17—18 ст. у горадзе існавала мноства мураваных мана-стыроў, кляштараў і касцёлаў: Богаяўленскі манастыр (у 17 ст. пры ім дзейнічала брацтва і школа), касцёл і кляштары бернардзінцаў, дамініканцаў, францысканцаў, ма¬настыр базыльян. Значэнне горада як найважнейшага цэнтра транзітнага гандлю ў 9—11 ст. пацвярджаюць знаходкі скарбаў арабскіх (у 1973 знойдзена каля в. Казьянкі каля 8 тыс. сярэбраных дырхе і зах.-еўрап. манет (гл. ў арт. Пол манетна-рэчавы скарб).

6. . Храналагiчныя рамкi неалiту ў цэлым ахапляюць час ад V - IV  да III тыс. да н.э., аднак на розных тэрыторыях яго пачатак i заканчэнне прыпадаюць на розны час

Назіраецца росквіт апрац  камня: шліфаванне( неалітычная сякера). Прыдуманы гліняны посуд.

З’яўл: земляробства і жывёлагадоўля, ткацтва, вязанне. Росквіт мацярынска-родавага строю. Падзел на роды і плямёны. Род: ( братавы…)

Забарона секс. адносін  паміж родзічамі.

-Днепра-Данецкая культура (5-3 тыс да н. э) бравенчата-кольчатай  керамікі. Займалі  пал Беларусі. Пахавальны абрад: нябожчыка клалі  на зямлю, засыпалі вохрам і  закапвалі. З’яўл першыя амулеты.

-Верхне-Дняпр. Культура(плямёны)

5-3 тыс да н.э. Уіх  было толькі земляр, жыв, збір. Жылі ў паўзямлянках

-На Пн. Беларусі былі  плямёны Нарвінскай культуры (4-3 тыс да н.э). У іх з’яўл вырабы  з бурштыну

-Нёманская культура(4-3). Больш  развітыя плямёны. У гэты час  у цэнтры Еўропы з’яўляецца  новы народ.

-Культура лейкападобных  кубкаў: упершыню ўзнікла ворыўнае  земляр.

-Культура марападобных  амфар (3 тыс да н.э). З’яўл краснасельскія  крмнэздабыўчыя шахты. Краснае  сяло, р. Рось

Чайлд(1892-1857) з 1946 дырэктар Лонданскага  археалагічнага… Увёў тэрмін неалітычная  рэвалюцыя.

29.На пасяленнях ваеннага тыпу і феадальных замкаў у культурным пласце пераважаюць косці дзікіх жывёл.. У гарадах пры раскопках у асноўным знойдзены косці свойскай жывёлы. Выключэнне складаюць толькі тыя гарады, якія ўзніклі як ваенныя крэпасці (Ваўкавыск, Гродна, Турыйск), дзе паляванне ў параўнанні з жывёлагадоўляй адыгрывала першарадную ролю. У сувязі з высокапрадукцыйнасцю свіней іх у той час разводзілі паўсюдна больш, чым іншых жывёл, не толькі ў гарадах (Мінску, Віцебску, Давыд-Гарадку, Клецку, Ваўкавыску), але і на ўмацаваных паселішчах (Маскавічы, Дрысвяты). У Мінску ў пластах XI-XIII стст. косці свойскай жывёлы складаюць 87%. На долю дзікай жывёлы прыходзіцца 12,9% ад агульнай колькасці. Часцей за ўсё тут палявалі на зубра, косці якога складаюць 3,1% ад агульнай колькасці касцей. Вывучэнне касцей свойскай і дзікай жывёлы дае магчымасць даведацца аб тым, што ў эпоху X-XIII стст. склад статку быў тут даволі шырокі. У яго ўваходзілі ўсе вядомыя ў наш час жывёлы і менавіта яны складалі асноўны мясны рацыён насельніцтва. Выключэнне складаюць толькі тыя гарады, у якіх асноўны мясны прадукт атрымлівалі за кошт палявання (Гродна, Ваўкавыск, Турыйск). У Лукомлі ў пластах XI-XIII стст. выяўлены косці курыцы і шэрага гуся. Безумоўна, хатнюю птушку ў XI-XIII стст. на тэрыторыі Беларусі разводзілі паўсюдна.

30. Здаўна вядомы і неактыўныя спосабы палявання, заснаваныя на выкарыстанні самалоўных прылад і прыстасаванняў: лоўчых ям, петляў са скураных паскаў і сухажылля і інш. Асноўнай старажытнай зброяй палявання быў лук, з XII ст. пашырыўся ўдасканалены лук — куша (арбалет) з кольбай, ложай і механічным напінаннем цецівы, што павялічыла магчымасць актыўнага палявання. У X — XIV ст. паляванне у Беларусі належала значная роля. На Полаччыне, Віцебшчыне і Тураўшчыне асноўным аб'ектам палявання былі тур і зубр, ля Ваўкавыска — дзік, у Пагарынні — бабёр, у ваколіцах Клецка — казуля. Для палявання выкарыстоўваліся ўсе віды наступальнай і абарончай зброі: лукі, кушы, коп'і, дзіды, дроцікі, рагаціны, сякеры, чаканы, шаблі, нажы, кісцяні. Коп'і і дроцікі кідалі наводмаш з бягу ці нагнаўшы звера верхам, дзіды і рагаціны выкарыстоўвалі пры паляванні на буйных звяроў, асабліва мядзведзя. Пашыраным было паляванне разнастайнымі самаловамі, пасткамі (ступіца, ступа, торгала, ашчэп, ваўкоўня, трызубец), сеткамі (лятуха, звон, шацёр, плат, стажок, раз'езд), петлямі, сіламі (пружок, панажы, кола), з XVIII ст. — капканамі саматужнай і фабрычнай вытворчасці. У сярэднявеччы папулярным было паляванне з сабакамі цісокаламі. У XV — XVII ст. для палявання выкарыстоўвалі сабак-хартоў, якія даганялі і душылі звера, гончых, якія гналі звера з брэхам, выжлаў, якія нюхам адшуквалі птушак і ўзнімалі іх, а потым знаходзілі і прыносілі здабычу, ямнікаў (таксаў), з якімі палявалі на норнага звера. Сакалінае паляванне з «белазорамі» і «балабанамі» было выключнай прэрагатывай караля і магнатаў. 3 канца XV — пачатку XVI ст. пашырылася паляванне з агнястрэльнай зброяй (напачатку сярод прадстаўнікоў пануючых класаў, з сярэдзіны XVI ст. — і сярод сялян). 

30.У X — XIV ст. паляванне у Беларусі належала значная роля. На Полаччыне, Віцебшчыне і Тураўшчынеасноўнымаб'ектампаляваннябылі тур і зубр, ля Ваўкавыска — дзік, у Пагарынні — бабёр, у ваколіцах Клецка — казуля. Для паляваннявыкарыстоўвалісяўсевідынаступальнай і абарончайзброі: лукі, кушы, коп'і, дзіды, дроцікі, рагаціны, сякеры, чаканы, шаблі, нажы, кісцяні. Коп'і і дроцікікідалінаводмаш з бягуцінагнаўшызвера верхам, дзіды і рагацінывыкарыстоўваліпрыпаляванні на буйных звяроў, асаблівамядзведзя. Пашыраным было паляваннеразнастайнымісамаловамі, пасткамі (ступіца, ступа, торгала, ашчэп, ваўкоўня, трызубец), сеткамі (лятуха, звон, шацёр, плат, стажок, раз'езд), петлямі, сіламі (пружок, панажы, кола), з XVIII ст. — капканамісаматужнай і фабрычнайвытворчасці. У сярэднявеччыпапулярным было паляванне з сабакаміцісокаламі. У XV — XVII ст. для паляваннявыкарыстоўвалісабак-хартоў, якіядаганялі і душылізвера, гончых, якіягналізвера з брэхам, выжлаў, якія нюхам адшукваліптушак і ўзнімалііх, а потымзнаходзілі і прыносіліздабычу, ямнікаў (таксаў), з якіміпалявалі на норнагазвера. Сакалінаепаляванне з «белазорамі» і «балабанамі» было выключнайпрэрагатывайкараля і магнатаў.

36.Ваконнае шкло.Невялікія, звычайна круглыя шкельцы ўстаўляюцца ў адтуліны драўляных ваконніц. Іх дыяметр роуны 18-22 см. Яны мелі таксама гэтак званае рабро жорсткасці, або борцік, пакраях шырынёю каля 1 см,каб больш трывала замацаваць шкенцы ў  ваконцы.Ваконныя шыбы выраблялі з каліева-свінцова-крэменязёмнага шкла, якое мела лёгкае жоўтае адценне ды праз гады шмат дробных расколінак. Пачынаючы з сярэдзіны XI стагоддзя найбольш ужывалася ваконнае шкло гаеўскай вытворчасці-круглае  жаўтаватае, аднак выкарыстоўвалася і візантыйскае . Г Хозерау, вывучаючы старажытныя вокны Барысаглебскай царквы Бельчыцкага манастыра, знайшоў ваконцы,зробленыя з шырокай хваёвай дошкі з трохкутнай адтулінай пасярэдзіне. Зачыняліся яны двума драуляньмі заваламі ,якія ўваходзілі ў гнёзды, што былі ў адхонах вокнаў. Там, дзе ваконніцы сутыкаліся з адхонамі ваконных праёмау, іх абмазвалі глінаю, каб не выходзіла цяпло .У Беларусі у XII стагоддзі шкляныя вокны былі не толькі ў каменных храмах і палацах, але і ў драўляных дамах заможных людзей. У часе раскопак у Наваградку знойдзена шмат кавалкаў ваконнага шкла, якое звычай¬на ляжала каля кутоў будынка. Па дысках розных памераў даследчыкі мяркуюць, што у кожную ваконніцу устаулялі па 3-4 шыбы. Іх дыяметр дасягаў да 191 нават болей см. Кавалю з Наваградка могуць належаць да 30 ваконных шыбаў. Большасць іх (калі меркаваць паводле хімічных аналізаў) зробленая у шкляных майстэрнях Кіева-Пячэрскай лаўры, але, верагодна, некаторыя выраблялі грэцкія майстры, што стала жылі і працавалі у Кіеве. Кавалкі ваконных дыскаў выяўленыя пад час раскопак старажытнага Турава .Пачынаючы з XVI стагоддзя вытворчасць ваконнага шкла ў нашаи краіне пашыраецца. У гэты час з'яуляюцца і вітражы У часе раскопак у Старым замку у Гродне мы знайшлі шмат кавалкаў ваконнага шкла у пластах канца ХУ1-ХУП стагоддзя. Яно ў асноўным прамакутнай формы, таўшчыня ад 0,7 да 2,4 мм. Блізу 60% усіх фрагментаў належьщь да вітражоў -невялікіх шыбак трохкутнай або трапецападобнай формы, з абрэзаным! I апрацаванымі краямі. Разам з ваконным шклом сустракаліся свінцовыя абкладкі -імі мацавалі шкляныя шыбшы.Падобнае ваконнае шкло і свінцовыя абкладкі сустрэліся ў  пластах XVII стагоддзя пры раскоп¬ках Мінскага і Заслаўскага замкаў .Ваконнае шкло з Мірскага замка гэтага ж часу мае ў асноўным прамакутную і акруглую форму. Сярод кавал¬каў, знойдзеных намі пад ягонымі сценамі, ёсць фраг¬менты размаляванага танкасценнага вітража, магчыма,венецыянскай вытворчасці.А.Кушнярэвіч, калі даследаваў Петрапаулаускі касцёл у Новым Свержані, знайшоў дзве шыбшы XVIII -пачатку XIX стагоддзя дыскападобнай формы блакітнага і жоўтага колеру.Гэтакія ж ваконныя шыбіны мы сустрэлі ў Мсціславе пры вывучэнні рэшткаў бернардзінскага касцёла і кляштара другой паловы XVIII - пачатку ХЖ стагоддзя.