Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов

Жақсы адамның сүйегі қурағанмен - аты қалар. Жақсы мен жаман  туралы

Жаны кедей адамның құлқыны  бір тоймайды. Байлық-кедейлік туралы

Ауыр күн де өтеді - оған сабыр-шыдам  қыл. Сабырлық туралы

Сараң санға қосылмас. Сараңдық туралы

Жағасындағыны жалаған - алақандағысынан  айырылады. Сараңдық туралы

Алушы - арыстан, сатушы - тышқан.

Саудагер туралы

Тәкаппар тақсірет тартырады. Мінез-құлық  туралы

Ашу қысса - ақылың ғайып болады. Мінез-құлық  туралы

От - түтінсіз болмас, жігіт - мінсіз болмас. Мінез-құлық туралы

Қылымсығанда - қызыл киеді, Жарамсақтанғанда - жасыл киеді. Мінез-құлық туралы

Еркекқұмар әйел ерге жарымас. Әйел, ана туралы

Пышақ қанша өткір болғанымен өз сабын өзі жона алмайды. Дәрмесіздік  туралы

«Ағайын» десе - шақ қарадық, «Қайын»  десе - жалт қарадық. Ағайын, жұрт туралы

Ұран көтерілсе - ру жиылар, Жау  келсе - жамағат жиылар. Ағайын, жұрт туралы

Дос адам маңайынды жұмақ етер. Достық туралы

Өмірбаяны

Махмұдтың әкесі белгілі қолбасшы, Барсханның әмірі болған. Ол кейін Қарахан әулеті билеген мемлекеттің мәдени саяси орталықтарының бірі Қашқарғаауысқан. Махмұд осында дәріс алған, ұзақ жылдар тұрған. Оның аты жөніне қай жерден шыққанын көрсететін дәстүрмен «Қашқариді» тіркеуінің мәнісі де содан.

Ғалымның туған, қайтқан жылы белгісіз. Ол жөнінде өзі де, басқа зерттеулер мен сол тұстағы жазбаларда да ештеме айтылмайды. Ол Қашқарда алған  білімін одан әрі толықтыру мақсатымен, Бұқара, Нишапур, Бағдад қалаларында болады, түркі тілінің сыртында араб, парсы, тілдерін жетік меңгереді. Өз заманының аса білімдар филологы, тарихшысы, этнографы, географы ретінде танылады.

Түркі ғалымы

Махмұд Қашқари түркінің тұңғыш тіл маманы, түркі тілінің оқулығын жасаған, грамматикасын түзеп, жалпы  түркі әлемінің тіл өнерінің өрісін кеңейтіп, өркенін өсірген ғұлама. Түркология тарихында ол тұңғыш тарихи салыстырмалы әдісті қолданып, түркі  тілдері тарихи диалектологиясының негізін салды. Оның осы тілдерді салыстырмалы түрде зерттеу тәсілі бүкіл Шығыс тілшілеріне ортақ  зерттеу тәсілі ретінде өзінше бір  мектеп болып қалыптасты.

Түркі жұртының бай тарихы, географиялық жағдайы, әдебиеті мен өнері, этнологияық  ерекшеліктері «Диуани лұғат  ат түркте» нақты тарихи деректілік сипатпен танылған. Ол көптеген ұлыстардың, тайпалардың тіл ерекшеліктерін саралап, түркі тілінің бітімін  ежіктей түсіндіреді, тұрмыс салтын, әдет ғұрпын баяндайды, сол кездегі бір қатар қаламгерлердің, ғұламалардың, тарихи адамдардың аттары мен өмірбаяндық деректерін, түркі халықтарының байырғы жырларын, мақал мәтелдерін береді. Сонымен қатар ол көне дәуірдегі түркінің әлемдік қартасын жасап, онда Барсхан, Баласағұн, Тараз, Екіөгіз, Қашқардан бастап, түркі дүниесінің ежелгі шаһарларын, елді мекендерін түгел дерлік көрсетеді. Бұл ретте оны түркі жұртының тұңғыш энциклопедиялық анықтамалығы десе де болады.^[1]

Пайдаланған әдебиет

1. Қазақ энциклопедиясы 
2. Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3