Қазақстан тоқырау жылдарында (XX ғ.70-80 жж.)

Автор работы: Пользователь скрыл имя, 23 Ноября 2014 в 12:59, реферат

Описание работы

ХХ ғ. 70-жылдарының басында 60-шы жылдардың ортасында басталған экономикалық реформаның қоғамдық өндірістің тиімділігін арттыруға бағытталған бастапқы идеялары бұрмаланып және көп ұзамай реформаны жүргізу тоқтатылып, тарихымыздағы тоқырау кезеңі басталған болатын.

Содержание работы

I.Кіріспе
II.Негізгі бөлім
Қазақстан тоқырау жылдарында (XX ғ.70-80 жж.)

1) Әкімшілік – әміршілдік жүйенің белгілері.

2) «Тоқырау кезеңі» терминінің мағынасын түсіндіру

3) XX ғ. 70-80 жж. Қазақстандағы экологиялық мәселелердің себептері

Файлы: 1 файл

Қазақстан тоқырау жылдарында (XX ғ.70-80 жж.).docx

— 60.93 Кб (Скачать файл)

Пайдаланылған  әдебиеттер:

1.     Бақанов М.И. Шеремет  А.Д.  теория  экономического анализа –М; Финансы  и статистика 1997 г.

2.     Шеремет А. Д. Сайфулин Р.С. Методика  финансового анализа – М; ИНФА 1995Г

3. Дюсембаев  Х.Ш. Кәсіпорын экономикасы Алматы 2010ж.

http://e-history.kz/kz/contents/view/852

 

 

 

 Қазақстан 1960 ж. екінші жартысы мен 1980 жылдар – бірінші жартысы.

 

XXғ. 60-80 жылдарындағы  саяси өмір.

 Н.С.Хрущев  Қазақстанды сынақ алаңы сияқты  пайдаланып, көптеген тың тәжірибелерді, оның ішінде келешегі жоқ тәжірибелерді  сынақтан өткізіп байқап көрді. Гидропоникалық әдіспен өсімдік  өсіру, жүгері егу т.б. осы сияқты  тәжірибелер Қазақстан шаруашылықтарында  байқаудан өтті. Оның айтуымен  республиканың оңтүстіктегі аудандары  көршілес республикаларға берілді, өлкелер құрылды. Көптеген қосалардың  аттары өзгертілді: Ақмола – Целиноград  атанды, Батыс Қазақстан облысы  – Орал облысы болды. Хрущевтің  жолсыздықтары мен жөнсіз қылықтарын  ашық айтпаса да халық оған  наразы болды. Сойтіп, елдің экономикасын  жаңа сатыға көтеру, халық шаруашылығын  басқару, өндірісті жоспарлау мен  ынталандыру жүйесін тубегейлі  жақсарту қажеттігі кесіп жетілін  келе жатты. Экономикалық мәселелерді  шешуде субъектівизмде, валюнтаризмді  жою қажеттігі барған сайын  айқындала түсті.

Елде қалыптасқан жағдайы түзеу және жол берілген қателіктерді жою жөнінде кезек күттірмейтін шығұл шараларды 1964 жылы 14 қазанда болып өткен КОКП-ның пленумында қабылдады. Пленум Н.С.Хрущевті КОКП ОК-нің бірінші хатшысы және КСРО Министралер Советінің төрағасы міндеттерінен босатты. Оның орнына КОКП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы етіп Л.И.Брежневті сайлады, ал Кеңес Өкіметінің басшысы етіп КСРО Жоғарғы Кенесі А.Н. Косыгинді тағайындады. Осының артынша партия, совет және басқа қоғам ұйымдарын 1962 жылы жүзеге асырылған өндірістік принцип бойынша бөлу ойластырылмаған іс деп бағаланып, олардың территориялық - өндірістік принцип бойынша құрылуын қалпына келтіру ісі қолға алынды. Сонымен бірге жоспарлау мен экономикалық ынталандыру әдістеріндегі қателер де түзетіле бастады. Осы жылдарда іске асырылған шаруашылық реформа дәйекті жүргізілмегеннің өзінде елдің экономикасын көтеруге елеулі ықпал жасады.

70 жылдардың  басында бұрынғыдай социализмнен  коммунизмге өту туралы территориялық  идея басым болды. Бұл жайлы 1967 жылы қазан төңкерісінің 50 жылдығына арналған сөзінде Л.И.Брежнев мәлімдеді.

1977 жылы 7 қазанда  КСРО Конституциясы қабылданды. Конституцияда қияли болжамдар  көп болды. Коммунизмге өтер жол мәселесі, кемелденген социализм теориясы кең таралды.

 

1978 жылы 20 сәуірде  Қазақ КСР-інің конституциясы қабылданды. Бұл Кеңестік жүйедегі Қазақстанның соңғы Конституциясы болды. Бұл Конституциясында да демократияны шектеу, адам құқығын елемеу т.с. қоғамға жат құбылыстар орын алды. Ұлтаралық қатынастарда да келеңсіз жағдайлар көбейді. Республикада орыс тілі «ұлы тіл» ретінде дәріптеліп, қазақ тіліне немқұрайды қарау кеңейді.

1979 жылы КОК  ПК–ы Қазақстан жерінде неміс автономиялық облысын құру туралы шешім қабылдады. Автономиялық облыстың құрамына Ақмола, Павлодар, Қарағанды, Кокшетау облыстарының бірнеше аудандары кіруге тиіс болды. Жоспар бойынша автономиялық облыс орталығы Ерейментау қаласында орналасатын болды. Бұл жөнінде арнайы комиссия құрылын, оған КОКП ОК-ының хатшысы А.Коркин торағалық етті. Партияның бұл шешімі қазақ халқының ұлттық мүддесін аяққа таптаудың көрінісі болды.

1979 жылы 16 маусымда Ақмола қаласындағы Ленин алаңына қазақ жерінде неміс автономиясын құруға наразы болған жастар жиналды. «Неміс автономиясына жол жоқ!» «Қазақстан бөлінбейді!» деген жазулары бар плакаттар ұстаған жастар партияның бұл шешімін қатты айыптады. Осы жылы 19 маусымда жастар алдына шыққан атқару комитетінің төрағасы Жұмахметов пен облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы Морозов Қазақстан жерінде ешқандай автономия құрымайтынына жастарды сендірді.

70 жылдар  мен сексенінші жылдардың бірінші жартасында партияның жоғары орындарында сөз бен істің бірлігіне шақырылған үндеулер барған сайын күштірек естіле бастады. Мұның өзі екі жүзділік үндеу еді. Ойткені, оны басшы органдарында отырғандардың өздерінің орындауы міндетті болмады, талап тек қана төменгі буындағыларға бағытталды. Ішкі партиялық жұмыстарды жақсарту мен жетілдіру жөніндегі көптеген қаулылар көзбояушылық сипат алды. Партия басшыларының қатып қалған жаттандылық және дүмшелік пен цифрлардан, алуан түрлі есеп құрастырудан басқа ешнәрсе талап етілмеді. Партия беделі барған сайын құлдырай бастады.

 Сонымен  Қазақстан президенті Н.А.Назарбаев  айтқандай, тоқырау өмірдің барлық  салаларында: идеология да, адамдар  арасындағы қарым-қатынаста да, орын алды. Брежневтің жеке басына табыну етек алған жағдайда, әсіресе, жетпісінші жылдардың аяғы мен сексенінші жылдардың бас кезінде ол барған сайын күшейе түсті.

referat.resurs.kz

 

 

Өнеркәсіптің дамуы.

1965 жылы қыркүйекте  КОКП ОК-нің пленумы болып өтті. Пленум өнеркәсіпті дамытуға арналды. Пленумда қойылған міндеттер:

1. Өнеркәсіпті  салалық принцип (ұстаным) бойынша  басқару.

2. Өнеркәсіп салалары бойынша одақтық республикалық министрліктер құру.

3. Кәсіпорындар  дербестігін арттыру.

4. Шаруашылық  есепті дамыту.

5.Жұмыскерлерді  экономикалық ынталандыру мен  материалдық мадақтаулары көбейту.

 КСРО  жоғарғы Кеңесінің сессиясы 1965 жылғы  өнеркәсіпті басқару жүйесін  өзгерту және мемлекеттік жоспарлау  жөніндегі кейбір басқару оргадары өзгеше құру туралы заң қабылдады. Көп ұзамай осындай қаулылар мен заңдарды Қазақстан Компартиясы ОК-нің XIV пленумы мен Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі де қабылдады. Қабылданған шешімдерге сәйкес 1965-1966 жылдары Қазақстанда халық шаруашылығы Қеңесі және экономикалық аудандардың халық шаруашылығы кеңестері таратылып, салалық одақтық – республикалық министрліктер құрылып, өнеркәсіптік, құрылыс материалдары, орман, целлюлоза – қағаз және ағаш өңдеу, азық – түлік т.б. кәсіп орыңдары біріктірілді.

60 жылдардын  басында өнеркәсіпті сапалық  жағынан өзгерту, ғылыми негізде  құру үрдісі басталды. Қазақстанда  өнеркәсіпке жаңа техниканы енгізу жоспары жасалды. Ең алдымен өндірісті электрлендіру мәселесі қолға алынды. Қарағандыда іске кіріскен екінші МАЭС пен Бұқтырма су – электір станциясы техникалық – экономикалық көрсеткіштерінің жоғарылығымен ерекшеленді – 45 мың шақырымнан асатын қуатты электр тасымалдау жүйесін орнатты. Қарағанды көмір кеніндегі механикаландырылған жүйе еңбек өнімділігін 6%-ға дейін көтерді. Өндірістің автоматтандырылған жүйесі 27 мың адамның еңбегін атқарды. 1985 жылы жаңа технологиялық процесті өндіріске енгізгені үшін Ащысай полиметалл комбинатына Лениндік сыйлық берілді. Екібастуз көмір кесіндісіне озық технология қолданылып, қуатты экскаваторлар пайдаланылды. Ғылыми – техникалық жетістігі нәтижесінде Шымкенттегі М.И.Калинин атындағы заводта жұміс технологиясы жақсартілді. 1965 жылы Өзен кен орнында жаңа технология негізінде алғашқы мұнай өндірілді.

1965 жылғы  шаруашылық реформасы нәтижесінде  ғылыми – технологиялық процестерді  өндіріске енгізу ісі өнеркәсіптегі жағдайды түбірімен өзгертті. Реформа еңбекпен өндірісті ұйымдастыруды жетілдіруге оң жол ашты. Кәсіпорындар қызметін жоғарыдан реттеуге шамадан тыс әуестенушілік доғарылды, олардың шаруашылық дербестігі ұлғая тусті. Пайда, баға, ақшалай сыйлық, несие тәрізді экономикалық тұтқалар қозғалысқа келтірілді. Әрбір жұмыскердің, тұтастай алғандағы кәсіпорынның материалдық мүдделігіне баса назар аударылды. 1966 жылы Қазақстанның Өскемен қорғасын – мырыш комбинаты, Шымкент – цемент заводы бастаған II өнеркәсіп жұмыс жүргізудің жаңа тәртібіне көшті. 1970 жылы Қазақстан өнеркәсібінің 70% - ы жоспарлаудың жаңа жүйесіне жұмыс істеді.

1970 жылға  қарай КСРО-ның халық шаруашылығында  Қазақстанның көмір және темір кенін өндіру, болат балқыту, қара металдар прокаттау жөніндегі үлес салмағы өсті. Республикада бұрын болмаған өнеркәсіп салалары өркендеді: титан, магний, синтетикалық каучук, полиэтилен, көтергіш крандар өндірістері т.б.. Мұнай өндіру және химия өнеркәсібі де бұл уақытта жалпыодақтық маңызға ие болды.

 Женіл  өнеркәсіптер қатары өсті: Теміртау, Жамбыл қалаларында азық-түлік өнеркәсібі, Алматыда мақта-мата өнеркәсібі, Семейде трикотаж фабрикасы алғашқы өнімін бере бастады. Бес жылдың ішінде республикада жеңіл өнеркәсіптің 14 кәсіпорны салынды.

 Аз ғана  уақыттың ішінде Қазақстанда 170-ке  жуық кәсіпорын іске қосылды. Қуатты Екібастұз отын энергетика  кешенінің құрылысы 1970 жылға қарай  басталды. 1975 жылға қарай еліміздегі  кәсіпорындардың барлығы энергиямен  қамтамасыз етілді. 80 жылдары одақ  көлемінде өндіріске енгізілген ғалыми-техникалық жаңалықтардың 3% - ы Қазақстанға тиесілі болды.

 Тоқырау  кезеңі дейтін 1971-1985 жылдар аралығында  Қазақстан экономикасы бұрынғысынша  техникалық прогреске кабілетсіз, қарабайыр (экстенсивті) әдіспен жұмыс  істеді. Соның өзінде халық шаруашылығының  дамуында кейбір келелі көрсеткіштерге қол жеткізді. Мәселен, осы жылдарда өндіріс және ғылыми өндірістер құрылымдарының саны 28-162 дейін, оның ішінде кәсіпорындар 1971 жылы – 97, ал 1985 жылы – 610 дейін өсті.

Бірақ шаруашылық реформа нәтижесі күткендегідей болмады. Оның себептері:

- КСРО-да  ҒТП негізінде түбегейлі өзгерістер жүргізу қажеттігі сөз жүзінде мойындалғанымен, іс жүзінде бұрынғы басқару әдістерін қолдану жалғаса берді.

- Мемлекетттік – монополистік меншік ҒТП – ты тежеп, экономиканың тиімді дамуына мүмкіндік бермеді.

- Өндірістік берлістіктер құру ісі ғылыми-техникалық саясатта монополиялық бетбағыттардың пайда болуына әкеп тіреді.

 Өндіріс саласындағы кемшіліктер:

- Республикада  бұрынғысынша шикізат өндірісіне біржақты бағдар ұсталды.

- Республика  өндірісінде-көмірдің 50-60%-ы; мұнайдың 70%-ы, темірдің 11,5%-ы рәсуа етілген.

- Әр түрлі себептермен жұмысқа шықпай қалушылық салдарынан жұмыс уақыты босқа жоғалды.

- Кәсіпорындар  құқы шектелді.

- Орталықтың  өктемдігі күшейді және де  басқа ұнамсыз құбылыстар көбейді.

- Жоспарларға  түзетулер енгізу сақталды. 1981-1985 жылдары әр түрлі министрліктер мен ведомстволардың жоспарлары 300 реттен астам түзетілді.

- Директивалық  жоспарлау экономикаға орасан зор нұқсан келтірді.

Нәтижесінде Арал теңізі проблемасы пайда болды:

1. Арал теңізі  атырабына өндіргіш күштерді  орналастыруда жіберілген стратегиялық  қателіктер.

2. Жер мен  су қорын есепсіз пайдалану.

3. Мақта  мен күріш дақылдарын өсіруге дара үстемдік беру. Нәтижесінде теңіз түбі 27 мың шаршы шақырымға құрғап қалды. Теңіз суының тұздылығы 3 есеге өсті. Балық өнеркәсібі жойылды. Теңіз түбінен тұз бен шаң көтеріліп, Арал аймағының климаты күрт нашарлады. Адам өлімі, әсіресе балалардың шетінуі көбейді. Аймақ тұрғындарының 80%-ы әр түрлі сырқаттарға шалдықты. Экологиялық апат қазақ ұлтының генетиклық өсіп-өнуі мүмкіндігін сақтап қалу проблемасын көтерді.

 Осындай  экономикалық дамудағы кемшіліктерге  қарамастан 70-жылдары өнеркәсіп жетекші орын алды. 170-тен астам өнеркәсіп кәсіпорны мен цехтар бой көтерді:

1. Лисаков  кен-байыту комбинаты,

2. Шерубай  – Нұра шахтасы,

3. Талдықорған  аккумулятор заводы,

4. Павлодар  облысында Ертісте Шүлбі СЭС-і құрылысы басталды. 1970-1985 жылдары өнеркәсіпті өркендетуге 40,8 млрд. сом жұмсалды (32%). 1970-1985 жылдары өнеркәсіп өнімінің жалпы көлемі – 2 есе, машина жасау, химия өнеркәсібі – 3 есе өсті.

Дереккөздер

1.↑ Мынаған  өту: a b c d e f Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр  — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т./ Алматы: Атамұра, 2008. — 352 бет. ISBN 9965-34-816-2

1965 жылдан  бастап ауыл шаруашылығы саласына  бөлінетін қаржының көлемі көбейді, 7,1 млрд. сом бұл салаға тек  қана 8-бесжылдықта бөлінді. Республикада 1893 шаруашылық дәнді дақылдар  өсіруге мамандандырылды, 1285 шаруашылық  қой өсірумен айналысты. 1967 жылдан  бастап ауыл шаруашылық кәсіпорындар  шаруашылық есепке көшіріле бастады. Бұл кезде ауыл шаруашылық саласына басқа республикалардан жұмысшылар келе бастады. 1968 жылы Қазақстанға армия қатарынан босатылғандар және басқа одақтас республикалардан 16 мыңға жуық комбайншы келді.

70-80 жылдары  ауыл шаруашылығы жөнінде ауқымды  шешімдер қабылданып, оларда сала  өндірісінің материалдық базасын нығайту, оның осұ қарқынын барынша ұлғайту, мамандыру мен шоғырландыру көзделді. 1971-1980 жылдар ішінде республиканың ауыл шаруашылығына 18 млрд. сомнан астам кұрделі қаржы жұмсалды. Жерді суландыруға, химияландыруға да орасан зор көлемде қаражап бөлінді.

 Ауыл  шаруашылығының мәселелерін тек  күрделі қаржыны көбейту арқылы  ғана шешуге тырысу күткендей  нәтиже бермеді. Ауылшаруашылық  өнімдерін өндіру төмендей бастады. 9-бесжылдықта - 13%, 2-бесжылдықта – 0,4%.

Информация о работе Қазақстан тоқырау жылдарында (XX ғ.70-80 жж.)