Компьютерлік психодиагностика

Компьютерлік психодиагностикалық әдістемені игеру тестілеудің барысында дұрыс түсінушілікті талап етеді, бұл осы жұмыстың негізгі құралы болып табылады.

Компьютерлік психодиагностикалық құрал – бұл күрделі ақпараттық-бағдарламалық кешен, психологтерге психодиагностикалық зерттеу жүргізуге рұқсат етілген сынақ. Осыған байланысты компьютерлік тесттік әдістеменің ерекшеліктеріне тоқталамыз:

1. Автоматты зерттеу сынағының хаттамасын жүргізу, барлық деректер көзімен, библиографиялық ақрпаратпен ғана емес сонымен қатар тесттердің қорытындысымен қамтамасыз ету. Кейбір шетелдік зерттеушілер (Левин, Роберст) автоматты зерттеу сынағының хаттамасын жүргізуді бұзады, бұл өзіндік ашып көрсету деңгейін жоғарылатады, әсіресе әдістеменің өзіндік және сезімталдық тақырыбын сөз қылыды. Қолданушы  компьютерлік әдістеменің арқасындаақпаратты жинауға мүмкіндік алады және қажеттілігіне қарай қолдана алады, мысалы статистикалық SPSS немесе Statistica пакеттерін өңдеу үшін, өзінің шкаласын құру үшін керек және т.б
2. Тестілеу кезінде компьютерлік әдістеме нұсқаулықты ашып көрсетеді, ынталандырушы материалдарды сонымен қатар,сынақтың жауабын шектейді. Компьютерлік көзқарастың өткізу бірнеше нұсқаулықтың болуы мүмкін. Бірінші нұсқаулық бұл сынақтаушы стандартты блакті тестілеп, одан кейін оларды оператор арқылы компьютерге енгізеді, не қолмен, не сканер көмегімен. Дегенмен, компьютерлік әдістемелік нұсқаулықты көпшілік үшін қолданбаймыз, мысалы, бейімдеушілік тесті немесе  сынақталуға маңызды әсер ететін тест. Басқаша нұсқау – сынақталушы компьютерде тест тпасырады. Бұл нұсқа ықыласына байланысты сынақталушының бастапқы компьютерлік дағдысы үшін арналған. Екі нұсқадағы жақсы компьютерлік әдістемені қолдануды шамалайды, бірақ есте сақтауға мән береді, екінші нұсқа біріншіден айырмашылық көрсетуі мүмкін, ол өзінің психометрикалық көрсеткіші болуы мүмкін.
3. Тесттің қорытындысын өңдеу, тесттің болжамды деректерін алу (шала балл, стандартты шкаладағы баға) алдын ала белгілі нұсқама көмегімен жүзеге асады.
4. Тесттік деректерді көрсету. Көптеген комьютерлік әдістеме белгілі бір кесте мен сызбанұсқаға сүйенеді. Бұл әдістеме үшін маңызды, түсіндерме қорытындылары кесте түрінде көрсетіледі (MMPI, Т.Лиридің сауалнамасы).
5. Тестілеудің түсіндірме қорытындысы. Егер әдістеме стандартты және болжамды қорытынды баллдан асып кетсе, комп ьютерлік түсіндірме нұсқасына қатаң койылады. Бұл объективті тестілеуді жоғарылатады. Психологтің жеке қорытындысына ықпал етеді.

Осындай жолмен, компьютерлік психодиагностиканың мақсаты психодиагностикалық құрал-жабдықтар мен жаңа сарапшы өңдеуші және сарапшы-психологиялық ақпараттық әдіспен жұмыс істеу болып табылады. Қазіргі таңда психодиагностикада белсенді қолданылады: талдау мәліметтері, инженерлік білім және  интернет-технология.

Компьютерлік технология лайықты және жетіскіліксіз қолданылуы

Негізгі компьютерлік әдістемелерге мыналады жатқызамыз, алдын ала құрастырылған қолдан көп қолданылатын және жақсы рәсімделген ерекше қиындық туғызбайтын құрылымдар. Бұл жағдайда компьютер автоматты түрде сынақталушыға тесттік тапсырманы көрсетуді қамтамасыз етеді, әдеттегі психодиагностика үшін қорытынды және тәжірбиелік хаттама беріледі. Бұл кезде де мұнда практикалық психодиагностика жақсы әсер ету үшін қадағаланады.Бұл эффект келесілерден құралған: 

Біріншіден, диагностикалық нәтиженің жылдам алынуы, бұл облыстарда өте қажетті, мысалға алсақ, кеңес беру немесе клиникалық зерттеуде. Екіншіден, эксперт қиындық келтіретін кертартпалыққа негізделген операциялардан босатылады және қиын кәсіби тапсырмалардың шешіміне назар аудара алады. (Кертартпалыққа негізделген операцияларға мыналар жатады: сыналушыға нұсқаулық беру, тапсырмаларды ашып көрсету, жауаптардың дұрыстығын тексеру, басқару жүргізу және нәтижелерді өңдеу)

Үшіншіден, нәтижелерді тіркеу нақтылығы аса маңызды емес, сонымен қатар нәтижелерді өңдеу қателіктері орын алмайды. Сондай-ақ қолдан есептеу әдісінде шығарылатын көрсеткіштері көлемді тесттерде кездеседі (мысалы, бұрынғы кезде қолмен өңдеуде MMPI 20% -ға дейін қателіктер болған).

Төртіншіден, өңдеудегі жылдамдық компьютерлік экспериментте аздаған уақытта көптегн психодиагностикалық зерттеулерді паралельді тесттен өткізу жолы арқылы көптеген сынақтарды жүргізуге мүмкіндік береді. Саналған құрамдағылардың психодиагностикалық әдіс компьютеризациясы сапаның жоғарлығына және психодиагностикалықэксперименттің бағасының төмендеуіне жағымды әсер көрсетеді.

Кейбір авторлар, мысалы, Ермакова И.В психодиагностикалық тәжірибе шартында компьютердің өзгерісін де белгілейді. Есептеу техникасын қолдану стандартизациялау деңгейін көтеруге мүмкіндік туғызадыжәне осы деңгейді сынақталушыларды жынысына, жасына, көңіл-күйіне және мінезіне байланысты экспериментаторретінде сынауға мүмкіндік береді. Сонымен қоса, мына жайтқа көңіл бөлеміз, автоматты тестілеудің құпия түрде өтуі сынақталушының сынақ кезінде ашық және өзін емін еркін ұстауына мүмкіндік береді. Және де сынақ кезінде сынақталушыдан сынақтың ерекшеліктерін, өзгеріс технологиясын құпия сақтау арқылы анық қызығушылықтарын арттырамыз.

Компьютерлік көріністің кемшіліктері де бар. Стандартизациялау түрінің психодиагностикалық сынағы жақсы бағытқа дамығанымен оны дәстүрлі «қолдан»  тәсіл арқылы тексеру қажет. Сынақталушының автоматты жүйемен байланыста болуы яғни адам мен машина қатынасының сана-сезімнен әлі де алыста. Компьютермен сынақталушының қатынасы оның ортасында кептелістің пайда болуына әкеледі, мысалы, «психологиялық кептелісі» мен сенімсіздігі. Сондықтан психодиагностикалық тәсілдің автоматизацияланған нұсқасы кеі деңгейде стандартизациядан өтуі тиіс.

Жоғарыда аталғаннан басқа компьютердің психологқа сапалы жаңа мүмкіндіктер,яғни компьютерлік психодиагностикалық сынақтың жаңа мүмкіндіктерін аша аламыз. Мысалы, ақпаратты өңдеудің күрделі алгоритмін қолдануға болады. Қазіргі заманғы жоғары сапалы компьютерлермен қамтылған психологқа өте күрделі оталар жасауға жағдай жасайды, тестілеу шешіміне сай, қолмен сынақ жүргізгенге қарағанда. «Сараптама негізінің субъективті парадигмасы» деген атқа ие персональды компьютердің практикалық тәсілде қолдануы жаңа сапалы психодиагностикалық шешімдер мен мықты импульстық дамуға итермеледі. Сонымен бірге компьютерлік банк сараптамасын құрастыруға мүмкіндік туғызады. Бірақ бөлек тәсіл негізінде бұл көп пайда әкелмейді. Психодиагностикалық жұмыс сапасын көтеруге бұл пайданың көмегі зор. Банк жүйесінде психодиагностикалық зерттеулердің жауаптарын жинау арқылы оның тексерілген, тестілеу нормасын түрлі сынақталушылардың алдынан өткізу арқылы түрлі шешім алуға болады.

Психодиагностикалық банк диагностикалық тәсілдің кеңінен қолданылуына, психодиагностикалық сынақтардың түрінен өтуге мүмкіндік туғызады. Сондықтан да компьютерлік банктің түрлі тәсілдері қолданылады. Және де шешімдер көрінісін жеңілдетеді. Қазіргі заманғы компьютерлердің артылықшылығы ақпарартты көрсетудің дамыған, жақсартылған бейнесі. Осы арқылы шешімдердің барлығын экран бетіне бірдей етіп шығару және де әр тұлға бейнесін, сызба мен кестені де экранға көрсетуге болады. Соған қоса компьютерлер оперативті-жылдам түрде қаралудан шыққан шешімдерді диаграмма мен гистограмма арқылы шығарса болады. Басқа да тәсіл, бұл шкалирования тәсілі арқылы, 2 не 3тік суреттер арқылы, ол визуальды сынақталу психодиагностикалық тәсілмен өткізу. Компьютерлік психодиагностикалық сынақтың «қолдан» тағы бір айырмашылығы қажетті анықтамаларды, түсініктемелерді, ұсыныстарды психодиагностикалық зерттеулулер мен оны өткізуге мүмкіндік береді. Вербалды түрде психодиагностикалық қорытындылар алу.

Автоматизацияланған психодиагностикалық қорытындыны 2 түрге бөледі. Біріншісі сынақталушыға арналған ал екнішісі префессионалды интерпретация адамға психикалық жарақат әкеледі.

Сондықтан сынақталушылар үшін хабарлама алдымен қарапайыс түрле профессиолналды емес адамдар үшін жасалуы тиіс. Сонымен бірге тез интерпретация сынақталушыға оң жағынан әсер етіп, оның қызығушылығын, мотивациялық итермелеуін тестілеуден байқауға болады. Психодиагностикалық тестілеудің мамандандырылған интерпретация жауаптарының қалыптасуы кейбір авторлпһармен қарастырылады, мысалы, Гаврилов Т.А экспорттық жүйенің есептік тізімі бірнеше квалификацияланған мамандармен шығарылған. Осы жүйемен байланысты жүйе артықшылықтар мен кемшіліктерге ие.

Сонымен компьютерлік психодиагностиканың құрамына жатқызуға болады: әмбебаптық құралдар, тапсырманың герерациялық мүмкіндіктері, зертхана талабы, тестілеудің автоматизациясы мен стандартизациясы, анимацияның қолдануы қосымша мүмкіндіктер фиксациясы, жауаптардың кеңдігі мен оперативті-тез өңделуі. Ал негізігі кемшілігі – жауаптың тест қорытындылары тәуелділігі және компьютермен жұмыс істей білуінде.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қорытынды

Біз өзіміздің жұмысымызда компьютерлік психодиагостиканың көкейкесті жағдайы мен дамуын талдап көрсетуге ұмтылдық. Сондықтан біз психодиагностиканың тарихи даму кезеңдерінде ғылым ретінде дамуын, пән болыпқалыптасуы мен әдіснамасын сипаттап жаздық. Ерекше көңіл бөлгенімізкомпьютерлік психодиагностика болды. Біз оның калай пайда болғанын, ерекшеліктерін қарадық. Компьютерлік технологияның психодиагностикада құнды және жеткіліксіз екенін талдадық. Қорытындылап, компьютерлік психодиагностиканы психодиагностикадан ерекше ғылым ретінде жеке қарап, оның  қысқа тарихына шолып шықтық. Оның пайда болуы мен қалыптасуы компьютерлік техниканың пайда болуы мен дамуымен байланысты. Компьютерлік психодиагностика ең бірінші Батыс елдерінде пайда болды. Бүгінгі таңда компьютерлік психодиагностиканың бірнеше бағыттары бар:

• Психодиагностикалық тәсілдер құру
• Сарапшы түзетуші психодиагностикалық жүйе
• Компьютерлік психодиагностикалық тәсілдер құру
• Сапалы ынталандырушы компьютерлік материалдар қолдану
• Тестті құрғанда инженерлік техникалық білімнің болуы
• Компьютердің көмегімен психодиагностикалық өнерді үйрену

Психодиагностикада компьютерді қолдану өзінің қадір-қасиеті мен жеткіліксіздігін көрсетеді. Компьютерлік психодиагностикада біршама қатенің болуы адам факторымен байланысты: тәжірибешінің психо-эмоциональдық күйімен, оның үлкенді не кішілі ынтасының қорытындысы және т.б.

Компьютерлік псходиагностика сөзсіз тәжірибедегі ахуалға ерекше көңіл бөлуге кепіл болады. Психодиагностикалық автоматтандыру зерттеуге барынша мүмкіндік береді. Қорытындымен қоса компьютерлік тестілеу нәтижелері тәжірибешінің компьютермен жұмыс істей алуымен шектеледі. Жеткіліксіздік мініне қарамастан, біздің ойымызша, компьютерлік технологияны қолдану лайықты, психодиагностикалық даму тәсілі, әсіресе тәжірибе аймағында қажет.

 

 

 

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Абрамова, Г.С. Практическая психология: учеб.изд. [Текст] / Г.С.Абрамова. - 3-е изд.,стер. - Екатеринбург: Деловая кн., 1998. - 368 с.
2. Анастази, А. Психологическое тестирование: Книга 1; Пер. с англ. [Текст] / Под ред. К.М. Гуревича, В.И. Лубовского. - М.: Педагогика, 1982. - 320 с.
3. Аристова, О.Н. Специфика психологических методов в условиях использования компьютера [Текст] / О.Н.Аристова, Л.Н.Бабинин, А.Е.Войскунский.- М.: изд-во Моск. ун-та, 1995. - 109 с.
4. Бурлачук, Л.Ф. Словарь-справочник по психологической диагностике [Текст] / Л.Ф.Бурлачук, С.М.Морозов.- Киев: Наукова думка, 1989.- 200 с.
5. Вассерман, Л.И. Психологическая диагностика и новые информационные технологии [Текст] / Л.И.Вассерман, В.а.Дюк, Б.В.Иовлев, К.Р.Червинскмая. Спб.: Питер, 1997.- 203с.
6. Вицлак, Г. Основы психодиагностики / Психодиагностика: теория и практика [Текст] / Под ред. Н.Ф.Талызиной. - М.: Просвещение, 1986.- 328 с.
7. Гайда, В. Эволюция идей и практика современной психодиагностики: автореферат дис. д-ра психол. наук: 19.00.01 [Текст] / В. Гайда. - СПб.: ЛГУ, 1994. - 33 с.

Гайда, В.К. Психологическое тестирование: Учебное пособие [Текст]