Компьютерлік психодиагностика

Мазмұны

Кіріспе

1. Психодиагностика ғылым  ретінде.

2. Психодиагностика пәні.

3. Психодиагностика тарихы.

4. Психодиагностиканың методологиялық  негіздері.

5. Компьютерлік  психодиагностиканың  өзгешеліктері.

6.Сұрақтың тарихы.

7. Психодиагностикада компьютерлік  технологияларды қолдану.

8. Компьютерлік технологияларды  қолданудың оң және теріс жақтары.

9. Қорытынды.

10. Қолданылған әдебиеттер  тізімі.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

Ақпараттық технологияларды дамыту адамды қоршап жатқан, даму үстіндегі көптеген ғылым салаларын қызықтырып келеді. Соның ішінде психологиялық диагностиканыда.

Компьютерлік психодиагностиканың междисциплинарлы бағытта пайда болуы мен дамуы, тәжірибелік және теориялық білімді, информатика саласындағы сияқты, психология саласында да қажет ететін, біздің қоғамымызда болып жатқан соңғы 15жыл бойы ақпараттық революцияның заңды тәжірибесі болып табылады.

Қазіргі уақытта ақпараттық технологиялардың тездеп дамуы, психологтардың жұмыс істеу стилі мен методологиясына әсерін тигізуде. Сонымен қоса тәжірибелік психологияда компьютерлік технологияға ауысу қарқынды түрде жүруде, яғни компьютерлік технологиялар тәжірибеде қолдану алға жылжуда.

Жоғарыда айтылғанға қарай, компьютерлік психодиагностиканың дамуы және оны қолдану, қазіргі уақыттағы басты мәселе.

Зерттеу объектісі – психодиагностика.

Зерттеу пәні – компьютерлік психодиагностика.

Психодиагностика – бұл психология ғылымының , сонымен қоса психологиялық практиканың басты формасы. Ол адам психологиясындағы жеке өзгешеліктерді зерттеумен байланысты.

Қазіргі заманғы ғылыми түсінікке сүйене «диагностика» термині – ол бір объектің көңіл – күйін белгілі бір диагностикалық категорияға жатқызу болып табылады.

Осыған орай психодиагностика, біз психодиагностикалық танымдық нысандары туралы сөз болғанда айтамыз.

Диагностикалық тұжырымға келмей тұрып, психодиагностика айрықша әдістемелер мен рәсімдерді қолдануды талап етеді. Ақырында, психодиагностиканың негізгі ұғымдары: диагностикалық белгі және диагностикалық категориялар.

Диагностикалық белгілерді бақылауға және тіркеуге болады.Олар сонысымен ерекшеленеді. Ал категориялар қадағалаудан жасырын болады.Басты қиындық бұл диагностикалық белгілер мен категориялар арасында байланыс жоқ. Шешімге келіп, диагноз жасау үшін бір белгі жеткіліксіз. Анализ жасап тест жүргізу керек.

Тест психодиагностикада – бұл бірізді стандартты – қысқа сынаулар топтамасы.Әртүрлі тесттер жүргізу арқылы біз тексерілушіден симптомдарын анықтауға тырысамыз.

Осыған орай, қазіргі заманғы  «психодиагностика» түсінігі психологиялық тесттеумен тығыз байланыста.Бірақ, тесттен басқа да клиникалық психодиагностикалық методикалар бар. Тәжірибе жүзінде ең қолайлысы бұл екеуінде бірдей қолдану болып табылады.

Стандартталған тесттерді бір мезгілде топ адамдарға жұргізу және нақты шешімді тез қабылдау кезінде қолдану қолайлы. Сонымен қоса, бұл тесттер жинағы методикалық қателерден қорғалған.

Экспертті әдістерді тәжірибесі мол, өз жұмысын жақсы білетін психодиагност – психолог маман қолданған қолайлы. Бұл әдіс жеке тұлғаның өмірлік жағдайын тереңірек, нақтырақ түсінуге мүмкіндік береді. Бірақ соған сәйкес ұзақ уақыт жұмысты талап етеді. Эксперементті әдіс психолог – диагност психологиялық көмек, психокоррекция, психотерапия, тренинг жүргізу барысында айрықша тиімді.

Психологиялық диагноз бір ғана сөзден, тұлғаның немесе аурудың үлгісінің атауларынан тұрмайды. Ал, кешенді мінезден тұрады.

Айрықша мағына психодиагностикада ол – норма.

Психодиагностика норманың екі түрін ажырата білу қажет: статистикалық және әлеуметтік – мәдени.

Біріншісі, стильдік және мотивациялық сарапшылық үшін қолданылады.

Екіншісі, зейінді және табыстарды сараптау үшін қолданылады.

Стастикалық норма – өлшеу шкаласы бойынша орташа диапазон.

Әлеуметтік – мәдени норма – қоғамдық керек болып есептелетін норма.

Жоғарыда айтылғанға сүйене біз, псидиагностика – бұл психикалық күйдің немесе адамның өзге психикалық параметрлерін анықтай отырып,әлеуметтік – мәдени және стастикалық нормаға келтіре, диагноз қою немесе ары қарай жұмыс жүргізу деп қорытындылай аламыз.

Психодиагностика тарихы.

Психодиагностика даму барысында маңызды жолдан өтті.Даму тарихы б.з.д  III мыңжылдықта Көне Египед, Көне Грекия, Вьетнамда басталған. Психодиагностика психологиядан XXғ. бөлініп шықты.Оның пайда болуы психологияның бірнеше бағытымен дайындалды.

Бірінші бағыты ол эксперементалды психология және ол заңды. Себебі, эксперементалды бағыт психодиагностикалық әдістеменің негізінде жатады.

Эксперементалды психология 1878ж. пайда болды.Себебі, осы жылы Вильгельм Вунт Германияда ең бірінші эксперементалды психологияның зертханасының негізін қалады. Оның зертханасында негізгі түйсік және кимылдатқыш актілері – реакциялар, перефириялық және бинокулярлық көру қарастырылды.Кейіннен Вунттың зертханасындай көптеген елдерде осындай зертханалар ашылды.

Англияда Ч.Дарвиннің бөлесі Френсис Гальтон ең бірінші рет ғылымға антропометрия яғни ерекше сынақтар өткізуді ұсынды. Дәл Гальтон тест деген терминді ұсынған, Гальтонның атымен психодиагностиканың даму тарихы байланысты. 

Диагностиканың келесі даму кезеңі Альфред Биненің атымен байланысты.Ол әр түрлі жастағы адамдардың психодиагностиканың мешеулік және ақыл – есі дәрежесінің әдістеме бойынша зерттемесін ұсынды. Осы зерттеулерге сүйене В.Штерн IQ тест қолдануды ұсынды.

Психодиагностикада бірінші жобалық әдістер – техникалары, әдістемелік – ұстанымдар негізінде, проекциялар, К.Юнгтың және Г.Роршаханың тесттерінің еркін ассоцияциясының әдісі туды.

30 – 40 жж.соңында психотерапия  мен психологиялық кеңестер әдістерінің  дамуы көрініс таба бастады. Қазіргі  уақытта біз қолданып жүрген  әдістер осы мезгілде пайда  болған. Ақыры 40 – 60 жж.сұраушылардың  бірінші үлгілері жасалып шықты.

Ресейде Г.И.Россолимо 1910ж.жұмысынан бастап, психодиагностикада интеллектуалды дамудың, адаптациясы әдістерін ойлап табуға үлкен жұмыстар жүргізілген.

Осыған орай психодиагностика жеке ғылым ретінде бөлініп шығып дамуына мыңдаған жылдар өтті.

Психодиагностиканың методологиялық негіздері.

Психодиагностика – бұл тек тәжірибелі психологияның бағыты ғана емес, сонымен қоса теориялық тәртіп. Теориялық тәртіп ретінде психодиагностика адамның ішкі жан дүниесінің нақты және ауыспалы характеристикасымен байланысты.

Осы характеристикалар бөлініп шығып және оларды бақылау үшін, теориялық жұмыс бойынша анализ жүргізілу тиіс.

Теориялық психодиагностика жалпы психологияның және психометрияның деректерін қолданады.

Психодиагностика психологияның басты әдістеріне сүйенеді деуге болады:

• Шағылыстың ұстанымы;
• Дамудың ұстанымы;
• Диалетикалық ұстаным;
• Естің және қызметтің бірлігінің ұстанымы;

Теориялық психодиагностика жұмысының шешімін психолог маман – әдіс немесе әдістемелік ақпарат ретінде қолдана алады.

Басқа сөзбен айтқанда психодиагностикалық әдістеме – шешілген психологиялық мақсат, психологиялық ақпарат алуға негізделген.Көптеген әдістемелер психологияда ғалымдардың атымен жүреді, мысалы Роршаха тесті, Розенцвейга тесті, Вентер тесті, Равена тесті және т.б.

Сонымен, психодиагностика – теориялық тәртіп сияқты жалпыпсихологиялық ұстанымдарға сүйенеді. Олар: шағылыстың, дамудың, диалектикалы байланыстар, естің және қызметтің бірлігінің ұстанымдары.

Қорытындылай келе, психодиагностиканың даму тариы ұзаққа созылған. Шет елдерде ол XIX – XXғ. Дами бастады.

Қазіргі уақытта психодиагностика – бұл психология ғылымының басты формасы болып табылады.

Техникалық бірліктер психодиагностикалық ақпараттарды стимуляциялау, тіркеу өңдеу эффективтің көтерілуне және тәжірибенің қолдануы психодиагностикалық методика әрқашан үлкен орын алады.

Компьютерлік кезеңге дейін, кейде басқа себептерге байланысты және қазіргі кезде «қарандаш және қағаз» қолданылады.Әрине мұндай стиль психологтардың көп уақытын алады.

Эффективті жұмыстың көтерілуне ұмтылу және рутинный операциялардың ескерілу психодиагностикалық зерттеулердің автоматизациялануына әкеледі.

Еске түсірсек алғашқы психологиялық тесттердің машинада өңделуі 1930 жылдың басында қалыптасты.Ұзақ уақыт бойы компьютерлердің қолданылуы психологиялық зерттеулерде

Сол уақытта комьютер ( ЕС, ЭВМ, СМ – 3, СМ – 4, Электроника – 700)ең күшті арифмомерт болған, себебі ол психологтарды «положение ключей» сандық көрсетілімдердің арифметикалық санауын босатты.

Еліміздегі ең алғаш өткізілген ПМ – 1 тіліндегі ЕС ЭВМ үшін арналған.Бұл программа ММПІ методикасының көмегімен тесттің результаттарын жөндеуге қолданған.

Оператор сынаушының жауабын пернетақтаға басқан, ол компьютер сандық жөндеуді жүзеге асырып Т – баға белгісін басып шығарған.

Компьютердің арифмометр ретінде қолданылуы психодиагностиканың мақсаттарында ерекше орына алатын прогресс болып табылады. Автоматизациялаудың арқасында психологтар көп уақытты алатын трудо емких рутинных операцияларда босады және тереңдетілген прфессионалдың есептермен айналысуға уақыттары табылды.Одан басқа, қорытындылардың тіркелу тұрақтылығы көтерілді, жөнделген ақпараттардың қателері шыға бастады. Біздің мемлекетте алғашқы персональды компьютерлердің пайда болуымен бірге арнайы, тікелей психодиагностикалық есептерді шығаратын компьютерлік программалар пайда болды: жаңа психодиагностикалық тәсілдерді (немесе шкаланы) қайта өңдеп жасау үшін статистикалық пакеттер, психодиагностикалық тәсілдер мен программалары бар компьютерлік салалар, олар индивидуальды-тану не бейімделу тестінің алгоритимін іске асырады (сынақтаушының жауабына байланысты стимулды ұсыну). Сол уақыттың өзінде бірде бір псидиагностикалық есеп, тіпті психодиагностикалық шкаланы конструкциялау немесе психодиагностикалық қорытындыны жазу үшін сынақтаушыны сынау лайықты бағдарламалық қамсыздандыру іс жүзінде іске асыру мүмкін болмады.

80жылдарда компьютерлік  психодиагностиканың ең белсенді  дамуының кезі, бұл кезде біраз  мықты және қолжетімді дербес  есептеуші машиналардың шығуымен  байланысты, сонымен қатар Батыс  елдерінде технократикалық парагдима  мен психология ғылымының дамуымен  байланыстырамыз.

1980жылдың аяғы мен 1990жылдың  басында белгілі жетістіктермен  қатар компьютерлік тестілеуге  қанағатсыздық пайда болды, оны  екі себептермен түсіндіреміз: біріншіден, компьютерлік саланы құрастырған  кезде, яғни «блонтік» тәсілді компьютерге аудару кезінде, сынақталушының ұсынған стимульдық материалдарының стандарттық шарты бұзылды – бұл психометрикалық мінездеменің маңызды бөлігі. Екіншіден, компьютерлік тәсілдер пайда болды, психолог пайдаланушыға ұйымдастырушылық қана емес стимульдық материалды ұсыну тесттердің сандық өңдеу шешімінің және вербальды интерпретациясын ұсынады.

КСРОда кейіннен ТМД-да компьютерлік психодиагностика қазіргіге дейін, компьютерлік болжам тесттермен шектеледі. Сонымен қатар компьютерлік психодиагностиканың пайда болуы мен дамуы ақпараттық технологияның белгілі бір дамуымен бірге жүреді. Бірініші есептеуші машинаның психодиагностикалық тесті 30жж тән. 70-80жж компьютерлік тест шет елдерде кең дамыды, көпшілік ұсынған белгілі тәсілдерге өзгерістер енгізілді. Жаңа деңгейде диагностикалық зерттеулерді өңдеуде есептеуіш техникалық машинаны қолдана отырып жаңа тесттер пайда бола бастады.

2.2 Компьютерлік  технологияның психодиагностикада  қолданылуы

Жоғарыда айтылғандай компьютерлік технологияның психодиагностикада қолданылуы өзара тәртіптік жұмыстарды талап етеді, ақырындап компьютерлік психодиагностика саласына ауысты.

Компьютерлік психодиагностиканың басты мақсаты, психодиагностикалық құралдар құрастыру, соның ішінде компьютерлік психодиагностикалық тәсілдер, сонымен қатар жаңа зерттеулер мен психологиялық зерттеудің ақпараттық жұмыс тәсілдері болды.

Компьютерлік психодиагностиканың басты міндеті, бұл психологтарды жаңа ақпараттық техника базасында құрастырылатын сапалы психодиагностикалық құрылғылармен қамтамасыз ету. Қазіргі таңда психодиагностикада белсенді мынадай ақпараттық техникалар қолданылады:

• Талдау сараптамалары
• Интернеттік-техникалық және инженериялық білім.

Осы техникалардың әрбірі психодиагностиканың есептеулерінде қолданылады, олар компьютерлік психодиагностиканың кілттік негізін анықтайды.

Психодиагностикалық әдістеменің құрылуы дәстүрлі психометрикалық  парагдиманың шегінде болды. Психодиагностикалық сараптамалық жүйенің талдамасы дәстүрлі емес тәрбиенің шегі үшін арналған, мысалы сыртқы ортаға деген тіл табудың стохастикалық (мүмкіндіктің) түрінде болады.

Компьютерлік психодиагностикалық әдістеменің пайда болуы, компьютерлік стимульдық материалдарының жоғары деңгейде дамуы, психофизиологиялық тесттердің, ойын, дистанциялық және мультимедиялық тестілеудің шығуымен байланысты.

Техгология-инженериялық білімнің болуы, компьютерлік интерпрепараттардың қорытынды тестілеуінің нәтижелерінде көрсетеді.

Буданды жүйенің психологиялық қолдауы үшін нақты қызмет көретіледі. Мысалы: тәлім-тірбие беру, білім беру;

Құрастырушы-тыстардың пайда болуы түрлі комплекстердің компьютеризациясы(визуальды конструкциялау) үшін, психологтің маңызды тәжірибелік жұмысында көрінеді.(әдістеме, профильдер, интерпрепараттар және т.б)

Психодиагностикалық білім компьютер көмегімен

Әрбір психодиагностикалық тәжірибенің бағытына өзіндік меншікті, ерекше тәсіл немесе психодиагностикалық құрал-жабдықтар құру парагдимасы жатады.