Оқушыларға кәсіби бағдар беруді жүзеге асыру

• жеке;
• топтық;
• ұжымдық.

   Кәсіби  бағдар беру әдістеріне жатады:

• ақпараттық-анықтамалық әдіс: профессиограмма – мамандық туралы қысқаша сипаттама; анықта әдебиеттер; ақпараттық-іздеуші жүйелер; кәсіби жарнама және үгіт; оқушылардың өндіріс орындарына және оқу ғимараттарына шолулары; мамандармен кездесулер; танымдық дәрістер; фильмдер мен видеофильмдер;
• кәсіби психодиагностиканың әдістері (өзін-өзі тануға көмек): жабық түрдегі кездесулер, сұхбаттасу (қатаң бекітілген сұрақтар бойынша); ашық түрдегі кездесулер, сұхбаттасу (алдын-ала дайындалған сұратар бойынша да болуы мүмкін); кәсіби қабілеттерінің сұраулары; бақылау; тест; қосымша материалдар жинау; психофизиологиялық бақылау;
• клиентті моральды-эмоционалды қолдау әдісі: психотренинг элементтері бар кәсіптік бағдар беруші және кәсіби кеңес беруші белсендіруші әдістер;
• нақты таңдауда және шешім қабылдауда көмек көрсету әдісі: мақсатқа жету үшін клиенттің таңдауларына әр түрлі жүйелер құру; альтернативті таңдаулардың әр түрлі сызбаларын қолдану.

   Мектептегі  кәсіптік бағдар беру жұмысының ішінде кәсіптік ақыл-кеңес ерекше орын алады.  Негізгі мақсаты - балалардың денсаулық, анатомиялық-физиологиялық және әлеуметтік психологиялық жағдайын талдау негізінде  жоғары сынып оқушыларының назарына кәсіптік топтар мен мамандықтарды  ұсыну. Косіптік ақыл-кеңес жұмысына ата-аналар құрамынан, шефтік мекемелер  мен өндіріс орындарынан қызметкер  мамандар тартылады. Кей жағдайда кәсіптік ақыл-кеңес жұмысы өндіріс орындарында, кәсіптік техникалық училищелерде өндірістік оқу цехтарында, кәсіптік бағдар беру кабинеттерінде жүргізіледі.

   Кәсіптік  іріктеу - (профотбор) мамандықты меңгеруге  жарамдылығын арнаулы әдістеме арқылы анықтауға бағытталған зерттеу  процесі.

   Қоғамда кәсіптік іріктеу белгілі бір  мамандықтың түріне зорлықпен жүргізілетін "бейімдеушілік" түрінде болса, кәсіп-тік іріктеудің (профотбор) негізіне оның гуманистік, тәрбиелік мәні, жастардың  жаңа жағдайда жұмысқа "үйренуі" жатады.

   Кәсіптік  бейімделу (профадаптация) жұмыс орнында, тәжірибелік еңбек әрекетінде іске асады.

   Кәсіптік  бейімделу дегеніміз - мамандыққа жаңа жағдайда бейімделу. Онда жастардың  алғашқы әсерлері, олардың еңбек  әрекетінің мақсатын саналы түсінуі  мен сезінуі және мамандыққа қызығуын қанағаттандыруының мөні ерекше. Кәсіптік бейімделудің тиімділігі тек қана нақтылы  еңбек нәтижелерінен көрінбейді, ол сонымен қатар өндіріс ұжымында, еңбекке жаңл араласқан жастармен  жүргізілетін жүйелі жұмыстың нәтижесінде  іске асады.

   А.С.Макаренко  тәрбиенің осы сияқты кейбір күрделі  мәселелерін педагогикалық теорема  деп атады. Мұндай теорияның қатарында "үш күш одағы"- мектепті, үйелменді, жұртшылықты жатқызуға болады. Мектеп оқушыларға кәсіптік бағдар беру жұмысын  ұйымдастырушы және үйлестіруші  орталық. Мектепте кәсіптік бағдар беру жұмысын ұйымдастыратын-мұғалім, сынып  жетекшісі, еңбек сабағының оқытушысы, сыныптан және мектептен тыс тәрбие жұмысын ұйымдастырушы, яғни, бүкіл  педагогикалық ұжым. Сынып жетекшісі  барлық бағдар беру жұмысын басқарады. Оқушыларды белгілі мамандықты тыңдауға даярлайды. Сынып жетекшісі кәсіптік бағдар беру жүйесінің құрылымына сүйеніп, оқу-тәрбие жұмысы жоспарында негізгі  бағыттарды белгілейді. Мысалы: кәсіптік ақпаратты ұйымдастыру, кәсіптік ақыл-кеңес  беруге көмектесу, мектеп бітірушілерді жұмысқа орналастыру, т.б[2].

   Еңбек пәнінің оқытушысы - еңбек тәрбиесі, оқыту және кәсіптік бағдар беру жұмысының  негізгі тұлғасы. Еңбек сабақтарында алған білімдерін тәжірибеде қолдана  білуге, мамандықты таңдауға бағыт  береді.

   Сыныптан  және мектептен тыс тәрбие жұмысын  ұйымдастырушының негізгі қызметі: біріншіден кәсіптік бағдар беру кабинетінде  анықтамалық ақыл-кеңес материалдарын  жинау, екіншіден, әр түрлі сыныптарда кәсіптік бағдар беру әдісі және оқушыларға психологиялық-педагогикалық мінездеме  дайындау жөнінде мұғалімдер және сынып  жетекшілері үшін ақыл кеңес ұйымдастыру; үшіншіден, мамандық жайында оқушылармен  әңгімелесетін кәсіпорын өкілдерімен  кездесу өткізу; төртіншіден, бүкіл  кәсіптік бағдар беру жұмысын жоспарлау, қорытынды жасау.

   Мектеп  директоры мектептегі кәсіптік бағдар беру жұмысына көп көңіл бөледі, оны бақылайды, басқарады.

   Кітапханада кітапхана меңгерушісі еңбек  тәрбиесі, политехникалық білім беру және мамандық таңдау мәселелеріне арналған көрнекті педагогтар мен психологтардың еңбектерін, сңбек жайындағы заңдарды, жастарды жұмысқа орналастыру жайындағы  әдебиеттерді, жоғары және арнайы орта оқу орындарына, кәсіптік-техникалық мектептерге түсу туралы анықтамалықтарды күні бұрын іріктеп алуға тиіс. Осылардың бәрі мектеп бітірушілер  үшін қажетті ғылыми еңбектер және құжаттар болып есептеледі.

   Мектепте  кітапхана меңгерушісі жұмысының  негізгі бағыттары:

• мұғалімдерге, сынып жетекшілеріне көмек көрсету. Ол үшін кесіптік бағдар беру мәселелеріне байланысты әдебиеттердің картотекасын жасау, жаңа әдебиеттер жөнінде педагогикалық кеңесте, оқушылар алдында шолу жасау;
• мамандық жөніндегі кітаптардың, мақалалардың тақырыптық көрмесін ұйымдастыру, әдебиеттердің библиографияның тізімдерін жасау, ілу;
• әр түрлі мамандықтардың ерекшеліктеріне байланысты оқушылар үшін оқырмандар конференциясын, пікірталастар, тақырыптық кештер ұйымдастыру, т.б.

   Кітапхана жұмысын осы бағытта ұйымдастыру  кәсіптік бағдар беру ісін жетілдіруге  мүмкіншілік жасайды.

   Әрбір ата-ана кәсіптік бағдар беру жұмысын  өздерінің мамандықтарымен таныстырудан бастауы керек. Оларды өздері жұмыс  істейтін кәсіпорындардағы еңбектің мазмұны  мен механизмдерімен, өндірістің принципімен  және технологиялық мроцестерімен  таныстырады. Тәрбие жұмысының мұндай түрлері ата-аналардың еңбек іс-әрекетіне  балалардың ынтасын көтереді. Балалардың кәсіби ынтасын дамыту үшін ата-аналар әр түрлі мамандықтар жөнінде  олармен әңгіме өткізеді. 
 

2. Мамандықтарға кәсіби бағыт берудің  мазмұны мен  мақсаты

   Бүгінгі таңда қоғам алдына қойылған негізгі  міндеттердің бірі жан-жақты дамыған  жеке тұлғаны қалыптастыру. Қазіргі  жаңа кезеңдерде ғылымдар жүйесінде, кәсіби өзіндік анықталу мәселесін зерттеу  өзектілігі қоғам  талаптарына  орай еңбек сипаты мен мазмұнының аумақты, жылдам өзгеруіне  байланысты кәсіби бағдар мен мамандық таңдауға психологиялық дайындықты қалыптастырудың теориялық және әдіснамалық өңдеулерін жүзеге асыру мәнді сұрақтардың бірі. Кәсіби бағдарлану мен кәсіби анықталу, соған байланысты іс-әрекетті саналы өзіндік реттеу мәселелерінде дәстүрлі және диагностикалық зерттеуді қолдану, психологиялық, педагогикалық, практикалық кеңес беруді, мамандыққа дайындауды, еңбек субьектісі ретінде болашаққа бағыт-бағдар беруді кеңінен қолдануды күшейтіп негіздейді[2].

     Қазіргі қоғамда жоғарғы сынып  оқушыларының кәсіби іс-әрекет  пен мамандық таңдауға саналы  дайындығының ішкі субьективті  факторын зерттеу қажеттілігі  психология ғылымы үшін әрқашан  маңызды болып табылады[3].

      Кәсіп – (профессия-латын тілінен аударғанда professio) адамның білімі туралы тиісті құжаттармен расталған кәсібінің, еңбек қызметінің негізгі түрі.

     Бүгінгі заманда кәсіптік білім  беру саласында адамның табиғи  ерекшеліктеріне сәйкес мыңдаған  мамандықтар мен кәсіптерге дайындау  кезек күттірмейтін талап. Адам  еңбек ету іс-әрекетінде білім  мен ептілікті игеру үшін кәсіптік  білім беру қажет.  Кәсіби білім  – қандай да бір кәсіп аясында  біліктілік қызметіне қажетті  жүйелі білік, дағдыларды игеру  процессі, құралы мен нәтижесі, және  де сол кәсіби ортаға сай  мінез-құлық ережелері мен нормаларды  сақтауды қарастырады. 

     Кәсіби оқыту – педагог пен  оқушының кәсібіне қатысты ғылыми  техникалық жүйелерді игерудегі  және де типтік кәсіби міндеттерді  шешеуге қажетті біліктер мен  дағдыларды меңгеруге бірігіп  жасайтын қызмет. Кәсіби тәрбиелеу  – педагог пен оқушының нақты  кәсіби ортада қалыптасқан жүріс-тұрыс  ережелдері мен нормаларын игерудегі  және оқушыда кәсіби қажетті  және әлеуметті маңызды тұлғалық  қасиеттерді қалыптастыруда бірлесіп  жасайтын қызмет.

     Мамандық – бұл кәсіби еңбектегі  тар ауқымды жұмыстарды қарастыратын  кәсіби қызмет түрі. Әр түрлі  кәсіби бағдарлар әдістемелері  ішінде, кәсіптік оқыту енгізілген.

      Кәсіби оқыту білім берудің  негізгі жолы. Кәсіби оқытудың  басты мақсаты – білім алушының  кәсіби білімділігін арттыру.  Оқу процесі – табиғат және  қоғам жайында ғылымда жинақталған  білім жүйесін басқа адамдардың  меңгеруіне және оны өмірде  тиімді етіп қолдануын айтады. Оқу процесін басқару әрбір  қоғамның даму дәрежесіне байланысты. Білім беру нәтижесі екі тұрғыдан  қарастырылады: 

• нақты білім беру жүйесі арқылы алынатын және білім беру стандарты формасында тіркелетін нәтиженің бейнесі. Қазіргі замандағы білім беру стандарттары оқытудың белгілі бір курсын өту үстіндегі адамның тұлғалық сапасына оның білімі мен икемділігіне қойылатын талаптарды қамтиды. Стандарттың мазмұны әлеуметтік мәдени тәжірибенің идеалды формада сақталатынына әлбетте қол жететін көрінісі екені мәлім;
• білім беру нәтижесі бұл белгілі бір білім беруші жүйеде оқытудан өткен адамның өзі. Қазіргі жағдайда еңбек нарығында экономиканы қайта құруда жастардың кәсіптік дайындығының кәсіптік шеберлігінң деңгейі, сәттіліктің кепілі бола алады.кәсіптік оқу орнында оқу процесін іске асыру педагогтың саналы іс-әрекет жасау қабілетіне байланысты. Іс-әрекеттің бұл кезеңі педагог құзіреттілігінен шешіледі [1].

     Кәсіптік білім беру жүйесі  – бұл кәсіби және жоғары  білім беру мекемелері, оның ғылыми  және ғылыми-әдістемелік органдары  және олардың басқару жүйесі  мен қоса жиынтығы. Басқару құрылымы:

• бастауыш кәсіптік білім;
• орта кәсіптік білім;
• жоғары кәсіптік білім;
• қосымша кәсіптік білім.

     Кәсіптік мектептер мен лицейлерде  негізгі білім базасында орта  білім берумен бірге белгілі  бір кәсіп саласы бойынша жұмысшы  қызметкерлерін дайындайды. Оқу  мерзімі кәсіптік мектептерде  2-3 жыл, ал кәсіптік лицейлерде 3 жыл, кейбір күрделі технологиялар  мен құрылғыларды үйрену 4 жыл  мерзімді қажет етеді. Бастауыш  кәсіптік білім беру қайсыбір  кәсіпті саласы бойынша орта  білім негізінде қысқартылған  уақыт мерзімде жұмыс істей  алады. 

     Кәсіптік лицей – кәсіби білім  беру жүйесіндегі болашақ білікті  жұмысшыларды дайындайтын, оқытатын  және тәрбиелейтін оқу орны.

     Оның мақсаты – азаматты жұмысшы  мамандығына дайындауда өз қабілеті  мен қызығушылығына, мүмкіндігіне  қарай білім беру, оларды қайта  даярлау және кәсіптік біліктілігін көтеру [5].

     Білім беру ақпараты – белгілі  бір кәсіп саласы не мамандық  бойынша оқушыларға ғылыми-техникалық  білім, практикалық дағды беріп,  кәсіптік шеберлікке баулу. Кәсіптік  әлеуметтік ортаның ережелері  мен нормаларын орындауға үйрету. Педагогикалық коммуникация тәсілдері  арқылы оқушылырға кәсіптік білім  беру мен тәрбиелеуде құрал-жабдықтар  арқылы оқытудың әдістерін қолдану  қажет. 

     Негізгі білімі барлар үшін  оқу мерзімі – 3 жыл, ал толық  орта білімді жастар үшін -1,5 жыл. 

     Кәсіптік мектептерде кәсіби  білім беру дегеніміз – инженер-педагогтық  ұжым мен оқушылардың бірлескен  іс-әрекеті олардың теориялық  білім негіздерін, практикалық қабілеттері  мен кәсіби дағдыларын қалыптастыру. Сонымен қатар, белгілі бір  кәсіп саласы талап етіп отырған  біліктіліктер деңгейін қалыптастыру.

   Алғашқылардың бірі ретінде оқушылардың мамандық таңдау себептерін арнайы зерттеген  Петербург университетінің профессоры Н.И.Кареев болды. Оның жұмыстарында жастардың  мамандық таңдаудағы түсініктері төмен, және олар болашақ мамандықтың айналасындағы  адамдардың ақылымен таңдайды деп көрсетілген. Мамандық таңдау себептерін тереңнен зерттеген Н.А.Рыбников болды, ол себептерді дифференциалды қарастырды, яғни жасына, жынысына, тұрмыс жағдайына, ата-анасының мамандығына т.б. байланысты.

   И.В.Дубровина  болса жасөспірім кезеңдегі негізгі  психологиялық өзгеріс өзін-өзі  анықтау емес, сол өзін-өзі анықтауға  психологиялық дайындық деп есептейді. Мұндағы өзін-өзі анықтауға психологиялық  дайындық дегеніміз:

• сана сезімінің жоғарғы дәрежеде қалыптасуы;
• тұлғалық қажеттіліктің дамуы [12].

   Жоғарғы сынып оқушыларының әрқайсысының өзіндік  қызығушылығымен қол жетерлік табыстары.

     Ал, студенттердің кәсіби іс-тәжірибесі  жоғары білікті мамандар даярлаудың  маңызды бөлігі болып табылады, іс-тәжірибе іс-тәжірибенің базасы  болып табылатын тиісті ұжымдарда  - кәсіпорындарда, мекемелерде, мектептер  мен ұжымдарда өтеді.