Инвестициялардың тиімділігін бағалау

                                                  Мазмұны

 

 

Кіріспе

I. Кәсіпорынның инвестициялық қызметі

1.1. «Инвестиция» мәні және оның негізгі құралдардың ұдайы өндірісіндегі              рөлі

1.2. Инвестицияның түрлері.  Нақты инвестиция құрамы

II. Инвестициялық жоба

2.1. Қаржы инвестициялары

III. Инвестициялардың тиімділігін бағалау

 

 

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                             I. Кәсіпорынның инвестициялық қызметі

                         1.1. Инвестиция мәні және оның негізгі құралдардың

                                         ұдайы өндірісіндегі рөлі

 

       Капиталдың  негізгі ағымы инвестиция арқылы  жүзеге асырылады.

       Инвестииця  – бұл кәсіпорынның жұмысын  жаңғырту және жаңа кәсіпорын  құру, жаңа технология мен техниканы игеру, өндірісті өсіру және пайда алу үшін отандық және шетелдік экономикаға ұзақ мерзімге құралдарды салу.

       Инвестициялық саясат капитал салымының басымдық бағытын анықтайды, одан экономиканың тиімділігінің өсуі, бір дана шығынға ұлттық табыстың және өнімнің өсуі байланысты.

       Инвестор  – пайда алу үшін кәсіпорынға,  бір жобаға ұзақ мерзімге капитал  салатын жеке кәсіпкер, мекеме  немесе мемлекет.

       Негізгі  қорлардың ұдайы өндірісін және  жаңадан құрылуын инвестициялау  жұмыс істеп жатқан кәсіпорынды және объектілерді техникалық қайта қаруландыру және қайта құруға, кеңейтуге, жаңасын салуға капиталдық салым түрінде жүзеге асырылады. Жаңа құрылысқа жаңа жерде және арнаулы жоба бойынша кәсіпорындардың, ғимараттардың құрылысы жатады.

        Кеңейту - өндірісті автоматтау және механизациялау жолымен жұмыс істеп тұрған кәсіпорында құрылғыларды толық немесе жартылай қайта құрылғыландыру, қызметтерде және буындарда сәйкессіздікті жою.

        Техниканы қайта қаруландыру  – жаңа техника мен технологияны, механизация мен автоматтауды, құрылғыны айырбастау мен жаңартуды, өндірісті ұйымдастыруды жақсартуды енгізу жолымен жеке өндірістің техникалық деңгейін жоғарлату бойынша кешендер шарасы.

        Кәсіпорын инвестицияның тиімділігін және мөлшерін, бағытын, көлемін өз еркімен анықтайды. Өз қарауы бойынша кәсіпорын инвестицияны жүзеге асыру үшін келісім – шарт негізінде заңды және жеке тұлғаларды тартады.

        Әрқашан кәсіпорындар алдында  екі мақсат тұрады: бір жағынан, болашақ инвесторларды жаңа негізгі қорларды енгізуді немесе жаңғыртуды дәйектеу, ал екінші жағынан – оның тиімділігін бағалау негізінде инвестициялық жобаның қызығушылығын дәлелдеу болып табылады.

        Қазақстан Республикасында капиталдық салым динамикасы жағымсыз күйде. Инвестицияның ең үлкен құлдырауы – машина құруда, құрылыста, химия – орман кешенінде, мұнай және көмір өндірісінде. Мұндай көріністің белең алуы құрылыста қолданылатын ресурстардың барлық түрлерінің бағасының күрт өсуі, өз құралы есебінен құрылысты қаржыландыру мәселесінің динамикасының болашағының белгісіздігі, бюджеттік ассигнацияның қысқаруы, несиелік қаражаттардың шекті болуы.

                         

                      1.2. Инвестиция түрлері. Нақты  инвестиция құрамы

 

               Заттық құрамына байланысты инвестицияның келесі түрлері болады:

• ақша қаражаттары (мақсатты банктік салымдар, акциялар және бағалы қағаздар);
• жылжымалы және жылжымайтын мүлік (ғимарат, құрылғы және материалдық құндылықтар);
• мүліктік құқық (авторлық құқық, «ноу - хау»);
• жерді, табиғи ресурстарды қолдану құқығы.

          Инвестицияны жүзеге асыру бойынша  келесі түрлерге бөлінеді:

• нақты инвестициялар – құралдарды ұзақ мерзімге салу – капиталды салымдар;
• қаржылық инвестициялар – мемлекеттен, басқа да кәсіпорыннан, инвестициялық қорлардан, бағалы қағаздар мен акцияларды сатып алуға бағытталған;
• интеллектуалды инвестициялар – мамандарды курстарда дайындау, тәжірибе, лицнезия, ноу – хау және т.б.

           Инвестициялық қызметтің меншіктегі  кәсіпорындар субъетілеріне байланысты келесі түрлері болады:

• азаматтар инвестициясы;
• мемлекеттік емес меншіктегі кәсіпорындар инвестициясы;
• мемлекеттік;
• шетел инвестициялары (тікелей және портфельді).

           Инвестициялық қызмет объектісі бойынша инвестицияладың төмендегідей түрлерін ажыратады:

• негізгі капиталға (жаңа құрылған, қайта құрылған негізгі қорларға т. б.   );
• айналым капиталына;
• бағалы қағаздарға;
• мақсатты ақшалай салымдар;
• интеллектуалды құндылықтар.

          Капиталдық салымдар құрылымының  белгілеріне байланысты келесі түрлерге бөлінеді: салалық, территориялық, технологиялық, ұдайы өндірістік және меншік формасы бойынша.

          Капиталдық салым жоспары кәсіпорынның  даму жоспарының құрамдық бөлігі  болып табылады және келесілерге  жіктеледі:

   1. өндірістік қуаттарды және объектілерді іске енгізу бойынша жоспарлы міндеттер;

   2. капиталдық салымдар  мөлшері және олардың бағыттары,  құрылымы;

   3. құрылыстардың  және объектілердің титулдық тізімі;

   4. жобалық –  іздестіру жұмыстарының жоспары; 

   5. құрылыс өндірісінің және оның материалды – техникалық базасының даму жоспары;

   6.  капиталдық  салымның тиімділігінің техника  – экономикалық дәйектелуі.   

 

 

                          II. Инвестициялық жоба

                          2.1. қаржы инвестициялары

 

      Жоспарланған, іске асырылған инвестициялар инвестициялық жобалар формасын қабылдайды. Инвестицялық жоба – капиталдары ұлғайту мақсатымен экономиканың әртүрлі салалары мен сфераларына құюға бағытталған шаралар жиынтығы.

      Инвестициялық жобаларды құру және іске асыру мынадай кезеңдерден тұрады:

• инвестициялық ойдың құрылуы;
• жобаны жүзеге асыру жағдайын талдау;
• жобаны техникалық – экономикалық негіздеу;
• келісім құжаттарын дайындау;
• құрылыс – монтажды жұмысты жүзеге асыру;
• объектіні пайдалану, экономикалық көрсеткіштердің мониторингі.

      Қаржы  инвестициялары, кәсіпорындардың бағалы  қағаздарды алуға кеткен шығындары,  кәсіпорындардағы үлестік қатысулар,  басқа кәсіпорындарға вексельдік қарыз беру және басқа да борыштық міндеттемелер, нарық экономикасындағы есептің аса маңызды объектісі болып табылады. Инвесторлар компанияның капиталына қатысу үшін акцияларды сатып алады.

      Акция  – акционерлік қоғамдар, кәсіпорындар, ұйымдар, банкілер, кооперативтер  шығартын, осы қоғамдарды дамыту  мақсатымен акция иесінің қаржы қосқандығын растайтын және оған пайданың бір бөлігін дивиденд түрінде алуға құқық беретін бағалы қағаздың түрі. Акциялар эмиссиясы акционерлік қоғамдарды құру, мемлекеттік кәсіпорындарды сатып алу, компанияның жарғы капиталын көбейту.

       Қаржылық  міндеттемелер инвестор мен қарыз  алушының арасындағы қарым –  қатынасты нақтылайды. Қарыздық  міндеттемелерге – облигациялар, мемлекеттік заемдар, банкілердің депозиттік және сақтау сертификаты, вексельдер жатады.

       Туынды  бағалы қағаздар иелерінің акцияларды және қарыздық міндеттемелерді сатып алуға және сатуға құқығын бекітеді. Олар – опциондар, фьючерлік келісімдер.

       Опцион  – еңбек ұжымының мүшелеріне  тегін берілген немесе жеңілдік  шартымен сатылатын және кейіннен  жазылған құығын беретін бағалы қағаздар.

       Қаржылық  фьючерс – белгілі бір базистік  активті болашақта тіркелген  бағамен сатуға және сатып  алуға жасалған келісім. 

       Бағалы  қағаздардың иелеріне акциялар  мен облигациялардың орнына берілетін  бағалы қағаздардың сертификаттары бағалы қағаз болып есептелмейді. Олар бағалы қағаздарды сатып алу туралы куәліктің қызметін атқарды және осы сертификаттарда қанша көлемде, қандай бағамен, қандай сомаға бағалы қағаз сатып алынғаны көрсетіледі.

       Сертификаттың  бір түріне – жамбо – сертифкат немесе номиналдық құны өте жоғары аса ірі сертификат жатады. Мысалы: швейцарлық жамбо – сертификат аса ірі акцияларды (1000 дана) біріктіреді де, сомасы номинал бойынша 100 мың швейцарылқ франк болады.

        Ақшаларды акцияларға, облигацияларға және бағалы қағаздарға айналдыру қаржылық инвестициялар деп аталады. Кәсіпорын активтерінде ұзақ мерзімді  (1 жылдан көп ) , қысқа мерзімді қаржылық инв. болады. Көрсетілген активтерге қаражат құюшылар – инвесторлар, бағалы қағаздар шығарушылар – эмитенттер деп аталады.

 

                            III. Инвестициялардың тиімділігін бағалау

 

         Инвестициянық жобалардың тиімділігін анықтауды, материалдық және заңды түрде тікелей жауап беретін инвесторлар жүргізеді. ҚР – да инвестициялық жобалардың тиімділігін анықтаудың методологиясы мен әдістері, Меншік формасына қарамастан, Ресейде жасалынған және 31 наурыздың 1994 жылы бекітілген, инвестициялық жобалардың тиімділігін анықтау және оларды қаржыландыруға таңдап алу жайлы Методикалық нұсқауларды қолдану арқылы негізделеді.

         Инвестициялық жобалардың тиімділігі  көрсеткіштер жүйесімен анықталады. Олар:

• таза дисконтталған құн (ТДҚ) немесе таза дисконтталған табыс (ТДТ);
• инвестициялардың тиімділігі, рентбельділігі, табыс индексі;
• табыстың ішкі нормамы (ТІН);
• қайтарым уақыты.

         Инвестициялық жобаның коммерциялық  тиімділігін есептегенде инвестордың – инвестициялық, операциялық, қаржылық іс - әрекеті қаралып, есепке алынады. Мұнда нақты ақшалардың ағыны мен сальдосы анықталып, талданады. Инвестициялық жобаның тиімділігін қосымша бағалау үшін, қарызды алған қаражаттар болған жағдайда ғана анықталады.

         Инвестициялық жобалардың коммерциялық  тиімділігіне әсер ететіндер: 

• жалпы инфляция – экономикадағы өндіріс ресурстарына (шикізат, капитал, қызмет, еңбек т. б.) және шығарылатын өнімге бағаның жалпы деңгейінің өсуі;
• инфляцияның әртектес болуы, өнім түрлері, өндіріс ресурстары;
• инфляция деңгейінің шетел валютасының курсынан жоғары болуы.

 

 

 

 

 

 

 

                                             Қорытынды

 

        Экономикалық мағынада инвестиция капитал салымының тікелей қорытындысы негізгі қорлардың жаңғыртуы немесе енгізілуі, ал соңғы қорытындысы өндіріс көлемінің өсуі болып табылады.

        Капиталдың негзгі ағымы инвестиция  арқылы жүзеге асырылады.

        Инвестиция – бұл қорытындысында  пайда (табыс) құралатын немесе  әлеумеииік тиімділікке қол жеткізілетін, кәсіпкерлік және басқа да  қызметтің объектілеріне салынатын  мүліктік және интеллектуалдық  құндылықтардың барлық жиынтығы.

         Негізігі қорлардың ұдайы өндірісін  және жаңадан құрылуын инвестициялау  жұмыс жасап жатқан кәсіпорынды  және объектілерді техникалық  қайта қаруландыру және қайта  құруға, кеңейтуге, жаңасын салуға  капиталдық салым түрінде жүзеге  асырылуды қажет етеді.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                           Қолданылған әдебиеттер тізімі

 

      1. Жолдасабева  Г. Ө. Кәсіпорын экономикасы  : Оқу құралы Алматы : Экономика, 2002 ж.

      2. Нәбиев  Е.Н. , Насырова Г. А. , Шакеев С.С.  Кәсіпорын экономикасы : Оқу құралы : Қарағанды : ҚарМу баспасы, 2007 ж.

      3. Оразалин  «Кәсіпорын экономикасы».

      4. Мейірбеков  «Кәсіпорын экономикасы».