Тақырыбы: ХҚЕС-на сәйкес дебиторлық борыштың есебін ұйымдастыру

• әдетте тауар алу бағасы бойынша қайтарылады; оған сақтау, жеткізу және тағы басқа шығындар кіргізілмейді. Қосымша шығындарды анықтау процесі қиын әрі күрделі жұмыс болып табылады;
• бұл жағдайда көтерме сауда болғандықтан, есепті бөлек жүргізуді ұйымдастыру керек.

   Сапасыз (ассортиментке  сәйкес келмейтін, жиынтығы толық  емес, т.б.) тауарларды қайтару кезінде сатып алушы екі данада жүкқұжат толтырып, жүкқұжатта «қайтару» деген белгі қояды. Тауарға меншік құқығының сатып алушыдан сатушыға өтпегендіктен шот-фактураны тіркеу міндетті емес. Сонымен қатар, тауардың келісім-шартта белгіленген шарттарға сәйкес келмейтінін дәлелдейтін құжаттар рәсімделуі керек. Олар: сапасыз тауарды қайтару туралы акт, ол еркін нысанды рәсімделеді және; немесе бір жақтық (сатып алушының өкілдері), немесе екі жақтық (сатып алушы мен сатушының өкілдері) қол қою тәртібімен бекітіледі. Бір жақты қол қою кезінде акт негізінде жабдықтаушыға талап ұсынылады, ол талапта белгіленген сапаға сәйкес келмейтін тауар үшін сатып алушы тауарды алудан бас тартады, осылай оны жеткізу туралы келісім бұзылады.

      Алдында  жеткізілген тауарды (толығымен немесе бір бөлігін) қайтару кезінде жабдықтаушы Қазақстан Республикасы Салық кодексінің 243 бабына сәйкес түзету сомасын  қосымша шот-фактура жазуы керек. Ол шот-фактурада келесі мәліметтер жазылады:

• қосымша  шот-фактуралардың номері және құрылу күні;
• қосымша шот-фактура құрылатын шот-фактураның номері және құрылу күні;
• тауарды (жұмысты, қызметті) жабдықтаушы мен сатып алушының аттары, тіркелу номері және мекен-жайы;
• қосылған құн салығы есептемеусіз салық салынатын айналымды түзету көлемі;
• қосылған құн салығының сомасы.

    Қосымша шот-фактура  тауарды (өнімді) жабдықтаушымен  толтырылады және осы тауарды  сатып алушымен бекітіледі [18].

    Жұмысшы шоттар  жоспарын құра отырып, оны құру  туралы нұсқаулыққа сәйкес әр  кәсіпорын оған сәйкесті атау қоя отырып кез келген синтетикалық шот аша алады. Мысалы, бөлшек саудадағы кәсіпорындардың жұмысшы шоттар жоспарына келесідей синтетикалық шоттарды қосуына болады: 1331 «Қоймадағы тауарлар», 1332 «Бөлшек саудадағы тауарлар» атты активті шоттар және 1333 «Тауар бағасындағы үстеме баға», 1334 «Тауар бағасындағы қосылған құн салығы» атты контрактивті шоттар және тағы да басқа. Келтірілген мысалда тек 1330 топтағы негізгі шоттар келтірілген.

     Төленген  өнімнің сапасының сәйкес келмеуін  анықтағаннан кейін кәсіпорын өнім бір бөлігін қайтару туралы шешім қабылданды:

• тауардың сатып алу құнына. 1210 «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің қысқа мерзімді дебиторлық қарыздары» немесе 1280 «Өзге қысқа мерзімді дебиторлық қарыздар» шоттар тобында «Талаптар бойынша есеп айырысу» синтетикалық шотын ашуға болады:

Д-т «Талаптар бойынша  есеп айырысу» (1210 немесе 1280)

К-т «Тауарлар» (1330)

К-т «Қосылған құн  салығы» (1420)

-    қайтарылған  тауардың үстем бағасын есептен  шығару (сторно жазбасы):

Д-т «Тауарлар» (1330)

К-т «Тауар бағасындағы  үстеме баға» (1333)

-    қайтарылған  тауардың қосылған құн салығының  сомасын есептен шығару:

Д-т «Тауарлар» (1330)

К-т «Тауар бағасындағы  қосылған құн салығы» (1334)

    Қазақстан  Республикасының Азаматтық кодексінің 467 бабына сәйкес, сатып алушы (алушы) заң актілеріне немесе тауар жеткізілімі шартына сәйкес тауар беруші жіберген тауардан бас тартса, ол бұл тауардың сақталуын (жауапкершілікпен сақтауды) қамтамасыз етуге және тауар берушіге дереу хабарлауға міндетті. Жабдықтаушы сатып алушымен сақтауға алынған тауарды шығаруға немесе белгілі  уақыттың ішінде шығаруға міндетті. Егер жабдықтаушы белгіленген уақыттың ішінде тауарды алмаса, онда сатып алушы тауарды өткізуге немесе оны жабдықтаушыға жеткізуге құқылы. Сатып алушының тауарды сақтау, тауарды өткізу және сатушыға жеткізумен байланысты кеткен шығындарды жабдықтаушы өтеуі керек. Бірақ тауарды өткізуден түскен сома жабдықтаушыға сатып алушының жіберген шығындары шегеріліп қайтарылады. Егер сатып алушы құқықтық актілерде немесе келісімде белгіленбеген шарттар бойынша тауарды жабдықтаушыдан қабылдамаса, онда жабдықтаушы сатып алушыдан тауардың төлемін жүргізуге талап етуге құқығы бар [19].

     Егер жеткізу  келісімінің шарттары бойынша  айыппұл санкциялары қарастырылған  болса, онда жабдықтаушымен мойындалған айыппұл сомаларына келесі бухгалтерлік жазба жүргізіледі:

   Д-т « Өзге  қысқа мерзімді дебиторлық қарыздар»  (алынуға тиісті айыппұл санкциялары) (1280)

   К-т «Басқа да  табыстар» (6280)

  Айыппұл санкцияларын  өтеу кезінде ақша қаражаттарын алу кезінде:

   Д-т «Ақша қаражаттары» (1010, 1040)

   К-т « Өзге  қысқа мерзімді дебиторлық қарыздар»  (алынуға тиісті айыппұл санкциялары) (1280)

  Өзін сатып алушыларына  белгілі мерзім ішінде тауарды  қайтаруға мүмкіндік баратын  сатушы-кәсіпорындар тауар қайтаруға резерв құру керек. Бұндай резервті құру үшін өткен тәжірибеден шыға отырып қайтарудың орташа пайызы қолданылады.

   Жабдықтаушыда  қайтарылған өнім бойынша операциялардың  көрініс табуы

    1) Комиссияға  берілген тауарлардың құнына:

  Д-т «Комиссияға берілген тауарлар» (1330)

  К-т «Қоймадағы  тауарлар» (1330)

    2) Комиссионермен  қайтарылған тауарлардың құны:

  Д-т «Қоймадағы  тауарлар» (1330)

  К-т «Комиссияға  берілген тауарлар» (1330)

   Дебиторлық қарыз  бойынша сыйақыларды төлеу мен өтеуге байланысты операциялар 2 бөлімнің 2100 «Ұзақ мерзімді дебиторлық қарыз» тобының 2170 «Алынуға тиісті ұзақ мерзімді сыйақылар» шотында есепке алынады. Бұл шотта дебиторлық қарыздың қозғалысымен байланысты операциялар көрініс табады:

• акция (қатысу үлесі) бойынша есептелінген дивиденттер;
• қаржылық жал бойынша есептелінген сыйақылар;
• берілген қарыз;
• алынған қаржылық инвестиция;
• сенімді басқару;
• басқа да есептелінуге тиісті сыйақылар.

  2170 шоты бойынша  аналитикалық есеп қарыз алушы,  вексель беруші, жалға алушы кәсіпорындар, инвестицияланған компаниялар бойынша және пайыздық қарыздың пайда болу уақытынан бастап жүреді [20].

Кесте-5 «Қазақтелеком» Акционерлік  қоғамының ұзақ мерзімді дебиторлық қарыздары

   Өзге дебиторлық  қарызбен байланысты операциялар 2180 «Өзге ұзақ мерзімді дебиторлық қарыздар» шотында көрініс табады. Бұнда келесілер көрініс табады:

• сәйкессіздікті, тауарлы-материалдық құндылықтардың толық келмеуін, нормадан тыс шығындарды анықтау кезінде жабдықтаушыларға, мердігерлерге, көлік ұйымдарына және басқа да ұйымдарға ұсынылған талаптар сомасы;
• сапасыз материалдарды қайтару;
• банк шоттарынан қатемен алынған сома;
• бюджетке артық төленген сома;
• төтенше жағдайдан болған залалдарды өтеу (сақтандыру келісім-шарты бой<span class="dash041e_0431_044b_0447_043d_044b_0439_