Коммерциялық банктердің депозиттік саясаты: құрылу негіздері мен дамуы («Цеснабанк» АҚ мысалында)

 

Жалпы өтімділік коэффициенті ықшамды өтімділікке жету үшін банктің активті-пассивті саясатының баланстылығын сипаттайды.

Банктің баланс көрсеткіштерін тиісті агрегаттар бойынша жіктеп аламыз. Жіктелген көрсеткіштер 2.7 кестеде  келтірілген.

 

Кесте 2.7.

«Цеснабанк» АҚ балансы көрсеткіштерін агрегаттарға жіктеу

 

Актив	01.01.2009 жыл		01.01.2010 жыл		Пассив	01.01.2009 жыл		01.01.2010 жыл
	cома	% үлесі	cома	% үлесі		cома	% үлесі	Cома	% үлесі
A I	24711	18,2	19523	11,1	П I	7858	5,8	14764	8,4
A II	14409	10,6	15050	8,6	П II	80313	59,2	119119	67,9
A III	86467	63,7	129433	73,8	П III	32411	23,9	25780	14,8
A IV	10061	7,5	11309	6,5	П IV	15066	11,1	15652	8,9
Жалпы	135648	100	175315	100	Жалпы	135648	100	175315	100

 

Енді есептелген агрегаттар белгіленген нормативтерге жауап  беретіндігін салыстырып көреміз. 2.8 кестеде  салыстыру нәтижелері келтірілген.

 

Кесте2.8.

«Цеснабанк» АҚ-ның баланс көрсеткіштерін агрегаттарға жіктеу

 

Норматив	2008 жыл	2009 жыл
A I ≥ П I	A I > П I	A I > П I
A II ≥ П II	A II < П II	A II < П II
A III ≥ П III	A III > П III	A III > П III
A IV ≥ П IV	A IV < П IV	A IV < П IV

 

Банктің өтімділігі ортамерзімді кезеңде бұзылған, яғни ортамерзімді міндеттемелер жоғары өтімді активтерден  көп. Бұл банктің тұтынушылар алдындағы депозит міндеттемелерін орындауға қиындық туғызуы мүмкін. Ал ұзақмерзімді өтімділік бойынша банктің төлемқабілеті бар.

Таратылатын жағдай бола қалған кезде банк өзінің акционерлері мен  инвесторлары алдында міндеттемелерін  жаба алмайды. Бұл норматив орындалмай тұр, яғни банктің өтімділігі қиын активтері  тұрақты міндеттемелерден кем болып  отыр.

Басқа жағдайлар бойынша  өтімділік коэффициентінің орындалуы корреспонденциялық шотты қолдауға жұмылдырылған 115,0 млн. теңге мөлшеріндегі табыс сомасын алумен байланысты болып отыр.

Өтімділік қаражаттарының жетіспеушілігі банк тұтынушыларының төлемді кешіктіріп төлеуімен байланысты болып отыр. Банк мерзімі өткен несиелерді қайтару бойынша шара қолданып, өтімді активтерді тартудың басқа көздерін қарастыру керек.

Банктің табыстары мен  шығыстарына талдау жасау үшін банктің  жиынтық табыстары туралы мәлімет  беретін 2.9 кестеге назар аударамыз.

Банктің жиынтық табысы туралы толық есеп Б қосымшасында келтірілген.

 

Кесте 2.9.

2010 жылдың 1 қаңтары бойынша  «Цеснабанк» АҚ жиынтық табыстары туралы есебі

 

Көрсеткіштер	01.01.2009	01.01.2010	Өзгеруі	%
Пайыздық табыстар	17 067 328	17 801 078	733750	104,3%
Пайыздық шығындар	(11 642 236)	(11 271 834)	370402	103,2%
Таза пайыздық пайда	5 425 092	6 529 244	1104152	120,4%
Комиссиондық табыс	2333121	2501474	168353	107,2%
Комиссиондық шығындар	(162811)	(197530)	(34719)	-
Таза комиссиондық пайда	2170310	2303944	133634	106,2%
Операциялық пайда/залал	(1002046)	1817332	2819378	-
Табыс/(залал) салық салуға дейін	(5 035 864)	819 925	5855789	-
Табыс/(залал) кезең бойына	(4 537 049)	506 157	5043206	-
Кезең бойынша жиынтық пайда	(4 081 522)	458 548	4540070	-

 

Банк 2008 жылы теріс көрсеткішпен, яғни залалмен шыққан болса, 2009 жыл бойында сол  залалды жауып қана қоймай, оның үстіне табыс алуға қолы жеткен.

Бұндай  көрсеткішке негізінен операциялық  қызметтен түсетін табыс арқылы жетіп отыр. Сонымен бірге банктің  таза пайыздық табысы алдыңғы жылға  қарағанда 20,4% өскен. Жыл қорытындысы бойынша комиссиондық табыс ала алғанымен, комиссиондық шығындар 2008 жылмен салыстырғанда 21,3% көбейген.

 

 

2.3 «Цеснабанк» АҚ-ның депозиттік операцияларын талдау

Еліміздегі  басқа коммерциялық банктер сияқты «Цеснабанк» АҚ-ы да «Қазақстан Республикасындағы банктер және банктік қызмет туралы» 31 тамыз 1995 жылғы күші бар Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына, Қазақстан Республикасы Ұлттық банкі және Қазақстан Республикасының заңдарына, нормативтік және құқықтық актілеріне сәйкес депозиттік саясат жүргізеді. Депозиттік саясат банктің құрылымдық бөлімшелеріне, барлық бөлімшелері мен филиалдарына, оның жергілікті және шетелдік еншілес ұйымдары үшін бірдей болып табылады.

«Цеснабанк» Акционерлік қоғамының депозиттік саясатының негізгі мақсаты қазіргі кезеңдегі депозиттік операцияларды ойластырып және баланстық түрде жүргізу болып табылады. Сонымен қатар республикалық нарықтағы мерзімді депозиттердің негізгі позицияларын ұстап қалумен бірге тұтынушыларға қызмет көрсету деңгейі және сапасын жоғарылату.

Банк  тарапынан жүргізіп жатқан депозиттік саясаттың ерекшеліктері мынада болып табылады:

• қабылданатын депозиттің максималды көлемі шектелмеген;
• депозиттер бір айдан бір жылға дейін және бір жылдан жоғары мерзімге қабылданады;
• депозитті келесі мерзімге ұзарту кезінде өткен циклға есептелген табыс салым қалдығына қосылады;
• банк ұтыс ойындары мен түрлі акцияларды жиі өткізеді;
• тұтынушылық несиені жеңілдіктер шартымен алу мүмкіндігі бар;
• тұтынушы өзіне ыңғайлы валютада (теңге, АҚШ доллары, евро) депозит аша алады.

«Цеснабанк»АҚ-ның шетел валютасындағы депозиттер қабылдауға құқығы бар. Банк еліміздің резиденттері мен бірге резидент емес тұлғалардың да салымдарын қабылдайды. Депозитті шетел валютасында қабылдауға валюталық кассасы бар филиалдар тартылады. Банкте тұтынушылар үшін әртүрлі валюталық және мультивалюталық депозиттер түрлері істеп шығылған. Бұл депозиттердің ерекшеліктері:

• депозиттер АҚШ долларында немесе басқа еркін айналымдағы валютамен қолма-қол және қолма-қолсыз жол арқылы қабылданады;
• депозит бойынша жарнаның минималды көлемі АҚШ-тың 50 доллары немесе Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің бағамы бойынша басқа валютада эквивалентпен жүргізіледі;
• валюталық депозитті ашқан  кезде  салымшыға белгіленген үлгідегі салымшы кітапшасын береді;
• валюталық депозиттің пролонгациясына рұқсат етіледі;
• салымшы депозитті мерзімі жетпей талап етуге құқылы, ол кезде депозит бойынша сыйақы төленбейді;
• депозиттік цикл аяқталған соң бірінші күнтізбелік күнде шотта валюталық сыйақы есептеледі;
• валюталық депозит бойынша салымшы кітапшасы біткен кезде салым бойынша шотты жабу тәртібіне сай шот салымшының өтініші негізінде жабылады.

Қолма-қол  валютамен жұмыс істеу құқылы филиалдар тізімі «Цеснабанк»АҚ-мен бекітіледі. Егер де филиал қолма-қол валютамен жұмыс істеуге құқығы жоқ болса, онда барлық кассалық операциялар қабылдау бойынша операция үшін берілген валютаны сату курсы бойынша, операция жасалған күнге шоттан ақша алу бойынша операция үшін берілген валютаны сатып алу курсы бойынша теңгеде жүргізіледі.

«Цеснабанк» АҚ өз бәсекелестеріне  қарағанда салымшылар үшін бірқатар артықша қызметтер ұсынады және банк депозиттерінің басқа коммерциялық банк депозиттерінен ерекшеліктері мыналар болып табылады:

• алғашқы жылда қызмет көрсетуі тегін «VISA» төлем карточкасын алу мүмкіндігі;
• тұтынушыға лайықты формада, сондай-ақ карт-шотқа аудару арқылы сыйақыны алу мүмкіндігі қамтылған;
• аударылған сыйақыны капиталдандыру мүмкіндігі;
• тұтынушы шотты қолма–қол ақшамен де, қолма–қол ақшасыз да, сондай–ақ карт–шоттан немесе дербес шоттан ұзақ тапсырыс бойынша да толықтыра алады;
• шот бойынша көшірмені тұтынушыға ыңғайлы формада келісілген мерзімде алу мүмкіндігі;
• депозиттердің кейбір түрлері бойынша бір валютадан екінші валютаға конвертация жүргізу, сыйақыны жоғалтпай–ақ депозиттен ішінара ақша алу және аударылған сыйақыны сақтау мүмкіндігімен депозитті алдын ала бұзу мүмкіндігі қарастырылған;
• «VISA» төлем карточкасы бойынша депозит сомасынан 90%-ға дейін несие лимитін алу мүмкіндігі бар.

«Цеснабанктің» депозиттер бойынша сыйақыны есептеу және төлеу тәртіптеріне келсек, талап етілгенге дейінгі салым бойынша бастапқы және қосымша жарна сомасына сыйақы есептеледі және олар банктің бухгалтерлік балансында көрсетіледі. Депозиттер бойынша сыйақы сомаларын есептеу компьютерлік арнайы бағдарламада жүргізіледі. Филиалдарда есептелген сыйақы туралы жазуларды енгізу компьютерлік бағдарламадағы есептеулер туралы мәліметтермен сәйкестендіріледі және олар сәйкес келгенде салымшының салым кітапшасына тіркеледі. Кіріс операциялары кезінде есептелінген сыйақы сомалары "Есептелген сыйақы" деп аталады. Шығыс операциялары кезінде есептелген сыйақы "Есептен шығарылған сыйақы" деп аталады.

Пайыздық  мөлшерлеме салымның толық теңге сомасына ғана сыйақы ретінде есептеледі. Салымшы келген кезде капитализацияланған сыйақы сомасы салым кітабына жазылады.

Депозиттік  шоттың жекелеген түрлері бойынша  табыс мөлшері салым мерзіміне, сомасына, шоттың қызмет ету ерекшелігіне, қосымша қызмет ететін көлеміне және сипатына, тұтынушының салым шарттарын орындауына байланысты болып келеді.

«Цеснабанк» АҚ-ның қолма-қолсыз жолмен түскен сомаларды салымға есептеу тәртібі төмендегідей:

• қолма-қолсыз жолмен салымға түскен сомаларды есепке алу бойынша барлық операциялар филиал операторымен жүргізіледі;
• салым  бойынша  шоттарға  тұрғындардың  ақшалай  табыс сомаларын аудару (еңбекақы, зейнетақы, жәрдемақы және тағы басқа табыстар) өтініш негізінде жүргізіледі, әртүрлі жеке меншік формалы  ұйым  және  кәсіпорын  жұмысшыларының  ұжымдық шешіміне сәйкес немесе төленген орны бойынша толтырылады;
• осы   жұмысты   орындағаны   үшін   филиалмен   төленетін комиссиондық   сыйақы   көлемі,   аудару   мерзімі   және   тәртібі кәсіпорындар мен ұйымдар облыстық филиалмен жасаған келісім-шартта көрсетіледі.

Келісім-шартты кәсіпорын немесе ұйым жұмысшылары өздері жасай алады, бұл жағдайда комиссиондық сыйақылар олардың табысынан ұсталынады.

«Цеснабанктің» сырттан тартылған қаражаттарының негізгі бөлігі болып жеке тұлғалар мен заңды тұлғалардың депозиттері табылады. Депозиттік операцияларды ұйымдастыруға кететін шығындар мөлшері неғұрлым аз болса, соғұрлым банктің табысы көп болады. Әрине, банктің табысы тек осы шығынмен ғана емес, сонымен бірге несиелік сыйақының мөлшеріне де байланысты болады.

Банктің сырттан тартылған қаражаттарының құрылымы төмендегі 2.4 суретте көрсетілген.

 

 

Сурет 2.4. 2010 жылдың 1 қаңтары бойынша «Цеснабанк» АҚ-ның міндеттемелері құрылымы.

 

Суреттен көріп отырғанымыздай, сырттан тартылған қаражаттардың көп бөлігін – 74,6% немесе 119119,2 млн. теңгесін депозиттер құрайды. Бұның ішінде жеке тұлғалардың салымының үлесі 36639 млн. теңге, немесе барлық міндеттемелердің 22,9%.

«Цеснабанк» АҚ депозиттік қызметті жүзеге асыруда тұтынушылардың әр тобының ерекшелігін ескереді. Банк пен тұтынушы арасындағы тиімді қарым-қатынастар банк депозиттік саясатының нәтижелі жүргізілуінің кепілі болып отыр.

Енді «Цеснабанк» АҚ-ның  соңғы жылдарындағы жеке тұлғалар депозит  қалдықтарына назар салып, талдау жасап  көрейік. 2.10 кестеде «Цеснабанктің» жеке тұлғалар салымдарының 2003 жылдан 2011 жылға дейінгі аралықтағы жыл басына қалдық сомалары келтірілген.

 

Кесте 2.10.

«Цеснабанк» АҚ-ның жыл  басына жеке тұлғалардың депозит  түрлері  бойынша салым қалдықтары               млн. теңге

 

	01.01.2003	01.01.2004	01.01.2005	01.01.2006	01.01.2007	01.01.2008	01.01.2009	01.01.2010	01.01.2011
Барлық салымдар	2391	3561	4594	6564	15991	27829	27478	36639	59401
Теңгеде	409	1280	3082	4199	12559	20551	19062	21768	39585
шетел валютасында	1982	2281	1512	2365	3432	7277	8417	14871	19816
Талап етілгенге дейін	145	243	442	848	1518	2254	2405	3191	4847
Теңгеде	89	177	381	776	1357	2043	2245	2909	4478
шетел валютасында	56	66	61	72	161	210	160	282	369
Жинақ салымдар	-	88	47	604	1938	2815	1982	1477	3022
теңгеде	-	42	41	593	1846	2689	1844	1185	2889
шетел валютасында	-	47	6	10	92	126	138	292	133
Мерзімді салымдар	2246	3230	4105	5113	12535	22761	23091	31971	51533
теңгеде	320	1061	2660	2830	9356	15819	14972	17674	32219
шетел валютасында	1926	2168	1446	2283	3179	6941	8119	14298	19314