Радиациялық барлау туралы түсінік

 

Жоспары:

 

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім

1) Радиациялық барлау туралы түсінік

2) Радиациялық барлау аспаптары

3) Радиациялық пост құрамындағы барлаушының іс-   әрекеті

4) Радиациядан қорғау шаралары.

ІІІ. Қорытынды бөлім

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

    Атом энергиясы – адам өмірінде маңызды орын алады. Энергия жеткілікті болғанда қоғамның дамуы қарыштап алға басады. Оған жиырмасыншы ғасыр дәлел. Бүгінгі күнгі негізгі энергия қоры болып саналатын – көмір, мұнай, газ бір кезде өзінің шегіне жетуі мүмкін. Соны болжай білген ғалымдар энергия көзін ашты. Бұл – атом энергиясы. Атом энергиясы адам өмірінде кең қолданылатын энергия түріне айналып келеді. Бұл энергия түрімен жұмыс істегенде, оның адам ағзасына тигізетін әсерін және соған байланысты физиологиялық өзгерістерді біліп, денсаулықты сақтау маңызды мәселе.

    Биологияның барлық салаларының табиғи құбылыстарымен тығыз байланысты өріс алтынын ғылымның бүгінігі даму деңгейі айқын көрсетіп отыр. Өсімдіктер күн сәулесінің энергиясын өзіне сіңіріп, тіршілігін жалғастырса, жануарлар және адам организміндегі физиологиялық құбылыстардың өтіп тұруы да энергияны қажет етеді. Табиғи энергияның тым жоғары немесе төмен болуына байланысты тірі организмнің пайда болып, дамып, күрделенуі немесе Жер бетінен жойылып кетуі эволюциялық кезеңдерде кездесіп отырған.

   Табиғи энергия және жасанды энергия /атомнан алынған/ әсерлері қатарлас келсе, онда тірі организмнің  өмір сүруіне қауіп туатынын оқымыстылар зерттеулерінде ғылыми тұрғыдан дәлелдеп берді.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

   Радиациялық барлау — жергілікті жердің, ауа кеңістігінің, акваториялар мен әскери объектілердің радиоактивті зақымдану сипаты, ауқымы мен дәрежесі, сондай-ақ ядролық оқ-дәрілерді сақтау (өндіріс) орындары туралы мәліметтер алу.

   Радиациялық барлау әскерлердің (күштердің) ұрыс қимылдарынын барлық түрлерінде ұйымдастырылады. Оны радиациялық және химиялық барлау бөлімшелері, ұшақ (тікұшақ) экипаждары, сондай-ақ радиациялық барлау аспаптарын қолдану арқылы барлық әскерлер (күштер) тектерінің барлау бөлімшелері және бақылаушылары жүргізеді.

   Акваторияны радиациялық барлауды арнайы (рейдтік) кагерлер, ұшақ (тікұшақ) экипаждары, ал әуе кеңістігін радиациялық барлауды арнайы дайындалған ұшақ (тікұшақ) экипаждары жүргізіледі.

Радиация және олардың түрлері

   Радиация латын тілінде радиус-сәуле деген сөз.

   Радиацияға күннің сәулесі, ғарыштық сәуле, жердің табиғи радиоактивтік заттарының сәуле шығаруы және жасанды радиоактивті изотоптар жатады.

   Галактикалық ғарыш  сәулелерінің, құрамында протон  ағымдары /85%/,  альфа-бөлшегі, яғни  гелий /13-14%/, электрондар және  гамма - кванттары бар. Сол сәуле  бөлшектерінде энергия өте жоғары. Жердің радиациялық белдеуі сыртқы  және ішкі зоналардан тұрады. Ішкі зонасында 40 Мэвтен астам  энергиясы бар электрондардан  тұрады. Бұл энергия атмосфера  қабатынан  өткеннен соң   Жер бетінде байқалады. 

   Күннің ғарыштық  сәулелерінің құрамында протондар   және альфа- бөлшегі бар. 

   Ғарыштық сәулелері  және жердің табиғи радиоактивтік  заттарының сәулеленуі табиғи  радиациялық фон құрады. Табиғи  радиациялық фон Жер бетіндегі  бүкіл тірі жәндіктерге, жануарларға,  адамға және өсімдіктерге әсерін  тигізеді.Оны зерттейтін ғылым  саласын гелиобиология дейді.

   Жердің табиғи  радиоактивтік заттарының сәуле  шығаруы барлық химиялық заттарға  байланысты болмайды. Әр түрлі  элементтердің табиғи 50 радиоактивті  изотобы бар. Көпшілік элементтердің  тек біразы ғана радиоактивті. Кейбір химиялық элементтерде  тұрақты изотоптар жоқ, олар  түгелдей радиоактивті, мысалы, уран, торий, радий, полоний және  т.б. Бүлардың атомдарының ядросы  өздігінен ыдырап, гамма – кванттық  және корпускулярлық сәулеленеді.

   Изотоптар деп  бірдей қасиеттерімен, бірақ атомдық  салмақтары әр түрлі химиялық  элементтерді айтады /грекше –  изос – бірдей, тең; топос –  орын/. Мысалы, уран 235 және уран 238 –  изотоптар.

   Изотоптар ядрода  нейтрондар санының әр түрлі  болуына байланысты өзара айырмашылығы  бар атомдар. Оларда пратондардың  саны бірдей. Мысалы, темір атомының  ядросында 26 протон бар, ал  нейтрондар саны 54 және 61. Изотоптарда  28/-54\26-ге\ден 35\61\26-ге дейін болуы  мүмкін.

   Атомның және атом  ядросысының құрылысын анықтап,  зерттеу ядролық құбылыстар заңын  ашып, ядролық реакцияларды жүргізіп, жасанды радиоактивтік изотоптар  алуға мүмкіндік берді.

   Ядродағы құбылыстық  айналымды зерттеу атом ядросының  тау-сылмас энергия бұлағы екенін  көрсетті. Бұл энергия ядролық  реакция кезінде ядролық сәлелену  бөлініп отырады.

   Ең алғаш 1942 жылдың  желтоқсан айының 2 күні өту құбылысын  басқаруға мүмкіндігі  бар тізбектелген  реакция алынды. Бұл күні атақты  физик Энрико Ферми жасап шығарған  бірінші ядролық реактор өзінің  жұмысын бастады. Осы күннен  атом  энергиясын бейбітшілік  және соғыс мақсатында практикалық  қолдану басталды.

   Физика оқымыстылары  және инженерлер атом  энергиясын  пайдалануды зерттеп ұсынғандығы  мақсатты - қазба отын түрімен  бәсекелесуге қабілетті қауіпсіз  және сенімді энергия көзін  жасау болды.

   Ядролық реакторды  қолдану арқылы кез келген  химиялық элементтің және Жер  қабатында жоқ элементтердің  изотобын жасау мүмкін болды. 

   Жасанды радиоактивтік  изотоп биологияда және медицинада  жиі қол-данылады. Оны қолдану  тәсілдерін изотоптық тәсіл \изотопный  метод\ және таңбаланған атомдар  тәсілі \метод меченых атомов\деп  атайды.

   Иондық сәуленленудің биологиялық маңызы өте жоғары.

  

Радиациялық барлау аспаптары.

ИД – 1 мөлшері өлшеуіштердің  толымы.

 

Радиациялық барлау аспаптары түрлі объектілердің зақымдану дәрежесі мен радиация деңгейін табуға, сондай-ақ сәлелендіру мөлшерін өлшеуге арналған. Олардың көбінде радиоактивті сәуле шығаруды табу және өлшеуде ионизациялық әдісті пайдаланады.

Бұл әдіс радиоактивті сәуле шығару қасиеттерінің  бірін пайдалануға негізделген  – олардың өздері таратылатын  ортаны ионизациялау қабілетін, яғни, нейтралды молекула немесе атомдарды  буға ыдыратуды көрсетеді. Егер газдың тұйық көлемін алып, оған электр кернеуін қосса, онда сәулелендіру кезінде  пайда болған электрон мен иондар реттелген қимылға келеді: біріншілері - анодқа, екіншілері – катодқа жылжиды. Осының нәтижесінде электродтар  аралығында ионизацияланған ток  пайда болады, оның көлемдегі радиоактивті сәулелену мөлшерінің қуатына тура пропорционалды болады. Ионизацияланған  ток күші бойынша радиоактивті сәулелену  қарқындығын анықтау керек.

Сәулеленуді дозиметриялық бақылау үшін ИД-1 мөлшерінің жалпы әскери өлшеуіші, ИД-11мөлшерінің дербес өлшеуіші, ДП-22толымынан  алынған өлшеуіштер мен ДП-70МП мөлшерінің дербес химиялық өлшеуіштері пайдаланылады.

ИД – 1 мөлшері өлшеуіштердің  толымы жеке құрамның ұрысқа қабілеттілігін бағалау мақсатында алған аралас гамма нейтронды сәулеленумен жұтылған гамма мөлшерін өлшеуге арналған.

 

ИД-1дозасын өлшеуіш толымы: 1-ИД-1 дозасын өлшеуіш, 2-заряд құрылғысына арналған ұя,     3-құты, 4-окуляр, 5-ұстағыш, 6-қорғауыш, 7-ЗД 6-ның зарядты құрылғысы,  8-зарядты-контактілі ұя, 9-зарядты құрылғысының тұтқасы, 10-бұру айнасы.

Аспап толымына 10 ИД-1 мөлшері өлшеуіштер мен ЗД-6 зарядты құрылғысы кіреді. ИД-1 мөлшері өлшеуіші 100рад/секундке дейінгі мөлшер қуаты кезінде 20-дан 500 радиусқа дейінгі диапазондағы аралас гамма нейтронды сәулеленудің жұтылған мөлшерін өлшейді. Өлшенетін мөлшер есебі өлшеуіштің ішінде орналасқан шкала бойынша жүргізіледі.

ИД-1дозасын өлшеуіш толымымен жұмыс істеу тәртібі:

• ЗД-6 тұтқасын ұстап тұрып, ИД-1 айналдыра, тұтқадағы үш қырлы зат көмегімен бітеуішті бұрап алу керек;
• ЗД-6 тұтқасын «Түсіру» тілі бағытымен тірелгенше бұрау керек;
• ИД-1-ді ЗД-6-ның зарядті-контактілі ұясына кигізіп, окулярмен бақылай отырып, айна бұрылуы арқылы шкаланың максимальді жарықтандырылуына жету қажет;
• өлшеуішті басып, окулярмен бақылай отырып ИД-1шкаласында жіп бейнесі «0» белгісіне қойылғанша тұтқаны «Заряд» тілі бағытымен бұрау керек;
• өлшеуішті ұядан шығарып, оны жарыққа бағыттай отырып жіп орнын тексеру керек; тік жағдайда жіп бейнесі «0» белгіде болуы керек;
• ИД-1 бітеуішін бұрау керек.

Басқа өлшеуіштер тұтқаның бір шеткі жағдайынан келесіге дейін 10 - 15 толық зарядталмаған немесе 3 - 4 толық зарядталған өлшеуіштерді тұтқаны бастапқы жағдайына қайтармай заряд беру арқылы «Заряд» тілі бағытымен тұтқаны бұра отырып зарядталады. Заряд алғаннан кейін ИД-1 –дің соңғы өлшеуішін алып, тұтқаны «Түсіру» тілі бағытымен тірелгенше бұрау керек.

ИД-1 ионизациялайтын сәулелену әрекеті  аймағында жұмыс істеу уақытында киім қалтасында болады.

ИД-1 көрсеткіштерін есептеу кезінде, гамма-нейтрон  сәулелену мөлшерін шкаладағы жіп бейнесі арқылы анықтайды. ИД-1 көрсеткішіне жіп бүгілу әсерін болдырмау үшін, есепті жіп бейнесінің тік жағдайы кезінде жүргізу қажет.

ДП – 22В мөлшері  өлшеуішінің толымы.

ДП – 22В мөлшері  өлшеуішінің толымы гамма сәулеленудің жеке дозаларын өлшеуге арналған.

ДП – 22В мөлшері өлшеуішінің  толымы тура көрсететін елу ДКП - 50А  мөлшері өшеуішінен және ЗД-5 зарядтау қондырғысынан тұрады.

Әрбір дозиметр алюминий құймасынан автоқалам түрінде жасалған.

Аспапты жұмысқа дайындау: қорек көзін және мөлшер зарядын токқа қосу.

Қорек көзін токқа қосу кезінде:

• потонциометр тұтқасын тірелгенше солға қарай бұру керек;
• қорек бөлігіне 1,6-ПМЦ-У-8 (145У) екі элементін орналастырып, оларды таңбаға сәйкес токқа қосу керек;
• қорек бөлігін қақпақпен жауып, бұранда арқылы бекіту керек.

 

ДКП-50А доза өлшеуішінің  жарма көрінісі:

1-окуляр; 2-шкала; 3-корпус; 4-платиналанған  жылжымалы жіп; 5-ішкі электрод; 6-конденсатор; 7-қорғаныш оправа; 8-әйнек; 9-ионизацияланған камера; 10-объектив; 11-ұстағыш; 12-үстіңгі тығын.

    ДКП  - 50А мөлшер өшеуішті жұмысқа дайындау:

• мөлшер өлшеуіштен қорғаныш оправаны (7) және зарядты құрылғының «Заряд» ұясынан қорғаныш қақпақты (6) бұрап шығару керек;
• потенциометр тұтқасын (4) шегіне жеткенше солға бұрау керек;
• мөлшер өлшеуішті «Заряд» ұясына (5) енгізіп, тірелгенше басу керек, бұл кезде көмескі жарық пен жоғары кернеу беріледі;
• окулярмен (1) бақылай отырып, тұтқаны (4) айналдыру арқылы мөлшер өлшеуіш шкаладағы (2) жіп бейнесін нөлдік бөлікке қою керек;
• мөлшер өлшеуішті ұядан шығарып, жарықта жіп жағдайын тексеру керек – жіптің тік жағдайында оның бейнесі шкаладағы нөлдік бөлікте болады; мөлшер өлшеуіштің қорғаныш оправасы мен қорғаныш қақпақты «Заряд» ұясына бұрап бекіту керек.

 

Радиациялық пост құрамындағы барлаушының  іс-   әрекеті

 

Поста бақылаушы үшін орын және жеке құрамға  арналған таса жабдықталады. Бақылаушыға  арналған орын бақыланатын объектіні  жақсы шолуды қамтамасыз ететіндей  болуы керек.

Радиациялық бақылау постының міндетін АҚ штабының бастығы белгілейді. Міндеттер қою кезінде оның көрсететіндері: пост құрамы; орналасу орны; бақылау секторы; не нәрсеге көңіл аудару керектігі; бақылау нәтижелері жайлы мәліметтердің реті; тапсырманы орындауға дайындық уақыты. Пост бастығы тапсырма алған соң жеке құрамды жинауды, мүлік қабылдауды ұйымдастырады, бағынышты адамдарға міндеттер түсіндіреді, бақылау ретін, пост жабдықталуын анықтайды, аспаптардың жөндемділігін тексеріп, бақылаушылар әрекетіне басшылық жасайды. Сондай-ақ пост бастығы бақылаушының кезекшілік міндетін атқарады.

Бақылаушы кезекші көрсетілген жерде табан  аудармай болуы, әуе және жер үсті жағдайларының өзгерістерін тексеріп отыруға, жағдайдағы барлық өзгерістер туралы деректі тез пост бастығына хабарлап, оның нұсқауы бойынша әрекет етуге міндетті.

«Әуе дабылы!» сигналы бойынша постың жеке құрамы тасаны иемденеді, ал бақылаушы кезекші бақылауын жалғастыра береді.

Бақылаушы радиациялық барлау аспабын іске қосылған күйде ұстайды және оның көрсетілуін байқап отырады. Радиоактивті жауын-шашын түскен кезде ол аспап  көрсетулері бойынша радиация деңгейін анықтап, ол жайлы пост бастығына  мәлімдейді және пост бастығының бұйрығы  бойынша радиоактивті зақымдануы жайында  хабарлау белгілерін береді. Содан  кейін газтұмылдырықты, теріні қорғау құралдарын киіп, аспап көрсетулерін үздіксіз бақылауын жалғастыра береді. Барлаушы радиация деңгейі көбейге жағдайда пост бастығына баяндайды да, оның рұқсатымен панаға барып тасаланады.