Цифровые аппараты казакша

Фотограмметрия (Фото – сәуле, гр. gramma — жазу және метрия – өлшеу, яғни сәулені жазып өлшеу) — әр түрлі объектілердің фотосуреттегі кескіні бойынша олардың кеңістіктегі орналасу қалпын, пішінін, мөлшерін анықтау әдістерін зерттеумен айналысатын техникалық пән. Фотограмметрия өңдеулер үшін қажетті фотосуреттер арнаулы фотоаппараттардың көмегімен жер бетінде, ұшақтан, тікұшақтан,ғарыш кемесінен, т.б. түсіріледі. Жазық объектінің мөлшері мен конфигурациясын анықтау үшін жеке фотосуреттерді пайдалануға болады. Ол үшін суретте кескінделген объектінің кем дегенде үш нүктесінің (тірек нүктелері) координатасын білу қажет. Бұл жағдайда суретті оптик немесе графиктік тәсілмен түрлендіруге және көлденең немесе тік координаталық жазықтықта түсірілген объектінің ортогоналды проекциясына сәйкес келетін кескінді алуға болады. Объектінің әр түрлі нүктелерінің кеңістіктік орналасу қалпын анықтау үшін олардың әрқайсысы кеңістіктің әр түрлі нүктелерінен кем дегенде екі рет суретке түсіріледі. Бұл жағдайда екі суреттің де ішкі және сыртқы бағдарлау элементтерін немесе ішкі бағдарлау элементтері мен үш тірек нүктесінің кеңістіктік координаталарын білу қажет. Аэрофототүсірім кезінде қажетті тірек нүктелерін фотограмметриялық тор (фототриангуляция) құру жолымен анықтауға болады. Фотограмметрия топографиялық карталарды жасауда, орман шаруашылығында, геологиялық іздеу жұмыстарында, архитектуралық ескерткіштер мен ғимараттардың деформациясын зерттеу кезінде, жол оқиғаларын, мұздықтар қозғалысын, топырақ эрозиясын ,теңіз  толқуын, тау жыныстарының жатысын зерттегенде т.б. кеңінен пайдаланылады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аэрофотоаппарат – ұшақтан немесе қандай болса да басқа ұшатын аппараттан жергілікті жерді суретке түсіруге арналған оптикалық-механикалық аппарат. Аэрофотоаппарат негізінен, алынатын аэрофотосурет мөлшерімен және объективтің фокустық қашықтығымен сипатталады. Қазіргі кезде аэрофотосуреттердің мынадай мөлшерлері қабылданған: 18x18 және 30x30 см.

Аэрофотоаппарат фокустық қашықтығының шамасына қарай : қысқа фокустық (100 мм-ге дейін), орташа фокусты ( 100-ден 500 мм-ге дейін) және ұзын фокусты (С 500 мм-ден артық) болып бөлінеді.

Түсіру бұрышына қарай аэрофотоаппараттар: тар бұрышты (2W<50°), орташа (2W<80°), кеңбұрышты (2W>110°), аса кеңбқрышты (2W>150°).

 

Аэрофотоаппараттың негізгі бөліктері:

1) аэрофотокамера – конус (объектив пен бекітпесі бар) пен кассетаны тұтастырып қосатын тұтастай металдан жасалған тұрқы; кейбір Аэрофотоаппараттың объективтерінің әр түрлі фокустық қашықтығы бар екі-үш ауысымдық конусы болады;

2) кассета ені 19 немесе 30 см аэроүлдірдің 60 м-ін сыйдырады, бұл мөлшері 18x18 см – 300 немесе мөлшері 30x30 см 190 аэрофотосурет алуға мүмкіндік береді; соңдай-ақ ені 19 см, 120 м аэроүлдірге арналған кассеталар бар;

3) аэрофотоқондырғы ұшақта (амортизациялық құрылғысымен бірге ) Аэрофотоаппаратты бекіту және ұшақтың винтомоторлы топтарының жұмысы кезінде аэрофотоаппараттың дірілін болдырмау үшін қолданылады; қазіргі кезде үш дәрежелі гироскопты қолдануға негізделген гиротұрақтандырғыш аэрофотоқондырғылар қолданылады, олар Аэрофотоаппараттың оптикалық осінің тік жағдайдан ауытқу бұрышын едәуір азайтады;

4) басшылық аспабы — аэрофотокамера тетіктерінің жұмысын автоматгы басқаратын аспап (түсіру кезеңдері арасындағы аралықтар, үлдірді қайта орау және тағы да басқалары); онда осы тетіктердің жұмысын бақылау да шоғырландырылған.

Атқаратын міндетіне қарай аэрофотоаппараттар топографиялық аэрофотоаппарат және барлаулық аэрофотоаппарат болып екіге бөлінеді.

Топографиялық аэрофотоаппараттар топографиялык карталарды жасау мақсатында аэрофототүсірістер жүргізуге арналған. Олар бейнені құрудың жоғары дәлдігімен ерекшеленеді. Аэрофотосуреттер мөлшері 18x18 см. Ең жиі қолданылатын фокустық қашықтықтар 70, 100, 140 және 200 мм. Фотоүлдір шыныға қысумен тегістеледі, тегістелмеу 20 мкм- ден аспайды, шыны объектив тобына кіреді. Минималь экспозиция 1:1000 с. Топографиялық аэрофотоаппараттың аэрофотосуреттерін фотограмметриялық өндеу кезінде қажетті ақпаратты тіркеуге арналған құрылғысы болады.

Барлаулық аэрофотоаппараттарға жататын саңылаулы аэрофотоаппаратпен суретке түсіру топографиялық аэрофотоаппараттардағы сияқты жеке кадрлармен емес, жылжымайтын тар саңылау артында жергілікті жер бейнесінің жылжу жылдамдығына тең жылдамдықпен жылжитын фотоүлдірге үздіксіз жүргізіледі. Әрбір кезеңде жергілікті жердің үшу сызығына көлденең тар жолағы суретке түсіріледі. 

Экспозиция саңылаудың енін өзгертумен реттеледі. Аэрофототүсіріс кезінде саңылаулы аэрофотоаппаратта бойлық қайта жабуға үлдір шығын болмайды. Демек, бір фильммен үлдір ұзындығының түсіру масштабы бөлімінің көбейтіндісіне тең бағытжол ұзындығын түсіруге мүмкіндік бар. Сондықтан саңылаулы аэрофотоаппарат аэрофототүсіріс темір жолдар мен тас жолдарды, құбырларды, электр желілерін салумен байланысты іздестірулер кезінде және баска да көптеген құрылыстарды салғанда қолданылуы мүмкін.  Панорамалық аэрофотоаппаратта фотоүлдір цилиндрлік бет бойынша орналастырылады. Фотоүлдірге сәуленің әсерін тигізу саңылаулы аэрофотоаппараттағы сияқты тар саңылау аркылы жүргізіледі. Сканерлеу кезінде аэрофотоаппараттағы үлдір жылжымайтын жағдайда болады, ал оның беті алдында саңылау жылжиды. Бір мезгілде сонымен біртұтас сияқты объективтің оптикалық осі саңылау жазықтығына барлық уақытта перпендикуляр болатындай болып жылжиды. Сонымен катар объектив жылжымайтын, ал сканерлеу айналатын призмалар немесе айналар арқылы жүргізілетін панорамалық аэрофотоаппараттар бар. Панорамалық аэрофотоаппараттың жақсы жағы көру аясының бұрышы үлкен, осыған байланысты ұшу сызығынан жан-жаққа горизонттан-горизонтқа дейін жергілікті жердің кең жолағын суретке түсіруге мүмкіндік туады. Панорамалық аэрофотоаппарат іздестіру және барлау мақсатында қолданылады.  Көпобъективті аэрофотоаппарат — бір тұрқыда екі және одан да артық объективтер саны бар аэрофотоаппарат. Объективтер саны екеуден артық аэрофотоаппарат аэрофототүсіріс кезінде орталық объективтің  оптикалық осі тік жағдайда болатындай етіп құрастырылған. Аэрофотоаппараттың баска объективтерінің оптикалық осьтері тік сызықтан қайсыбір тұрақты бұрышқа ауытқыған. Орталық аэрофотосурет пландық, ал бүйірліктері перспективалық болып шығады. Тербелмелі құрылғыдағы аэрофотоаппарат орнатылған арнайы ауытқитын құрылғы суретке түсіру кезінде объективтің оптикалық осіне тік сызықтан кезекпен тік және белгілі бір бұрышқа ауытқыған жағдайға келтіріледі. Аэрофотоаппарат ұшу сызығына перпендикуляр жазықтықта тербеледі. Осының нәтижесінде бағытжолда аэрофотосуреттер пландық, оңға перспективалық, пландық, солға перспективалық, қайтадан пландық және тағы да басқалары осы ретпен кезектестіріледі.

Аэрофотосурет – ұшақтан немесе басқа ұшатын аппараттан алынған жергілікті жердің суретке түсірілген бейнесі. Геометриялық жағынан Аэрофотосурет орталық (немесе басқа) проекциялы болып саналады, оның проекциялау ортасы аэрофотоаппарат объективінің артқы торап нүктесі болады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аэрофотоаппараттардың даму кезеңдері бойынша жіктелуі

1. АФА –ТЭ  аэрофотоаппараты.

Аэрофотокамераның суретке  түсіретін кадрының пішіні 18*18 см. Бұл  топографиялы, электрлі аэрофотоаппарат түріне жататын аэрофотокамераны 1940 жылдардың срңында ЦНИИГАиК С.П.Шокин мен Г.Г. Гордонның басшылығымен жасалған, кейінірек В.Б. Ильин мен В.Д.Дервиздің басшылығымен АФА-ТЭС  - тегістейтін шынысы бар жетілдірілген түрі шыққан.  АФА –ТЭ  аэрофотоаппараттарының фокус ара қашықтықтары 55, 70, 100, 140, 200, 350, 500 мм болып келеді.

Дүниежүзіндегі ең бірінші  ұшақтан түсірілген маршрутты және ауданды түсіріске арналған АФА-ты  орыс әскери инженері В.Ф. Потте ойлап  тапқан болатын.  В.Ф.Поттемен  ойластырылған  фотоаппарат  ұшақтан түсіруге ғана арналған. Оның тәжірибелері 1911ж. Гатчин аэродромында өткізілген.Ол әлемдегі ең алғашқы жартылай автоматтандырылған, қабыршақты және бірдискті бектпесі бар фотоаппарат болды. Форматы 13 х 18см болған. Фокус арақашықтығы 21 см болатын. Бірінші дүниежүзілік соғыс  кезінде барлау жұмыстарында қарастырылған  және бұл фотоаппарат арқылы  топографиялық карта жасау мақсатында алғашқы кәсіби аэрофототүсірістер орындалған.

 

     

АФА - аэрофотоаппарат ұшақтармен жер беті жазықтығын фототүсiру үшiн  арналған және басқа ұшақтар. Аэрофототүсiру мына мақсаттарда өндiріледі:

– топографиялық карталарды құру үшін;

– жердi зерттеу үшін;

– метеорологиялық жағдайларды  зерттеу үшін;

– геологиялық жағдайды зерттеу үшін;

–шөптесiн жамылғыларды(ормандар )  және т.б. зерттеу үшін;

Аэротүсірісті өндіру нәтижесінде  суреттер аламыз,   кейін олар  зерттеуді  және қойылған міндеттерді  шешу үшін зерделеніп шифры анықталады, дешифрланады.  Аэрофотоаппарат  объективінің  осьтеріне орналасуына   байланысты  аэротүсірістер  жоспарлы (плановая) және перспективті болып  бөлінеді.

Жоспарлы (плановая) аэротүсірісте  объектив осі  тік (отвесно) орналасады ± 3^о  рұқсатымен.

Перспективті  аэротүсірісте  объектив осі  вертикальға қатысты  әр түрлі орналасуы мүмкін.

        

 

АФА- ТЭ  аэрофотоаппаратына техникалық мінездеме

АФА - ТЭ кадр форматы — 18x18 см. Қолданбалы рама жақтарының ортасында механикалық координаталық белгілері бар және екі бұрышында сағат пен деңгей тіркеуіштері орналасқан.

АФА – ТЭ таспасы ені 19 см аэропленкаға есептелген. Шарғыға (катушка) 60 м аэропленка оратылады, оның қалыңдығы -—-0,18 мм.  Қайта қуаттаусыз  300ге жуық сурет түсіруге мүмкіндік береді. Пленканың орын ауыстыруы реттеу жүйесі тетік арқылы орындалады, мұндағы аэропленканы тартушы орағыш шарғы болып табылады. Пленка кесiндiсiнiң бiр айналымына қайта оралатын ұзындық тұрақтығы сызықтық  реттегiшпен  қамтамасыз етiледi.  

АФА – ТЭ таспасында аэропленканың  орын ауыстыруы  мөлшері 190мм, дәлдігі ±2 мм тең болып келеді. Аэропленканы жазықтықта тегістеу  таспаның қысатын тақтасына тартылуымен жүзеге асады. Қысатын тақтаның беті жазықтықтан минималды (±0,01 мм)% шегінуге ие болады. Аэропленканы тегiстеу алдында қысатын тақта пленканы қолданбалы рамаға қысады, ал пленка қосымша керiлiске ұшырайды.

Сапалы тегiстеу үшiн қажеттi вакуумның 30дан  80 см шамасы    аралығындағы болады. аэропленканың  сортына байланысты.

АФА – ТЭ автоматты жұмыс iстейтiн болып келеді, циклдiң  ұзақтығы  2 – 3 с.  АФА жұмыс  істеу  айналымы көрмеге қоюдан басталады, яғни бекiтпенiң iстеуiнен, содан соң  бекiтпенiң қосылуы, жұмыс істеуі болады және аэропленканың тасымалдауы орындалады, кейін АФА кезектi циклдың орындалуына  дайын болады.

Жетектер (привод) ретінде  корпуста да бекітпе жұмысын камтамасыз ету үшін, таспада да  аэропленка тасмалдау жұмысын камтамасыз ету  үшін сериесты электромоторлар пайдаланылады  МС–160 қуаты 15 Вт  редукторымен.

Басқару аспабымен КПТ-3 командалық құрал қызмет етедi, қашықтан қосуды және аэрофотоаппараттың өшiруiн орындайды, фотоға түсiру сәттері арасындағы уақыт интервалдарын орнатады, жеке суреттердi өндiредi.  АФА - ТЭ  кез-келген басқару аспабынан жұмыс iстеуі мүмкiн егер  тартушы токтiң импульсі 27 s және 0, 15—0, 20 с ұзақтығымен. 

АФА - ТЭ 27±10%  тұрақты ток  кернеуімен әрекеттенедi. Тұтыну қуаты: орташа 30дан түрткіде150 Вт.

«АФА –ТЭ» кассетасының ені 19 см, ұзындығы 60м болғандығының  арқасында бір түсіріс уақытында  үзіліссіз 300 сурет түсіруге болады. Корпустағыдай тартпа ретінде (затвордың  жұмысын жақсарту мақсатында) кассетада  да (аэропленканы тасудағы қамтамасыздық) МС-160 сериалы электромоторларын  қолданады. Басқару құралы ретінде  КПТ-3 басшылық аспабы қызмет етеді, ол аэрофотоаппаратты дистанциялы  өшіріп-қосуда, фотоға түсіру арасындағы уақыт аралығын бекітеді, жеке суреттер түсіреді.

АФА-ТЭ құрылысына экспозицияны (жарықталыну мөлшерін) реттеу үшін блок автомат қондырылған. Әр түрлі масштабтағы топографиялық  түсірістер жасау үшін камера әуелден  әр түрлі фокус арақашықтықты  объективтермен жұмыс  жасауға есептелген.  200 мм фокус ара қашықтықты аэрофотоаппараттарда 1/300 ұсталымды (выдежка) МЗВ-1 линзааралық  бекітпесі(затвор) немесе 1/700  дейінгі  ұсталымды үлкен жылдамдықты  бекітпе ЗБС (затвор больших скоростей) қолданылады. АФА-ТЭС камералары 1/70 тен 1/80 дейнгі ұсталымды(выдержка)  қамтамасыз ететін С.П.Шокин мен  Г.Г. Гордонның роторлы тартпасымен(затвор) жабдықталған.

 

АФА-ТЭ топографиялық аэрофотоаппараттардың салыстырмалы сипаттамасы

параметрлері	Аэрофотоаппараттар
	АФА-ТЭ/100	АФА-ТЭС-7	АФА-ТЭ-10	АФА-ТЭ-70	АФА-ТЭС-5
Фокус ара  қашықтығы	100мм	72мм	100мм	70мм	50мм
Көрсету бұрышы	1040	1200	1030	1220	136,50
Салыстырмалы  саңылау	1:6,8	1:6,8	1:6,8	1:9,0	1:9,0
Кадр пішімі	18*18	18*18	18*18	18*18	18*18
Айыру қабілеті кем емес	30-15мм-1	26мм-1	26мм-1	15мм-1	16мм-1
Бекітпесі (затвор)	орталық	роторлы	роторлы	роторлы	роторлы
Минималды ұсталымы(выдерж)	1/300 с	1/800 с	1/800 с	1/400 с	1/850 с
Тегістеуі(выравнив)	вакуум	шыны	шыны	вакуум	шыны
Жұмыс циклы	2с	1,2 - 2,3с	1,2 - 2,3с	1,2с	2с

 

АФА типі	Аэросурет пішімі, см	Фокус ара  қашықтығы, мм	Бейнені көрсеті  бұрышы 230	Максималды  дисторсия	Айыру қабілеті, сызық/мм
					Сурет ортасында	Сурет шетінде
АФА-ТЭ-50	18*18	500	28	-	35	25
АФА-ТЭ-35	18*18	350	40	0,02	35	28
АФА-ТЭ-20	18*18	200	65	0,02	40	25
АФА-ТЭ-14	18*18	140	84	-	36	20
АФА-ТЭ-10	18*18	100	104	0,015	25	15
АФА-ТЭС-7	18*18	70	122	0,015	30	12