Жынысты және жыныссыз көбею және олардың түрлері

Тақырыбы : «Жынысты және жыныссыз көбею және олардың түрлері »

 

Орындаған: Қошанова Б.

131 ЖМФ

Тексерген: Ыбраймжанова А.Х

 

 

Қарағанды Мемлекеттік Медицина  Университеті

Молекулярлық биология және  медициналық генетика кафедрасы

 

Қарағанды 2012 ж

Мазмұны

 

Кіріспе

Негізгі бөлім

• Көбеюдің түрлері
• Біржасушалы және көпжасушалы ағзалар
• Жыныс жасушалары
• Жынысты және жыныссыз көбею

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер

 

Кіріспе

 

• Ғаламшардағы тіршілік иелері сан алуан жолдармен көбейеді. Алайда көбею жолдарының барлығын екі үлкен топқа бөлуге болады. Ол: жыныссыз және жынысты жолмен көбею. Жыныссыз көбею - көбеюдің ертеректегі жолы. Ең алғашқы тірі ағзалар - біржасушалы прокариоттар осылай көбейді. Жыныссыз көбейген кезде жыныс жасушалары - гаметалар түзілмейді. Бұл үдеріске бір аналық дарақ немесе жасуша қатысады (сөз біржасушалылар туралы болған кезде).
• Жыныссыз үдерістің бір үлкен артықшылығы бар - түрдің кез келген дарағы ұрпақ қалдыра алатындықтан, өйткені түрдің кез келген дарағы ұрпак калдыра алды. Демек «Әріптесін кездестіре алмайды» деген кауіп те болмайды; сондай-ақ әрбір ересек ағза жарық дүниеге ұрпақ шығара алатындықтан, ұрпақтары да әлдекайда көп болады. Бірақ бұл жолмен көбейген кезде өзгергіштің төмен болуы - негізгі кемшілік. Анығырақ айтқанда, ұрпақ өзінің жалғыз тегіне ғана ұксап, оның өз түріндегі өзге дарақтардың пайдалы сапасын мұра етуге тіпті әлеуеттік мүмкіндігі болмайды.
• Жыныстық көбею кезінде барлығы өзгеше өтеді. Жыныс үдерісінің негізгі айырмашылық ерекшелігі - гаметалар қалыптастыру. Бұл арнаулы бағытталған жыныс жасушалары ежелден қосылу үдерісі - ұрықтану үпгін жаралған. Ұрықтану үшін екі дарактың болуы міндетті емес, қызтекелік және қыздықты (ұрықтанбай көбею) көбею түрінде ерекшелігі бар. Бірақ мұнда да гаметалар міндетті түрде дамиды.

Көбеюдің түрлері

 

Жыныссыз

 

Жынысты

 

моноцитогенді

 

полицитогенді

 

шизогония

 

эндогония

 

бүршіктену

 

Спора түзілу

 

бүршіктену

 

Тізбектеліп бөліну

 

полиэмбриондық

 

Бір жасушалы

 

Көп жасушалы

Қарапайым бөліну

 

Митоздық бөліну дене клеткаларының  балдырларға, инфузорияларға, талшықтыларға  тән.

Шизогония

 

Бұл цитокенессіз ядроның көп  реттен бөлінуі. Содан кейін цитоплазма  ядроның жанына шоғырланады және  бір жасушадан көп аналық 12-14 жасушалар  түзіледі. Мысалы:плазмодий.

Споралы өсімдіктер

 

Көбею циклінде жынысты ұрпақ  гаметофит басым. Антеридий мен  архегонийда гаметофитте қозғалмалы  сперматазоид және қозғалмайтын  жұмыртқа жасушасы дамиды.

Бүршіктену

 

Аналық дарада ядросы немесе  нуклеиды бар төмпешік түзіледі. Бүршік аналық дараның мөлшеріне  жеткенше өседі, содан кейін бөлшектеніп  жеке өмір сүре бастайды. Мысалы: ашытқылар, саңырауқұлақтар, инфузориялар  және гидралар.

Фрагментация

 

Бауырымен жорғалаушыларда бұлшықеттерінің  кенеттен жиырылуы арқылы омыртқалар  аралығынан құйрық үзілгенде  қан ақпайды. Мерзімді уақытта  құйрық қайтадан қалпына келеді. Жоғалған бөліктің қайтадан қалпына  келуін регенерация дейміз.

Тамырдың көбеюі

Жапырақтың көбеюі

Полиэмбриония

 

Әрқайсысынан жаңа организм  беретін эмбрион бірнеше бөлікке  бөлінеді.

Клональді микрокөбею

 

Жасанды жағдайда, бір жасушадан  тұтас организм қалыптасады. Мысалы: өсімдіктер

Бір жасушалы және көп жасушалы  организмдер

 

Коньюгация уақытында донор-реципиентке  өзінің генетикалық материалын  плазмалық көпір көмегімен жартылай  бере алады.

Жыныс жасушалары

 

Гаметалар-хромосомалар жиынтығы болып келетін жыныс жасушалары. Олардың екі түрі: аналық және аталық гаметалар болады. Аналық және аталық гаметалардың қосылуы нәтижесінен зигота түзіледі.

Гаметалардың ерекшеліктері

       Партеногенез

Көптеген организмдер ұрықтанбаған  жұмыртқа жасушасы-партеногенез  жолымен көбеюге бейімделген. Партеногенез  цикл бойынша болады,мысалы: дафния  жазда партеногенетикалық, күзде-зигогенез  арқылы дамиды. Партогенез және  зигогенездің берілуі гетерогония деп аталады. Партеногенез араларға, құмырсқаларға, кейбір омыртқалыларға(балық, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар), дафнияға тән.

 

.

Жынысты көбею

 

Процесіне ата-ана бірдей қатысады. Жынысты көбеюде ата-анадан ұрпаққа  тұқымқуалау қасиеттері беріледі. Аталынған көбею түрі бір жасушалы және көп жасушалы организмдерге жынысты көбею болып екі топқа бөлінеді.

Жыныссыз көбею

 

Қарапайым бөліну

  Митоз арқылы бөлінудің нәтижесінде ата тегімен бірдей ұрпақ пайда болады. Бұл қарапайымдыларға тән.

Спора түзілу

       Көптеген өсімдіктер, саңырауқұлақтар және кейбір қарапайымдылардың тіршіліктерінің  белгілі бір сатысында спора түзіледі. Тығыз қабықшамен қапталған, жасушаларды қоршаған ортаның қолайсыз жағдайларында қорғайтын жасушалар споралар деп аталады.

 

 

Вегетативті көбею

   Көптеген өсімдіктерге тән жыныссыз көбеюдің түрі. Мұндай көбею кезінде организмнің бір топ  жасушалары бөлініп жаңа организм түзеді, генетикалық материалдары бірдей организмдер түзіледі. Тірі ағзалардың түріне байланысты вегетативті көбеюге арналған әртүрлі мүшелер мен өсінділер пайда болуы мүмкін.

Бүршіктену

  Кейбір саңырауқұлақтар мен жануарларға тән. Олардың денелерінде бүршік өсіп шығады, сосын ол бөлініп жаңа организмге бастама береді.

 

 

Бір жасушалы организмдерге  генетикалық құбылыстардың алмасуы  өткеннен кейінгі кезеңді жынысты  көбею немесе генетикалық рекомбинация деп атаймыз.

Трансдукция дегеніміз-бір жасушалы геномды фрагменттері басқа жасуша құрамында кездеседі және бұл процесске кейде вирустар да қатысуы мүмкін.

Трансформация кезінде белгілі организге басқа ортаның құрамындағы ДНҚ бөліктері енеді.

Копуляция-екі даралар гаметаға айналып нәтижесінде зигота түзеді(споровиктер).

Организмнің көбеюі

 

Организмнің көбеюі дегеніміз-жеке санының артуы, өзінен кейін ұрпақ қалдырып, түрдің сақталуын әрі табиғатта таралуын қамтамасыз ету қасиеті болып табылады. Жыныс жасушаларының қатысуынсыз жүреді, ұрпақтың ата тегімен генетикалық ақпарат, морфологиялық, анатомиялық және физиологиялық жағынан бірдей болуымен сипатталады, оның негізінде митоз процесі жатыр.

Қорытынды:

 

Организмнің көбеюі дегеніміз-жеке санының артуы, өзінен кейін ұрпақ қалдырып, түрдің сақталуын әрі табиғатта таралуын қамтамасыз ету қасиеті болып табылады. Жыныс жасушаларының қатысуынсыз жүреді, ұрпақтың ата тегімен генетикалық ақпарат, морфологиялық, анатомиялық және физиологиялық жағынан бірдей болуымен сипатталады, оның негізінде митоз процесі жатыр.

 

Пайдаланылған әдебиеттер:

 

• “Молекулалық биология және генетика”С.А.Әбилаев. Шымкент 2008ж
• «Современные тендеции изменения активности сперматогенез у человека» Быков В.Л. Морфология 1998ж
• «Биология» Ярыгин В.Н 1999ж
• «Генетика» С.Ж.Стамбеков   2002ж
• «Факторы среды и репродуктивные система человека» Никитин А.И 1999ж
• WWW.google.ru

 

НАЗАРЛАРЫҢЫЗҒА РАХМЕТ!!!

 

 

14