Электробайланыс түрлері

Өзін-өзі тексеруге  арналған сұрақтар:

1. Электробайланыс желісі ұғымына анықтама беріңіз?
2. Электробайланыс желілерінің негізгі типтерін атаңыз?
3. Жалпы қолданыстағы телефон желілерін құрудың  принциптері  қандай?
4. Мәліметтер берудің арнайы желілерін құрудың негізгі принциптері?
5. Жалпылынған хабарламаларды жіберу желілерін құру қалай жүзеге асады?

№3 лекция

Өзара жалғастырылған байланыс желісі

 

• Әр түрлі электробайланыс желілерін біріктірудің орнықтылығы
• ӨБЖ құру принциптері
• ӨБЖ функцияларын басқару

    Электробайланыстың  көптеген түрлері біраз уақыт  бойы бір-бірінен тәуелсіз дамыды. Бұл өз кезегінде бір мемелекет ішінде бірнеше электробайланыс желілерін құруға соның ішінде өткізгіштік  мүмкіндігі көп емес мекемелік желілер құруға әкелді.Мұндай саясат техникалық құралдардың әр түрлілігіне және олардың жұмыс тиімділігінің төмендігінен әкеліп соғады.

   Электробайланыстың  дамуына әсер ететін жағдай  желілеріді біріктіру. Ең бірінші  кезекте әрбір электробайланысты  түрінің ішіндегі біртекті желілерді  біріктіру керек,содан кейін ғана  электробайланыстың жекеленген  түрлерінің оқшау  желілерін   бір желіге біріктіру жүргізіледі. ӨБЖ құрудың өзі осы принципке негізделеді.

   ӨБЖ құру  және дамуының алғышарты экономикалық  тиімділігі мен сенімділігі болып  табылады. Желінің экономикалық  тиімділігі желілілерінің әр  түрлі учаскелеріндегі  жіберу  жүйелерін біріктіру есебінен жүзеге асады. Жекеленген желі сенімділігі келістірілген басқару жүйесі болған болса байланыс каналдарының өзара сақталуы есебінен жүзеге асады. ӨБЖ құруда нақты техникалық құралдардың жіберу процесінде тәуелсіз түрде орын алатыны ескерілген,бұл құралдар жіберілетін хабарлама түріне тәуелді емес, яғни барлық желі үшін жалпы қолданылады.

   Бұл құралдар  ӨБЖ жеке құрылымдық элементтерінің  құрамына кіреді. Олар:желілік станциялар,желілік  түйіндер және жіберу сызықтары  немесе каналдары. Осы элементтердің жиынтығы бір мемлекет территориясында орналасқан болса,ӨБЖ-ның бірінші реттік желілісін құрайды.Бірінші реттік желі құрылымы мемлекеттің территориалдық бөлінісін есепке алуы керек. Бір облыс террирториясын қамтитын және бір зона ішіндегі әр түрлі жергілікті желілерді біріктіруші байланыс каналын қамтамасыз ететін желі бөлігі зона ішілік бірінші реттік желіні құрайды. Ал бір мемлекет территориясындағы әр түрлі зоналық желілердің байланыс каналын қамтамасыз ететін желілер қалалық бірінші реттік желі деп аталады.

   ӨБЖ-ге  кіретін электробайланыстардыңәр  желісі жоғарыда аталған техникалық  құрылғылардан басқа,тек өзіне  ғана тән құралдарды пайдаланады.Белгілі  бір түрдегі хабарламаны жіберушіден  қабылдаушыға жеткізуді қамтамасыз  ететін құралдар жиынтығы ӨБЖ-нің екінші реттік желісін құрайды.Екінші реттік желі құрамына шеткі абоненттік байланыс сызықтары коммутациялық құрылғылар бірінші реттік желіден осы екінші реттік желіні құру үшін бөлініп алынған каналдар кіреді.

    Электробайланыс  түріне байланысты екінші реттік ӨБЖ желілері келесі түрлерге классификацияланады: телефондық, телеграфтық, факсимильді, мәліметтерді беру, қозғалмалы радиобайланыс, газет жолақтарын жіберу, дыбыстық және ТВ хабар тарату.

    ӨБЖ  масштабы өте үлкен ,ал функциясы  өте көп.Жіберу процесінің өзі көп этапты,берілетін хабарлама мәнінің тұрақты өзгеруі және байланыс құралдарының техникалық жағдайының үнемі өзгеріп отыруы жағдайында жүргізіледі. ӨБЖ құрылымына байланысты бірінші реттік желіні басқару жүйесін құру қарастырылады,әрбір екінші реттік желіге өзінің екінші реттік басқару жүйесі болуы керек.Келешекте ӨБЖ басқаруды толықтай ЭЕМ көмегімен автоматтандыру көзделеді.

Өзін-өзі тексеруге  арналған сұрақтар:

 

1. Электробайланыс желілерін біріктірудің қажеттілігін анықтаңыз?
2. ӨБЖ құрудың негізгі принциптері неден тұрады?
3. ӨБЖ бірінші реттік және екінші реттік желілеріне анықтама беріңіз?
4. ӨБЖ қызметін басқару жүйелерінің ерекшеліктері қандай?

 

№4 лекция

ӨБЖ-нің  жіберу жүйелері

 

1. Жіберу жүйелері түсінігі
2. ӨБЖ жіберу сызықтарының классификациясы
3. Жіберу сызықтарының тиімділігін көтеру әдістері

       

       Жіберу жүйелері дегеніміз- электробайланыс сигналдарын белгілі бір жиілік жолында жіберуді қамтамасыз ететін техникалық құралдар мен таралу аймағының жиынтығы. Жіберу жүйелерінің маңызды элементі байланыс каналы болып табылады.

Қолданылатын  таралу аймағына байланысты барлықжіберу жүйелері сыммен жіберу және радиосызықты болып бөлінеді. Сыммен жіберу жүйелерінде  электробайланыс сигналдары жіберу сызықтары арқылы қолдан жасалған аймақ  бойынша белгілі бір бағытта жіберіледі және қабылданады.

   Радиосызық  деп электробайланыс сигналдары  ашық кеңістікте электромагниттік  толқындар көмегімен жіберілетін  жіберу сызықтарын айтамыз.

    Сыммен  жіберу сызықтарының классификациясы  үшін байланыстың бағыттаушы аймағының негіз болып табылады.(1.1-кесте)

    Радиосызық  қолдан жасалынған бағыттаушы  аймаққа ие емес. Ол қолданылатын  радиотолқындардың ұзындығы немесе  жиілігіне байланысты классификацияланады. .(1.2-кесте)

    1.1-кесте  Бағыттаушы аймақтың жиіліктік  классификациясы

 

Бағыттаушы аймақ	Жиілікті диапазон, Гц
Ауа сызықтары Кабель Симметриялық Коаксильді  Жоғары өткізгіштік Толқындық Жарықтық	0+ 105 0+ 106 Он- 108 Он-1010 (30 н- 100)-109 1014н-1015

 

1.2-кесте Радиосызық  классификациясы

 

Радиосызық атауы	Толқын ұзындығы, м	Жиілік, Гц
Километрлік	1000 н- 10000	(30 н- 300) 103
Гектометрлік	100 н- 1000	(0,3н-3)'106
Декаметрлік	Юн-100	(Зн-ЗО).Ю6
Метрлік	1 н- 10	(30 + 300)-106
Дециметрлік	0,1 + 1	(0,3 н- 3)-109
Сантиметрлік	0,01 н- 0,1	(Зн-ЗО)-Ю9
лік	0,001 н- 0,01	(3 н-30)-10ю

 

     Жіберу сызықтарының максимальді тиімділігі өте қажет. Бұл жиілік сызықтарының өткізгіштік мүмкіндігін арттыру, яғни бір сызық бойымен бірнеше сигналдарды бір мезгілде жіберудің арқасында жүзеге асады. Мұндай жіберу әдісінде әр сигналдың толық тәуелсіздігі қажет етіледі. Осы мақсатта әр жіберілетін сигнал үшін өз жіберу каналы жасалады. Бір сызық бойымен жекеленген сигналдардың жіберу каналын құру  каналдарды бөлу деп аталады. КЖБ және КУБ әдістері кеңінен қолданылады.

   КЖБ каналдарды жиілік бойынша бөлу әдісін қолданған кезде әр электробайланыс сигналдары үшін қатаң түрде жеке жиіліктік жол бөлініп беріледі.

  КУб әдісі  әртүрлі сигналдарды бірінен  соң бірін кезекпен бір сызық  бойынша жіберуге негізделген.  Бұл кезде жіберу сызығына бастапқы сигналдың барлық мәні түспейді, тек олардың жеке мәндері белгілі бір және тең уақыт аралығында түсіп отырады. Демек, барлық сигналдар бірдей дискреттеу жиілігіне ие. Негізінде, КУб жіберу жүйесінің келешегі өте зор. КУБ жүйесінің КЖБ жүйесімен салыстырғандағы артықшылықтары мыналар: жіберудің жоғары ұзындығы, бөгеттерге қарсылықтың жоғары көрсеткіші.

  Сигналдарды  ЭЕМ көмегімен енгізу және  жылдамдығын реттеу мүмкіндігі  және жіберу процесін автоматтандыру. Кемшілігі кең жолды жиілікті  қажет етеді. Әрине көп уақыт бойы КУБ жүйесі КЖБ жүйесімен бірге қолданылады.

Өзін-өзі тексеруге  арналған сұрақтар:

1. Жіберу жүйесі түсінігіне анықтама беріңіз?
2. Жіберу сызығының негізгі түрлері?
3. Жіберу сызығының тиімділігін көтерудің қажеттілігін түсіндіріңіз?
4. КЖБ әдісінің ерекшеліктері қандай?
5. КУБ әдісінің негізгі принциптері неден тұрады?

№5 лекция

ӨБЖ сымдық жіберу сызықтарының конструктивті  ерекшеліктері

 

1. Ауалық жіберу сызықтары
2. Коаксильді кабель негізіндегі ӨБЖ жіберу сызықтары
3. Кабельді жіберу сызықтарының электрлік сипаттамалары

 

Ауалық жіберу сызықтары  диэлектрлік ортадағы екі металл өткізгіштен тұратын симметриялық кабель арқылы жүзеге асырылады. Ауалық жіберу жолдары негізінен зона ішінде және жергілікті желіде қолданылады. Күшейткіш пункттер арақашықтығы 25-250 км – ді құрайды. Арақашықтық қолданылатын аппаратура және өткізгіштер материалына тәуелді.

    Коаксильді кабель  екі целиндрлік ток өткізгіш  негізгі өткізгіштен тұрады. Орталық  өьткізгіш цилиндрлі формадағы  өткізгіш ішінде орналасқан. КОаксальді  кабельдің негізгі құрылысында  бірнеше коаксальді жұптар кездеседі,  олар тоқ өткізгіш негізінің диаметрімен ерекшеленеді.  Коаксальді жұптар үлкен, орташа, аз габаритті және микрокоаксальді болып бөлінеді. Үлкен жұптардың ішкі өткізгіштік диаметрі 7мм, ал сыртқысы 27мм, орташа жұптар 2,6 және 9,4мм,  аз габаритті 1,2мм және 4,6мм, ал микрокоаксильді жұптар 0,7мм және 2,9мм диаметрге ие.  

  Кабельді техникада  қатты диэлектрлік есебінде әр  түрлә пластмассалар қолданылады:  полиэтилен, поливинилхлорид, полистрал,  ол изоляциясы толық немесе  шайбалық болуы мүмкін.

   Мысал ретінде  КМ – 8/6 аралас кабель құрылымын қарастырайық. Бұл кабель қаларалық байланыста кеңінен қолданылады. Ұл кабель 8 орташа 6 негізігі аз габаритті коаксальді жұп,1 төрттік, 8 симметрмялық жұп және 6 жеке жұптар. Орташа коаксильді жұптар телефон және ТВ каналдарында қолданылады. Аз габаритті коаксальді жұптар телефон хабарламалары жеткізуде қолданылады. Симметриялық тізбектер мен жеке негізгі өткізгіштік қызметтік байланыс, дабыл жүйесінде және  магистральді телемеханикада қолданылады.

 Өзін-өзі тексеруге  арналған сұрақтар:

1. Ауалық жіберу жолдарының қолдану аймағына сипаттама беріңіз?
2. Коаксальді кабельдің негізгі конструктивті ерекшеліктері қандай?
3. Кабельді жіберу жолдарының электрлік сипаттамаларын атаңыз?