Тұрақты қоғам моделі

 

Тақырып:Тұрақты қоғам моделі.

 

Жоспар:

1.  Эколого-экономикалық  жүйе туралы түсінік.

2.   Экодамуды басқарудағы ұйымдастырудың өзекті мәселелері.

      3.   Экологияландырумен басқару әдістері.

 

1. Академик  М. Я. Лемешев (1976ж) эколого-экономикалық  жүйені  (ЭЭЖ)  экономика және  табиғаттың интеграциясы деп  анықтады. Эколого-экономикалық жүйенің  екі интерпретациясы бар, ол  – ғаламдық және аймақтық. ЭЭЖ  - әлеуметтік-экономикалық формация, яғни тұрақты даму нысанасы. Осы  туралы Риода өткен конференцияда   М. Стронг: «Адамзат  экономикалық жүйеден эколого-экономикалық жүйеге өтуі қажетті», деді. ЭЭЖ - бөлек облыстардың немесе өндіріс кешендерінің белгілі бір территориямен шектелген техносфераның бір бөлігі. Ондағы табиғи, әлеуметтік және өндіріс құрылымдары өзара бірін-бірі толассыз заттармен, энергия және ақпаратпен қамтамасыз етеді.

 М.Я.  Лемешев: Қоршаған орта бойынша  БҰҰ – ның маманы. 1960 жылдан  бастап жаңа экономикалық парадигманың  және табиғи шаруашылық комплекстерінің  дамуын зерттей бастады. Лемешев  ең бірінші болып эколого –  экономикалық жүйеге түсінік  берді. Ал кейінгі жылдары экологиялық  этика проблемасына үлкен көңіл  бөлуде. Индустралды дамуда  ЭЭЖ  – нің теңсіздігін жасауға  ешқашан талап қойған жоқ, ал  экологиялық регламентацияның механизмі  шаруашылықты дамыту үшін қажет. 

 

ЭЭЖ моделі: ағымы және құрылымы.

        ЭЭЖ экологиялық және экономикалық  жүйені өзара байланыстырып жұмысын  істеді. Есімізге түсірейік, экожүйе  ол тірі организмдердің ұйымдасуы.  Олар өзара және қоршаған ортамен  жақсы байланыста. Осыдан энергия  ағымы тірі және өлі организмдердің  зат алмасуын тұрақты структураға  айналдырады. Сонымен қатар экономикалық  жүйе өндіріс күштерінің ұйымдасқан  бөлімі.

       Жалпы өндіріс кірісі, өндіріс  ресурстарының материалды бағасы R_p , импортталған ресурс жүйесіне қосылады R₁ (оған жаңармайтын жергілікті ресурстар жатады)және жаңаратын жергілікті ресурстар R_n.

       Сонымен, R_p = R_{1 +} R_n

           Сұранысқа өтетін С қажеттілігі жергілікті өніммен қосылады R_n, және де жергілікті биоресурс бөлігімен С_n, содан соң импортталатын өнім С_i:

                        C= P_c + C_n + C_i

       Жергілікті ресурстардың қажеттілік  пен өндіріс қосындысы арқылы  экологиялық жүйедегі ағымнан  алып тасталатын ресурстарды  көрсетеді:

                        U_n= R_n + C_n

       Өнім белсенділігінің қарым қатынасы  анықталады,

P/P_p, ондағы P= P_i + P_c, ал өнімнің қалдықтары мына формула арқылы анықталады:

(R_p - P)/R_p = W_p/R_p. Өнім қалдығы W_p және қажеттілік W_c қоршаған ортаға қалдық қосындысымен шығады.

                        W= W_p + W_c

 

2. Экодамуды басқарудағы  ұйымдастырудың өзекті мәселелері 

Экодаму концепциясына көшкен кезде басқару  объектісі экономикалық жүйеден  эколого-экономикалық жүйеге айналады. Бұл басқару объектілерінің негізгі  айырмашылығы – ол экономикалық жүйенің  басты оптимизация критериі, белсенділік  критериі бірдей шығын шығарып, неғұрлым көп табыс табу. Және де барлық басқару  құрылымы осыған қарап жасалады. Ал эколого – экономикалық жүйенің  ең басты критериі тепе теңдік және екі бөлімнің өзара балансты болуы. Тек осылар орындалғаннан кейін  ғана келесі критерилерге көшуге болады, яғни табыс табу. Осы бойынша басқарудың оптималды критериі түбегейлі өзгереді, ол ЭЭЖ құрамына да әсерін тигізеді.

 

Экодамуды басқаруды  ұйымдастырудың  принциптері.

 

1.  Кешенділік принципі. Бұл принцип табиғи бірлік, табиғи қор,

ағымдардың  әсерінен пайда болған.

2. Барлық ресурс қабаттарының тепе теңдігі. ЭЭЖ – ні басқарған кезде ресурс қабаттарының арасындағы тепе-теңдік сенімді, ақпараттық және экономикалық түрде сақтау қажет.
3. Өлшеу принципі. Әрбір территориалды өндіріс комплекстерін эколого – экономикалық жүйе ретінде қарастыру керек. Яғни потенциалды өндіріс орнының принципін өлшеу үшін максималды техногенді үстеме жұмысты орындау қажет.
4. Экодамудың басқару функциясы мемлекеттік  басқару функциясына кіру керек. Бұл принциптің жүзеге асуы заңды негіз түрінде конституциямен, федеративті шартпен, қоршаған ортаны қорғау занымен, табиғи ресурс занымен және де басқа да шаруашылық басқару, табиғатты дұрыс пайдалану нормативтік актілерімен жүреді.
5. Орталық пен басқа аймақтардан өкілетті шектеуді алу.

Табиғатты дұрыс пайдалану туралы құрама басқаруда  директивті және ақпаратты консультациялы функция басқаруы болу керек.

6. Ресурсты бассейн приципі. Өлшемдердің әкімшілік басқаруды қанау және ресурстарды қорғаудың қиындауы мына жағдайда болуы мүмкін, мемлекеттік әкімшілік шектеу субъектілері табиғи комплекстермен сай келмеуі.

        Экономикалық жүйеден эколого  – экономикалық жүйеге өту  ең негізгі, бірінші жұмыстарды  орындау арқылы болады:

• Мемлекеттегі немесе облыстардағы экологиялық және эколого – экономикалық проблемаларын талдау;
• Эколого – экономикалық даму бағдарламасын мемлекет стратегиясына енгізу;
• Эколого – экономикалық дамуды басқарудың жүйелік функциясын құрау;
• Экодамуды басқару органдарын және құрама функцияларын құру;
• Мемлекеттегі және облыстардағы эколого – экономикалық проблемаларын анализдеу туралы экологиялық заң жүйесін құру;

Бұл сұраныс  орталық басқару органдарына  қарағанда, 

территориалды басқару органдарында жоғары.

 

3. Экологияландырумен басқару әдістері.

Негізінен басқару жүйесі екі негізгі топтық әдіске бөлінеді – нұсқаулық және экономикалық реттеу әдісі.

• Нұсқаулық реттеу - әкімшілік, нормативтік шектеу,заңды тұлға түрлі регламенттер арқылы ұйымдастырушыларға, инвесторларға әсер етеді.
• Өндіріс орындарын реттеу:

1. Өндіріс орындарына және территориядағы өндіріс, әлеуметтік инфрақұрылым структураларына құрылысқа тыйым салынады.

2. Территорияның технокөлемі сәйкесінше экологиялық қуаттылыққа байланысты өндіріс белсенділігіне шектеу қойылады.

• Техногендік ағымдардың регламентациясы:

1. Барлық қалдықтарға, түрлі қоқыстарды шығаратын қайнар көздеріне белгілі бір шектеу қою.
2. Түрлі қоршаған ортаға шығарылатын қоқыстарға, қалдықтарға норматив пен квоталар орналастыру.
3. Ескіріп кеткен техногендік амлдарды, тәсілдерді жасауға тыйым салу.

• Өнімнің экологиялық сапасына қойылатын талап:

1. Экологиялық талапқа сай емес өнімдерді шығаруға тыйым салу.
2. Қоршаған ортаға шығарылатын қалдығы көп өнімдерді шығаруға белгілі бір шектеу қою.
3. Қоршаған ортаны ластағыш өндіріс орындарында өндірілетін өнімге түрлі қоспаларды қосуға шектеу қою.

        Жоғарыда көрсетілген шектеулерді  орындамау немесе бұзу заңды  түрде қадағаланады және түрлі  айып салынады.

• Экономикалық реттеу – экономикалық және сауда ережелерінің бірігуі экономикалық тәртіптегі экологиялық тепе теңдікті сақтайды. Экономикалық реттеуге кіреді:
• Табиғатты қолдану, ақылы:

1. Табиғи ресурстарды қолданғаны үшін ақы төлеу.

2. Қоршаған ортаны ластағаны үшін ақы төлеу.
3. Қалдықтарға, түрлі шикізаттарға және өнімдерге белсенді салық салу.

• Мыналарға субсидия мен инвестиция.

1. Жаңа аз қалдықты технологиялар енгізу.
2. Қоршаған ортаны тазарту үшін жаңа құрылғылар жасау.
3. Орта сапасының бақылануы күннен күнге жетілгені.

     

 Жоғарыда  көрсетілген әдіс экодаму факторына  үлкен әсерін тигізеді. Директивті  және экономикалық реттелу басқарудың  құрама структурасына сүйену  керек. Бұған да бірнеше қатар  талап қойылады.

• Ол мемлекет басқару структурасының бөлінбес бір бөлігі болу керек.
• Құрылымда экодамуға қажет барлық мақсаттары көрсетілу керек.
• Барлық басқару органдарында жоғары мамандандырылған мамандар болу керек. Бұл талап экодамудың приоритеттерін анықтаған кезде өте қажет.
• Бұл құрылым табиғатты қорғау заңына бағыну керек. Шаруашылықтағы экономикалық регламентацияны бақылау.

 

Экологиялық паспортизациялау және аттестациялау.

        Экологиялық паспортизациялау және  аттестациялау табиғатты қорғау  қызметінде эколого – экономикалық  мінездеме объектілерін қағазға  түсіру. Өндіріс орындарының паспортында  нормативті анықтамалық, фактографиялық  және ақпарттық есеп болады. Паспорт  санақ жүргізу үшін жүргізіледі. 

        Территорияның экологиялық паспортының  мінездемесіне: табиғи комплекстер,  әлеуметтік – демографиялық құрылымар.  Паспорт негізінен әкімшілік  территорияда ғана емес, басқа  да аймақтарда пайдаланылады.  Территорияның экологиялық паспорты  мынадай бөлімшелерге бөлінеді:

• Территория жайында жалпы мағлұмат (әкімшілік орны, халқы және т. б.)
• Табиғи шарт (географиялық мінездеме, геологиялық құрылым, ландшафт, климат, жер үсті және жер асты сулары, топырақ, жануарлар әлемі)
• Экономикалық мінездеме және шаруашылық құрылымы (шаруашылықты мамандандыру, өнеркәсіп, энергетика және жылу беру, көлік және коммуникация, су шаруашылығы, үй – жай шаруашылығы, ауыл және орман шаруашылығы, аң аулау және балық аулау шаруашылығы)
• Табиғи ортаның ластануы (әуе бассейні, топырақ, табиғи су, шаруашылық өнімі, халықтың ауыршеңдігі,жануарлар мен өсімдіктердың қоршаған орта ластанған кезде ауыруы)
• Табиғат қорғау кешені (қорғалатын территориялар – қорықтар, генофонд, рекреация аймағы).

Қолданылған әдебиеттер:

 

1. Н.Ә. Назарбаев «Бейбітшілік кіндігі». – Астана «Елорда», 2001
2. Атамекен газеті. №7. 9 мамыр 2006 жыл. “Экология”.
3. Бейсенова Ә.Б. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Оқу құралы. Алматы, 2004.
4. Сағымбаев Ғ.Қ. Экология  негіздері. Оқу құралы. Алматы, 1995.
5. Оспанова Г., Бозшатаева. Экология. Оқу құралы. Алматы, 2000.
6. Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы. Алматы,«Ғылым», 1997, қаз.ауд. Көшкімбаев Қ.С.
7. Мәмбетқазиев Е., Сыбанбеков Қ. Табиғат қорғау. Оқу құралы. Алматы, «Қайнар», 1990.
8. Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ географиясы мен экологиясы. Алматы, «қазақ университеті», 2000.
9. Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алма-Ата, «Ана тілі», 1991.
10. Байтулин И.О. Экология  Казахстана. Алматы, 2003.