Кәсіпкерлік теориясы: мазмұны, қағидалары және даму шарттары

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

Т.РЫСҚҰЛОВ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ЭКОНОМИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

 

 

 

 

«Экономика» факультеті

«Экономикалық теория»  кафедрасы

 

 

ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ

 

Тақырыбы:  «Кәсіпкерлік теориясы: мазмұны, қағидалары және даму шарттары».

 

 

501топ студенті

күндізгі бөлім

«Экономикалық теория»  мамандығы

Қызырбек Д.Қ.

 

Ғылыми жетекшісі:

э.ғ.к., доцент

_______________ Доскалиева В.К.

 

Рецензент:

э.ғ.к., доцент

________________ Дуламбаева Р.Т.

 

Жұмыс қорғауға жіберілді:

«____»_______________ 2006жыл

 

Кафедра меңгерушісі

Э.ғ.д., профессор

________________ Пасеченко П.С.

Алматы 2006

ЖОСПАР:

 

 

Кіріспе………………………………………………………………………….. ..     3

 

1.   Кәсіпкерліктің теоретикалық-экономикалық мәні(кәсіпкерлік – ерекше экономикалық құбылыс)

1. Кәсіпкерліктің экономикалық мәні мен мазмұны, құрылымы……………     5      

1.2 Кәсіпкерлік  субъектілерінің жіктелуі, түрлері…………………………….    19

 

 

2.   Кәсіпкерлік – нарық қатынастарының негізі

2.1 Кәсіпкерліктің  қызмет атқару жағдайлары, олардың  ұйымдастыру – экономикалық формалары………..………………………………………….   23

2.2  Сақтандыру  қызметі – кәсіпкерліктің түрі ретінде………………………..   28

2.3 Қазақстанның сақтандыру  нарығындағы «Қазақшетсақтандыру»

Сақтандыру  компаниясының кәсіпкерлік орны және  оның дамубағыты… 38

 

 

3.    Қазақстан Республикасындағы кәсіпкерліктің қазіргі жағдайы және

  болашағы

1. Кәсіпкерлікті қолдаудың отандық тәжірибесі және әлемдік аренадағы

оның даму деңгейі……………………………………………………………   46

2. Қазақстан Республикасында кәсіпкерліктің проблемалары және

кәсіпкерліктің дамуы………….……………………………………………..    55

3.3 Кәсіпкерлікті  дамыту бағдарламаларының тиімділігі…………………….    60 

 

Қорытынды……………………………………………………………………….   71

 

Қолданылған әдебиеттер тізімі…………………………………………………   73

 

Қосымша…………………………………………………………………………...   76

 

 

 

 

 

Кіріспе

   

        Елімізде өтіп жатқан нарықтық  қатынастар тек экономиканы дамыту  үшін ғана емес, бүкіл қоғамдық  өмір үшін де арасан зор  маңызы бар екендігін республикамыздың  тәуелсіздігінің 15 жыл ішінде  атқарылған жұмыстар көз жеткізе  дәлелдейді. Реформа қалыптасқан экономикалық қатынастарға елеулі өзгерістер енгізді және сайып келгенде әрбір еңбекшінің мүддесін қамтыды, сондықтан бұған дейін ынта-ықыластың уақыт өткен сайын әлсіремейтіндігін, қайта арта түсетіндігін өмір көрсетіп отыр.

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев «Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында «Қазақстанның әлемдегі бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы» атты халқына жолдауында «… кәсіпкерлік әлеуеті мен бастамашылығын іске асыруға тырысқан түрлі топтары үшін қаржы ресурстары мен сараптама жасаудың нақты қайнарына айналуға тиіс. Қордың өкілдік желісін кеңейту, өңірлердегі кәсіпкерлікті қолдауға бағытталған жұмысты күшейту қажет.

Сонымен қатар, метталлургияда, банк саласында, сақтандыруда, химия өнеркәсібінде және басқа салаларда сақталып қалған «жасырын» монополияларды құрту қажет. Мұны монополияға қарсы заңнаманы реформалау арқылы, сондай-ақ отандық және шетелдік жаңа компаниялардың экономиканың осы секторларына кіруі үшін тартымды әрі ашық жағдайлар туғызу арқылы, яғни осы секторлардағы бәсекелестікті арттыру арқылы жасау керек»[1, 4б.].   

Кәсіпкерлік саласы Қазақстан Республикасының экономикасының дамуына орасан роль атқаратыны мәлім. Еліміздің жоспарлы экономикадан нарықты  экономикаға көшуінің өзі, қоғам өмірінің барлық салаларына үлкен өзгерістер алып келді. Бүгінгі күні кәсіпкерлікті дамыту үшін жаңадан көптеген жағдайлар жасалынуда. Елдің жаңа экономикалық қатынастарға түсуі, оның дамуының мықты инфрақұрылымын құру, әрине, кәсіпкерліктің дамуынсыз жүзеге асуы мүмкін емес. 

      Кәсіпкерліктің даму деңгейіне байланысты, артықшылықтар кешені, атап айтқанда нарық коньюктурасының өзгеруін тез сезіну, айналым қаржыларының жоғары айналымдылығы, халықтың қаржы ресурстарын шоғырландыру, прогрессивті жаңа идеяларды жүзеге асыру, мөлшері жағынан азғана алғашқы капиталды пайдалану, бәсекелестік ортаны құру, тұтынушыларға жақын орналасу, инновациялардың жартысынан көбін құру және тағы басқалары, көптеген өнеркәсібі дамыған елдер кәсіпкерлікке жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) негізгі бөлігін өндіруге, жұмыспен қамту проблемаларын шешуге, әлеуметтік шиеленісуді жоюға, ғылыми-техникалық прогресстің дамуына ықпал етуге, өнімді өндіруді және бюджетке түсетін төлемдерді ұлғайтуға мүмкіндік береді. Кәсіпкерлік қазіргі қоғамның саяси тұрақтылығының негізі – орташа топтың пайда болуына әлеуметтік-экономикалық алғышарттарды құрады.

        Қазақстан Республикасының нарықтық экономикаға өтуімен байланысты барлық экономика салаларында басты ұйымдастырушы күш – кәсіпкерлер тобы өмірге келе бастады. Нарықтық экономика жағдайында экономикалық қызметтің, барлық экономиканың негізгі буыны – бұл кәсіпорындар. Міне, сондықтан да, бұл деңгейде қоғамға қажетті өнім өндіріліп, сапалы қызмет көрсетілуі тиіс. Бұған жағдайлар да жасалған. Өйткені кәсіпорында ең білікті мамандар жинақталады. Мұнда ресурстарды үнемдеп жұмсап, жоғары өнімді техника мен технологияларды қолдану мәселелері кең түрде шешіледі. Кәсіпорында өндірісті және өнімдерді сатуға немесе өткізуге кеткен шығындарды мейлінше азайтуға тырысады. Сол сияқты Бизнес – жоспарлар, маркетинг қолданылады, тиімді басқару жүйесі – менеджмент, есеп жүргізу – бухгалтерия іске араласады.

       Мұның барлығы терең экономикалық  білімді қажет етеді. Қазіргі  нарықтық жағдайда тек мынадай ғана кәсіпорын өміршең бола алады, егерде ол нарықтық талабын аса сауаттылықпен және компоненттілікпен анықтайтын, сұраныс талабын қанағаттандыратын, өнімдерді өндіруді ұйымдастыратын және білікті қызметкерлерге жоғары табыспен, ең сонында көп пайданы табуды қамтамасыз ете алатын болса, болашақта өндірісті жүргізуге маманданған экономистер үшін кәсіпорынның экономикалық негізін терең білгендері қажет.

        Бұл жұмыста халық шаруашылығының  негізгі буыны кәсіпорындардың  өндірістік әрекеттерінің проблемалары, кәсіпкерліктің дамуы баяндалады. Сондай-ақ, өтпелі экономиканың қалыптасуы негізінде, жаңадан пайда болып жатқан әр түрлі меншік формалары мен нарық жағдайына, өндірістің әлеуметтік- экономикалық проблемаларына сүйенеді. Осыған байланысты тақырыптың мақсаты:

• Кәсіпкерлік, оның қалыптасуы, мәні, мазмұны және түрлері;
• Кәсіпкерліктің теоретикалық-экономикалық негізін зерттеу;
• Кәсіпкерлікті ұйымдастыру – экономикалық формалары;
• ҚР-дағы халық шаруашылығының бастапқы буындарының пайда болуы және даму процестері;
• Сақтандыру – кәсіпкерлік қызметтің түрін айқындау;
• Қазақстан Республикасының сақтандыу нарығының даму тенденциялары;
• Кәсіпкерліктің қызмет етуінің шетелдік және отандық тәжірибесін қорыту;
• Қазақстан Республикасындағы кәсіпкерліктің проблемалары және оны шешу жолдары болып табылады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Кәсіпкерліктің теоретикалық-экономикалық мәні

1.1  Кәсіпкерліктің  экономикалық мәні мен мазмұны

      Кеңес  Одағының ыдырауымен және халық  шаруашылығының реформалар кешені  мен құрылымдық қайта құрулар  арқылы экономикасы нарықтық қатынастарға  өткен бірқатар тәуелсіз мемлекеттердің құрылуымен кәсіпкерлік жаңа күшпен жанданды және халықтың материалдық тұрмыс жағдайының жақсаруының, тұтастай елдің экономикалық өрлеуінің ішкі көзі болды.

      Қазіргі уақытта ғалым-зерттеушілер кәсіпкерлік проблемаларын әр түрлі жалпы экономикалық баптар тұрғысынан белсеңді қарастыруда: басқару, қолданылатын салық салу жүйелері, атқаратын қызметтері, мемлекеттік, аймақтық және салалық деңгейлерде шаруашылық жүргізуші субъектілерді қолдаудың әр түрлі құралдары, субъектілерді шағын, орташа және ірі кәсіпкерлікке жатқызудың сандық және сапалық бағалау өлшемдерін анықтау, кәсіпкерліктің қызмет атқару жүйелері.

       Осы зерттеулер санының көптігіне  қарамастан, отандық және шетелдік ғалымдарының еңбектерінде шешілмеген проблемалар әлі де көп. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев кәсіпкерлердің оныншы форумында, елде жеке кәсіпкерліктің көпшілікпен мақұлданған анықтамаларының болмауын, орташа және ірі кәсіпкерліктің аяғына дейін өнделген сандық және сапалық бағалау өлшемдерінің критерияларының, шағын кәсіпкерліктің соңына дейін ойластырылмаған ұғымдық аппараттарының жоқтығын атап өтті. Сонымен бірге, кәсіпкерліктің мәнін анынтауда алдымен «кәсіпкерліктің» негізгі түсінігін нактылау қажет ашып және айқындалған орынды.

        Кәсіпкерлігік экономикалық жүйенің  белгілі түрімен байланысты және  оның пайда болуына бірнеше  маңызды алғышарттар себепші  болды:

• Азаматық қоғамның және құқықтық мемлекеттің пайда болуы;
• Дүниеге келгеннен ажыратылмайтын құқықтар мен бостандықтыр кешенімен үйлестірілген, жеке адам санасының қалыптасуы және қоғам мен мемлекет мүддесіне қарсы келетін мүдделер;
• өзінің қазіргі түсінігінде жеке меншікке ажыратылмайтын құқық санасының қалыптасуы мен нығаюы және сонымен байланысты экономикалық еркіндік немесе экономикалық тандау еркіндігі;
• меншіктің мемлекеттік биліктен және соған сәйкес экономикалық биліктің саяси биліктен бөлінуі;
• өмірдің экономикалық, әлеуметтік және саяси сфераларының бөлінуі;
• нарықтық экономианың пайда болуы және тағы басқалары.

   Жоғарыда  айтылған алғышарттар өндірістің  капиталистік тәсілін сипаттайды  және автордың мәләмдеуінше, кәсіпкерлік  өндірістің капиталистік тәсілінің  өнімі болып табылады.

     «Кәсіпкерлік»,  «кәсіпкер» және «кәсіпкерлік табыс» эволюциясының барлық кезеңдерін талдай отырып, берілген түсініктердің әрбір кезең сайын толықтырылғанын және түрін өзгерткенін айтуға болады. ХIV ғасырдан бастап, Батыс Еуропаның алдыңғы қатарлы елдерінің экономикасында натуралды шаруашылықтың тауарлы-ақшалай қатынастармен біртіндеп, бірақ әйтседе тез ығыстырылуы болды және мұнын бәрі алтын мен күміс түріндегі ақшаның қолда бар қорларының тапшылығы жағдайында өтті. Бұл жағдайларда ақша жеке алынған индивидум мен мемлекеттің тұтастай экономикалық ойының басты тақырыбы болды, өйткені олардың жеткілікті мөлшері өндірушілердің шаруашылық өмірінің бір қалыпты өтуіне және дамуына, демек, мемлекет табысының өсуіне мүмкіндік тұғызады.

       Кәсіпкерлік теориясы ғасырлар  бойы дамыды, оған классикалық экономикалық теорияға (саяси экономияға), неоклассикалық теорияға, кейнсианстваға, неолиберализмге және қазіргі заманғы экономикалық ілімдерге негізделген әр түрлі бағыттар тән. Әрбір бағыт мектеептер мен ілімдердің алуан түрімен сипатталады. Хроникалық ретпен әр түрлі мемлекеттерде экономикалық ойдың даму тарихына экскурсия жүргізіп, «кәсіпкерлік», «кәсіпкер» және «кәсіпкерлік пайда (табыс)» терминдерінің эволюциясын қарастыруға талпынайық (Қосымша А).

       Берілген дәуірдің экономикалық  қызметін жүйеге келтіру өз көрінісін меркантилизмде тапты, оның негізін қалаушы А.Монкретьен, Т.Ман, Р.Кантильон, Ж.Б.Кольбер және тағы басқалары болып табылады. Меркантилизм теориясының мәні келесі ерекшеліктермен сипатталады: алтын және қандай да болмасын қазыналар ел байлығын көрсетеді, олардың келіп түсуі дайын өнеркәсіптік өнімді импорттау арқылы сыртқы саудамен қамтамасыз етіледі. Осындай жағдайларда айналым сферасымен байланысты, өсімқор және көпес кәсіпкерлердің қызметі капитал қорлануының негізгі көздері болып табылады. Осы аралықта көпестердің сауда қызметінің мемлекет үшін мәні зор, оның нәтижелеріне жеке алынған индивидум мен жалпы ұлттың тұрмыс жағдайы байланысты болды. Сонымен, француз ақ сүйегі Антуан де Монкретьен кәсіпкер-көпестің сауда қызметін елге байлықты тартатын насоспен салыстырды.

       Сөйтіп, орта ғасыр дәуірінде  кәсіпкерлік деп көпестердің  сауда, коммециялық қызметін, кәсіпкер  деп – саудагерді (көпес) түсінді,  ал кәсіпкерлік қызметтен алынатын  пайда – бұл ақша түріндегі  сыртқы сауда қорлары немесе асыл металдарды және тастарды шығару.

      Француз тілінен таралған «кәсіпкерлік»  (enttrepeneur) ұғымын экономика теориясына тұңғыш рет ағылшын банкирі, әрі экономисті Р.Кантильон енгізді. Р.Кантильон кәсіпкер деп бағаның тұрақсыздығы мен болашағын болжауға болмайтын жағдайда тауарларды сату менсатып алу процестеріне қатысатын, бірақ кірістерінің жалпы сомасын біле білмейтін адамдарды (саудагерлер, шаруалар, қолөнершілер т.б.) аталған. Оның пікірінше, кәсіпкердің басты ерекшелігі ретінде тәуекелшілдік қарастырылады.

      Кәсіпкерлік ұғымын зерттеуге  алғашқы ден қойғандар «саяси  экономияның» ғылымы ретінде  қалыптасуының іргесін қалаған  физиократия мектебінің өкілдері  болады. Аталмыш мектебінің негізін  салушы Ф.Кэне (1694-1774), өнім өндіруші  фермерлерге әр қашан жоғары баға беріп отырған. Физиократтардың пайымдауынша, жерді жалға алып, ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруші кәсіпкер – шаруа қоғамдық саудагерлікте басты роль атқарады. Бұл ғылыми бағытты француздік мемлекеттік қайраткері, әрі экономисті А.Тюрго (1721-1781) жалғастырған. Ол кәсіпкерлерді үш топқа бөлді: өнім өндіруші (жерді жалға алушылар), меншік иелері (жерді жалға берушілер) және өнім өндірмейтіндер (осы жұмысқа қатысушы қалған адамдардың барлығы). Соңғы топты А.Тюрго тағы да екі топқа бөлді: а) кәсіпкер-мануфактурашылар, фабрика басшылары және қарапайым қолөнершілер. ә) еңбек ақы алатын қарапайым жұмысшыларға аванс беретін кәсіпкер – капиталистер, яғни тікелей өнім өндірушілер. Ақырында ол кәсіпкер белгілі бір дәрежеде тәуекел етіп ғана қоймайды, сонымен қатар оның белгілі бір дәрежеде басқарушылық қабілеті де болуға тиіс деген түйін жасаған.