Неке және отбасы туралы заң жобасынан азаматтық неке туралы бапты алып тастау керек пе

Неке және отбасы туралы заң жобасынан азаматтық неке туралы бапты алып тастау керек пе?

       Соңғы жылдары елімізде азаматтық неке деген ұғым пайда болды. Ол жастардың арасында кеңінен қолданысқа ене бастаған сияқты. Бұл жақсы ма, әлде жаман ба? Аталған ұғымның айналасындағы пікірталастар әлі де азаяр емес. Азаматтық некені жақтаушылар бұл үрдісті «некелесудің заманауи технологиясы» деп атаса, оған қарсы шығатындар «некенің бұл түрін ұлт пен текті жоятын, жетім мен жесірлердің санын көбейтетін технология» деп атайды. Қос тараптың да айтар уәждері аз емес сияқты.

Бақытжан Хасанов, филология ғылымының докторы, социолингвист:                                                                    Иә                                                                                                                                                                                                                – Азаматтық неке дегеніміз – адамдықтан кеткісі келген қоғамның көңілдестікті заңдастырып алған түрі. Ол азаматтарымызды, жастарымызды бүлдіріп, елімізді артқа сүйрейтін құбылыс. Сондықтан заңнамадағы мұндай келеңсіз бапты алып тастауды қолдар едім. Жалпы, бұл ұғымның атауы да дұрыс емес. Егер оны қазақтың жалпақ тіліне салсақ, бойсуыту деп атар едік. Біз «Батыстан үйрену керек» деген пікірді жиі айтамыз. Алайда солардың жақсы жақтарын емес, жаман жақтарын көшіріп алуға құмартып тұратынымызға таң қаламын.

Азаматтық неке дегеніміз – Батыс ойлап тапқан ең зиянды бастамаларының бірі. Мұндай үрдістің кең етек жаюы қоғамның рухани азып-тозуына, біржынысты некенің заңдасуына жақын қалғанын көрсетеді.                                                                                                                                                                                 Азаматтық неке пайда болғаннан кейін байырғы қазақ ерекше назарда ұстаған жетім мен жесір мәселесі ушығады. Статистикаға салатын болсаң, азаматтық некеге тұрғандардың арасындағы ажырасу фактілері дәстүрлі некеден бірнеше есеге көп. Осы мысалдың өзі азаматтық некенің мемлекетке қалай әсер ететінін көрсетіп тұрған жоқ па? Азаматтық некедегі жастар еш уақытта отбасын құру деген мәселеге салмақты қарамайды. Адам табиғаты ер мен әйелдің жұптасуын қалайды. Ал азаматтық неке осы дәстүрге қарсы шығып, түбінде адамдардың жұп құрау дәстүрін жоқ етеді. Айналып келгенде, азаматтық неке туралы заң ер мен әйелдің бей-берекет жыныстық қатынасқа түсуіне жол ашатын құжат болып шығады. Қазір балалар үйі тастандыларға толып тұр. Ертеңгі күні азаматтық неке үрдіске айналғанда, олардың саны еселеп өседі. Сонда жетімдердің көз жасына кім жауап береді? Өзіміздің ұлтымызға өзіміз ор қазып жатқандаймыз. Қазақ үшін шата деген өте жағымсыз ұғым болып саналады, яғни некесіз туылған бала. Мұны дініміз де қаламайды. Құдай алдында ант беріп, некелеспеген жұптан туылған баланың бойында тазалық болмайды. Тексіздік содан туындайды. Бұл мәселені депутаттар қайта қарап, аталған бапты алып тастауы қажет деп ойлаймын. Депутаттар қазақтың дүниетанымында бар нәрсеге, көп әйел алушылыққа да шектеу қойды ғой. Ендеше, азаматтық некеге де солай тосқауыл жасауға тиіс.

Марат Шибұтов, саясаттанушы:                                                                                                                                                Жоқ     – «Неке және отбасы туралы» заң жобасынан азаматтық неке туралы бапты алып тастау ер адамдардың да, әйел адамдардың да құқығын шектеу болар еді деп есептеймін. Кейде адамдар бір-бірін толық танымастан отау құрып алады да, сол әрекеті үшін өмір бақи қорланып жүреді. Әрине олар, ең алдымен, айналадағылардың сұқтауынан қорқады. Оның үстіне біздің бюрократиялық қоғамда заң жүзінде ажырасудың өзі оңай нәрсе емес, көптеген қиындықтар тудырып жатады. Азаматтық неке адамдардың бір-бірін дұрыс тануына мүмкіндік береді. Жалпы, ондай некеде адамдар бір-біріне төзімділікпен қарауды үйренеді. Адамдар кіммен некелесемін десе, өз еркі болуы керек. Бір жағынан, азаматтық неке жаңа ойлап табылған нәрсе емес. Ол Батыс елдерінде әбден сынақтан өткен. Әрине, азаматтық некеге қарсы шығатындар көбіне «балалар жетім қалады» деген пікірді алға тартады. Алайда меніңше, ол адамдардың өздеріне байланысты. Дәстүрлі некеден жетім қалып жатқандар да аз емес қой. Меніңше, қайта керісінше, азаматтық некеге отырған адамдар үй болып, бірге тұрып кете алатындығына көз жеткізген соң барып бала туады. Сәйкесінше, бұл қайта жетімдер санын азайтуы да мүмкін.  Қазір азаматтық некені заңдастырып, көп әйел алушылықты тыйып тастағандары үшін депутаттарға реніш білдіретіндер көп. Меніңше, көп әйел алушылық – таза феодалдық қоғамнан қалған нәрсе. Оған еркектер саны мүлде азайып кететін соғыс жағдайында рұқсат беруге болар еді. Қазіргі жағдайда әйелдер мен еркектер санының үлес салмағында айтарлықтай үлкен алшақтық жоқ. Яғни бұл ел арасында теңсіздік орнатады. Мәселен, дәулетті адамдар бірнеше әйелден алатын болса, кедей адамдар бір әйелге де қол жеткізе алмай қалуы мүмкін. Азаматтық неке әйелдердің құқығын таптайды деген пікір де жиі айтылады. Мен оған келіспеймін. Қазақстанда гендерлік мәселенің құқығы жақсы ескерілген. Әйелдер, ең алдымен, өздерінің құқықтарын, азаматтық некенің шарттарын жақсы білуге тиіс. Сонда олардың құқығы тапталмайды. Әйел құқығы қайта дәстүрлі некеде көп тапталады емес пе?

Түйін

    Батыс елдеріне еліктейміз деп жүріп, көп нәрсені құрбандыққа шалып жібергеніміз жасырын емес. Азаматтық некені заңдастыру мәселесі сол еліктеуден жасалған қате шешім болуы мүмкін. Себебі оның салдарын кез келген статистикалық мәліметтер ашық көрсетеді. Азаматтық некеге отырған адамдардың бойында ажырасуға бейімділік пайда болатынын дәлелдейтін психолог мамандар да бар. Жуырда Мәжіліс неке туралы заңды қарап, біржыныстылардың некеге отыруына бір- ауыздан қарсылық білдіріп еді. Бәлкім, жақын болашақта азаматтық неке мәселесін де қайта қарау қажет шығар.

«Неке және отбасы туралы»  заңға өзгертулер мен толықтырулар енгізіліп, Қазақстан Республикасы Парламентінің мәжілісінде талқыланды. Енді «Неке (ерлі-зайыпты) және отбасы туралы» Қазақстан Республикасының  Кодексі болып қабылданады деп  жоспарлануда. Таяуда бұл жөнінде  Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі  Азаматтық хал актілерін тіркеу және опостильдеу жөніндегі жұмысты  ұйымдастыру басқармасының бастығы  Зайда Нұрабаевамен сұхбаттасқан едік.

– Зайда Тоқашқызы, әңгімемізді  «заңның жаңа сипат алуы отбасының  қоғамдағы рөлінің маңызын арттырады» деген пікіріңізден бастасақ. Бұл  «Неке және отбасы туралы» заңға  енгізілген өзгертулер заң­ның олқы тұстарының әсерінен туындаған мәселе ме, әлде?...                                                      – Жалпы заңға енгізілетін өзгертулер мен толықтырулар, заңның солқылдақтығынан ғана емес, заманның бет-бейнесінен, қоғамның талабынан туындайтын нәрсе.  «Неке және отбасы туралы» заң сонау тоқсаныншы жылдардың басында қабылданды. Одан бері қаншама уақыт өтті, талай нәрсе өзгерді. Жаңа заң жобасы «Неке (ерлі-зайып-ты) және отбасы туралы» Қазақстан Республикасының Кодексі деп аталынады. ҚР Парламентінің бірінші отырысында қаралып, мақұлданды. Депутаттардың кезекті демалысқа кетуіне байланысты екінші отырысқа қалдырдық. Қай қоғамда болмасын отбасы негізгі мәселелердің, ірі институттардың бірі. Сондықтан отбасылық жағдайларды нормативтік-құқықтық актілердің ең жоғарысы ретінде – Кодекс ретінде қарағанымыз жөн. Қазір Қазақcтанның саяси өмірі өзгерді. Көптеген халықаралық ұйымдарға мүше болдық және дүниежүзімен дипломатиялық қарым-қатынас-ымыз дамып, өркениетіміз өсіп келеді. Қазақстан келер жылы Еуропадағы Қауіпсіздік және Ынтымақтастық Ұйымына төрағалық ететін болады.  Басшылық жасау қарсаңында еліміз заңдары мен заңнамаларына өзгертулер мен толықтырулар енгізіп, халықаралық стандарттарға сәйкестендіріп жатыр. Сондықтан «Неке және отбасы туралы» заңды өзгертудің уақыты жетті.                                                                                                –  Халық арасында талай мәрте әңгіменің арқауы болған екі әйел алу мәселесі қалай жүйеленді?                – Мәжілістің отырысында депутаттар біраздан бері халықтың көкейінде даулы мәселеге айналған екі-үш әйел алу мәселесін тартысқа салды. Конституциямызда жазылған біз зайырлы құқықтық демократиялық мемлекетпіз. Мұсылманбыз, дінін берік сақтаған елміз, бірақ, діни мемлекет емеспіз. Мешіттер жұмыс істеу кезінде мемлекеттің заңына нұқсан келтірмеу керек. Мешіт ашылғанда мемлекет тарапынан заңды құжат алып барып, жұмысын бастайды. Сөйтіп тұрып заңның өрескел бұзылуына жол береді. Мешітте тіркелу заң талабына жатпайды. Бұл мешітке бармасын, имамның батасын алмасын деген сөз емес. Дін адамның рухани таза өмірінің кепілі. Мешітте имамның ақ батасын алуы, неке суын ішуі Алланың ақиық шынайы жолы. Бірақ мешіттің құжаты заң ретінде қаралып реттелмейді. Екі немесе үш әйел алатындар мешітке барып имамның батасын алдық, енді біз ерлі-зайыптымыз деп есептейді. Ол әйелдің өзін-өзі алдағаны, ертеңгі күні бір жағдай болып қалса, мешітте тіркелген қағаздарының көк тыйындық құны болмай, заң алдында өздерін қорғай алмай қалады. Адамның тағдырының таразыға салынбайтын уақыты болмайды, алланың адамға беретін сынағы көп. «Жаман айтпай жақсы жоқ» ерлі-зайыпты болып өмір сүргеннен кейін әр-түрлі келеңсіз жағдайлар туып жатады. Отбасындағы жанжал, ерінің әйелге қол көтеруі немесе баласын мойындамауы, алимент төлеуден бас тартуы сынды жағдайларда екінші, үшінші әйелі болып мешітте тіркелген неке құжатымен заңға жүгіне ме?  Сондықтан мемлекеттік тұрғыда неке туралы құжат рәсімделгеннен кейін ғана мешітке  баруы керек. Молдалар да заңды неке құжаты болмаса, мешітте тіркемеуі керек.                                                                    – Екі-үш әйел алу демографиялық жағдайымыздың өсуіне үлес қосады деген пікір айтылып жүр...           – Екі-үш әйел алу арқылы демографияны шешпейміз. Ондай құрғақ әңгімеге берілудің керегі жоқ. Қазіргі заман бөлек. Біздің ата-бабаларымыз үш-төрт әйелден алған деп еліреді. Ол кезде әйел баласы от басы, ошақ қасынан шыға алмаған. Өздері жұмыс істеп ақша таппаған. Қазіргі қоғамда әйел адамның орны бөлек.

     Еліміздің саяси өмірінің өсуіне ер адамдармен бірдей үлес қосып келеді. Бұл жерде мына жәйтті айтып кетейін. Әйел адам жұмыс істемеді дегенді бір ізділікпен түсінбеу керек. Әйел адам шаңырағының шаттығы, бала тәрбиелеп, ерінің жолын тосып, елдің татулығы мен береке-бірлігінің ұйытқысы болған. Егер демографиялық жағдайға алаңдаулы болса, мемлекет ана мен бала денсаулығына, өміріне ерекше көңіл бөлсін. Сонда ғана халықтың санын көбейтеміз. Саналы да салауатты ұрпақ өсіреміз десе, ана мен сәбидің өміріне баса назар аударсын. Үш-төрт әйел алып, некесіз балаларды көбейткенше, демографиялық жағдайды тек заң аясында саналы түрде шешкеніміз жөн.  Сондай-ақ, Парламент отырысында отбасы болғысы келген жастар жеті атасын білсін деген мәселені көтерді. Заң қазаққа ғана жасалған жоқ. Қазақстанды мекендейтін барлық азаматтарға ортақ. Және жеті атасын білмесе біз оларды некелестірмеуіміз керек пе? Жастардың ондай мәселемен басын қатырмау керек. Қарға тамырлас қазақ, онсыз да өзіне кімнің қалай туыс-жекжат болып келетінін біледі. Жеті атасын білмеді екен деп некелестір­мей тастасақ, қазақтанда онсызда бойдақ жігіттеріміз бен бойжеткен қыздарымыз отырып қалып, кешеуілдеп үйленіп жатқанда, мүлдем жас отбасылардың санын азайтуға жол ашамыз. Сондықтан бұл ұсыныс та негізсіз деп танылды.                                                                                                                                                     – Бүгінде елімізде «Азаматтық неке» деген түсінік қалыптасты. Бұл заңмен реттелмеген, дегенмен жастар арасында «бақытты болудың формуласы» ретінде тәжірибелік қағидаға айналды. Осы тұрғыда ойыңызды қалай таратар едіңіз?                                                                                                                       – Орыстар «сожитель», немесе «гражданский брак» дейді. Содан аударып азаматтық неке деп аталынып жүр. Бізде азаматтық неке деген жоқ. Азаматтық неке емес зинақорлық немесе нәпсі құмарлық десек дұрыстау болады. Екі адам бірін-бірі ұнатты делік, онда неге заңды түрде некесін тіркеп, ерлі-зайыпты болып отбасын құрмайды? Кімнен, неден қорқады? Ондай жағдайға жол беретін қыздарымыздың өзі. Жар етіп алғысы келмеген еркекпен жақындасуы, өзін-өзі қорлауы. Ертеңгі күні қыздың аяғы ауыр болып қалса, жігіт оны алмаймын десе не істейді? Немесе ер адам ата-тегін бермесе, некесіз дүниеге келген тексіз бала болып аталады, ол жақсы ма? Сонда заңға қалай жүгінеді? Баланы дүниеге әкелгеннен кейін асырап, жеткізу керек. Өзінің басын әрең бағып жүрген қыз ол баланы қалай асырайды? Азаматтық неке деген сөз өте дөрекі берілген атау. Ер адам нәрестесінен безінсе, өз баласын мойындамаса, әкелік парызынан қашса ол адамды қалай азамат деп айтуға болады. Ондай опасыз әке қайтіп ертеңгі күні ұрпағына үлгі-өнеге болады. Сондықтан елімізде азаматтық неке деген жоқ. Ал дегенмен некесіз туған бала болса, сәбидің не жазығы бар сондықтан оның да құқығы заңды некедегі отбасылардың балаларымен теңестіріледі.

– «Сурагат ана» деген термин қолданысқа енді. Осы сурагат ана құқысы заңда  қарастырылған ба?

– Сурагат деген сөзді аударған жоқпыз. Ол біздің санамызда көп  айтылып, қалыптасып үлгерді. Ол бүгінде  Қазақстанда нәресте көтере алмаған  аналарға қолдан жасалатын ұрықтандыру  әдісі. Бұл өте таза, табиғи, әрі  заңды жолмен реттеліп жасалынатын  болады. Елде бұл тәжірибені  қолданып, сәби сүю бақытына кенелген отбасылар  көп. Сурагат әдісімен туған балалар  ерлі-зайыптылардың отбасын сақтап қалуының, әлеуметтік жағдайымыздың  жақсаруына оң шешім болғаннан кейін  заңдастыруға тура келді. Қазіргі кезде  экологиялық және әлеуметтік жағдайдың  әсерінен бе, қыздарымыздың көбі бедеулікпен, ер адамдардың біразы белсіздікпен ауырады. Әйел бала көтере алмаса, оның денсаулығын  медициналық толық тексеруден өткізіп, табиғи тұрғыда қолдан ұрықтандырады. Ерінің ұрығын арнайы тексеруден өткізеді де, әйеліне орналастырып береді. Керісінше  ер адам белсіз болған жағдайда, онда орталықтың таза ұрық сақтайтын банк орталығынан  табиғи таза ұрықты алып, көтере алса өз әйеліне болмаса, сурагаттық қызмет ететін заңды тұлғаға ұрықты орналастырады. Әйелі табиғи жолмен ұрықтандыруға  жарамсыз болса, орталықта арнайы тіркелген  сурагат аналарға салып береді. Ол міндетті түрде заңдастырылады. Ерлі-зайыптылардың  келісімімен міндетті түрде екі  тарап арасында келісімшарт жасалынады. Сурагат аналар біреудің баласын  көтеру кезеңінде, тікелей дәрігердің қадағалауында болады.

   Басқа ер адаммен жақындаспайды. 9 айдан өтіп баласын туып бергеннен кейін келісімшарт бойынша баланы иесіне, яғни заңды әке-шешесіне беріп, өзі аналық міндетінен босайды. Оған ата-ана баласын аман-есен көтеріп, дүниеге әкеліп бергені үшін шартта көрсетілген бағасы бойынша ақшасын төлейді.  Азаматтық хал актілерін тіркеудің жеті түрі ерекше бөлім ретінде толықтырылып, ірі тарау болды. «Отбасы және неке туралы» заң осылайша түбегейлі өзгереді. «Неке (ерлі-зайыпты) және отбасы туралы» Қазақстан Республикасының Кодексі деп аталынатын болады.